On the Soul
{"WorkMasterId":4943,"WpPageId":243301,"ParentWpPageId":189130,"Slug":"on-the-soul","Url":"https://chrisdeasy.com/theos/humanities/philosophy/philosophers/aristotle-of-stagira/on-the-soul/","RelativeUrl":"theos/humanities/philosophy/philosophers/aristotle-of-stagira/on-the-soul/","HasFullText":true,"RawHtmlLength":423869,"CleanHtmlLength":367759,"Kicker":"Philosophy Work","Title":"On the Soul","Deck":"Defines soul as the form and first actuality of a living body and analyzes nutrition, perception, imagination, desire, and intellect.","BackLink":{"Text":"Back to Aristotle","Url":"https://chrisdeasy.com/theos/humanities/philosophy/philosophers/aristotle-of-stagira/"},"AuthorCard":{"Label":"Author","Title":"Aristotle","Url":"https://chrisdeasy.com/theos/humanities/philosophy/philosophers/aristotle-of-stagira/","MediaHref":"","ImageSrc":"https://chrisdeasy.com/wp-content/uploads/aristotle-01-palazzo-altemps-bust-3.jpg","ImageAlt":"Aristotle Bust in the Palazzo Altemps","FilterTerra":"Eastern Mediterranean","ClickText":"Aristotle","ClickHref":"https://chrisdeasy.com/theos/humanities/philosophy/philosophers/aristotle-of-stagira/","Copies":["384 BCE – 322 BCE","Stagira, Chalcidice","Greek philosopher from Stagira, student of Plato, tutor of Alexander, and founder of the Lyceum whose logic, metaphysics, psychology, ethics, politics, rhetoric, poetics, biology, and philosophy of science shaped later philosophy."]},"ContextCards":[{"Label":"Period","Key":"Period:1","Title":"Ancient History","DateText":"3000 BCE – 499 CE","Url":"https://chrisdeasy.com/theos/humanities/philosophy/eras-of-thought/philosophers-of-ancient-history/"},{"Label":"Era","Key":"Era:3","Title":"Classical Antiquity","DateText":"500 BCE – 499 CE","Url":"https://chrisdeasy.com/theos/humanities/philosophy/eras-of-thought/philosophers-of-ancient-history/philosophers-of-classical-antiquity/"},{"Label":"Composition","Title":"338 BCE","Url":"","DateText":""}],"DateNote":"Proxy chronology year for ordering the Aristotelian core corpus; it is not a documented composition date, and several treatises are composite lecture materials revised across Aristotle\u0027s career.","GeoCards":[{"Label":"Region","Key":"Region:1"},{"Label":"Terra Avita","Key":"TerraAvita:2"},{"Label":"Terra Avita Region","Key":"TerraAvitaRegion:8"},{"Label":"Modern Country","Key":"Country:GRC:2"}],"OriginalTitle":"Περὶ Ψυχῆς","Language":"Ancient Greek","DisciplineCards":[{"Label":"Primary Discipline","Key":"Discipline:philosophy-of-mind"},{"Label":"Secondary Discipline","Key":"Discipline:metaphysics"}],"Tradition":"Aristotelian philosophy","FullText":{"Title":"Full Text","Copy":"Public-domain full text from Project Gutenberg eBook #27816 .","Url":"","Label":"","Kicker":"","Cards":[]},"CoreThesis":["Defines soul as the form and first actuality of a living body and analyzes nutrition, perception, imagination, desire, and intellect."],"Classification":{"AlternateTitles":"De Anima","KeyConcepts":"soul; form; perception; intellect; life","Methodology":"Aristotelian analysis, definition, division, dialectical testing, causal explanation, and ordered inquiry.","Structure":"Treatise or lecture-material text within the traditional Aristotelian corpus."},"Arguments":["Develops a focused part of Aristotle\u0027s system through distinctions, examples, aporiai, definitions, and explanatory principles."],"Influence":{"InfluencedBy":"Plato; Socrates; Presocratic natural philosophy; Greek mathematics, rhetoric, medicine, and biological observation.","InfluenceOn":""},"Significance":["Core text in the Aristotelian corpus and a major source for later ancient, medieval, and modern philosophy.","Still used in research on logic, metaphysics, ethics, politics, psychology, language, science, rhetoric, poetics, and intellectual history."],"EvidenceNote":["Accepted for this Core Corpus pass as an Aristotle-authored or standard Aristotelian corpus work. Fragment-only works, pseudo-Aristotle, source/testimony pages, and excluded disputed works remain evidence rows rather than work pages."],"MainSections":[{"Kind":"RawSection","Title":"Full Versions","BodyHtml":"\u003cdiv class=\"dz-philo__full-version-grid\"\u003e\n \u003carticle class=\"dz-philo__full-version-card\"\u003e\n \u003cp class=\"dz-philo__full-version-provider\"\u003eProject Gutenberg\u003c/p\u003e\n \u003ch3 class=\"dz-philo__full-version-title\"\u003eProject Gutenberg eBook #27816\u003c/h3\u003e\n \u003cp class=\"dz-philo__full-version-meta\"\u003eHtmlText · Imported\u003c/p\u003e\n \u003ca class=\"dz-philo__full-version-link\" href=\"https://www.gutenberg.org/ebooks/27816\"\u003eOpen full version\u003c/a\u003e\n \u003c/article\u003e\n \u003c/div\u003e"},{"Kind":"TextSection","Title":"Core Thesis","Paragraphs":["Defines soul as the form and first actuality of a living body and analyzes nutrition, perception, imagination, desire, and intellect."]},{"Kind":"FieldSection","Title":"Classification","Fields":[{"Label":"Alternate Titles","Value":"De Anima"},{"Label":"Key Concepts","Value":"soul; form; perception; intellect; life"},{"Label":"Methodology","Value":"Aristotelian analysis, definition, division, dialectical testing, causal explanation, and ordered inquiry."},{"Label":"Structure","Value":"Treatise or lecture-material text within the traditional Aristotelian corpus."}]},{"Kind":"TextSection","Title":"Arguments","Paragraphs":["Develops a focused part of Aristotle\u0027s system through distinctions, examples, aporiai, definitions, and explanatory principles."]},{"Kind":"FieldSection","Title":"Influence","Fields":[{"Label":"Influenced By","Value":"Plato; Socrates; Presocratic natural philosophy; Greek mathematics, rhetoric, medicine, and biological observation."},{"Label":"Influence On","Value":"Peripatetic philosophy; late antique commentary; Islamic, Jewish, and Christian Aristotelianism; scholastic philosophy; modern philosophical vocabulary."}]},{"Kind":"TextSection","Title":"Significance","Paragraphs":["Core text in the Aristotelian corpus and a major source for later ancient, medieval, and modern philosophy.","Still used in research on logic, metaphysics, ethics, politics, psychology, language, science, rhetoric, poetics, and intellectual history."]},{"Kind":"TextSection","Title":"Evidence Note","Paragraphs":["Accepted for this Core Corpus pass as an Aristotle-authored or standard Aristotelian corpus work. Fragment-only works, pseudo-Aristotle, source/testimony pages, and excluded disputed works remain evidence rows rather than work pages."]},{"Kind":"RawSection","Title":"Full Text","BodyHtml":"\u003cp class=\"dz-philo__section-copy dz-philo__full-text-source\"\u003ePublic-domain full text from \u003ca href=\"https://www.gutenberg.org/ebooks/27816\"\u003eProject Gutenberg eBook #27816\u003c/a\u003e.\u003c/p\u003e\n \u003carticle class=\"dz-philo__full-text-body\"\u003e\r\nProduced by Sophia Canoni. Book provided by Iason Konstantinidis\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\u003c/pre\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cimg src=\"https://chrisdeasy.com/wp-content/uploads/gutenberg-on-the-soul-cover.jpg\" hspace=\"30\" width=\"411\" height=\"589\"\r\nalt=\"Εξώφυλλο\" border=\"2\" /\u003e\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eNote: Footnotes have been converted to endnotes. \u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eThe edition has deficiencies in the numbering of paragraphs,etc.\r\nSo that there is no concern that I have omitted paragraphs, while\r\ntranscribing the book, I have added the missed paragraph numbers, or\r\nother errors within / /. I have used the same notation for one or two\r\nadditional necessary remarks that I had to make. Words or phrases in\r\nbold characters have been placed within \u0026amp; \u0026amp;.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eThe translator uses very frequently the word ενεργεία. Please note\r\nthat this is the correct accentutation, just imagine the περισπωμένη\r\n! The tonic system has been changed from polytonic to monotonic. The\r\nspelling of the book has not been changed otherwise.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΣημείωση: Οι υποσημειώσεις των σελίδων έχουν μεταφερθεί στο τέλος\r\nτου βιβλίου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΗ έκδοση είχε ατέλειες στην αρίθμηση των παραγράφων, κλπ. Για να\r\nμην θεωρηθεί ότι εκ λάθος στην μετατροπή του κειμένου σε ηλεκτρονικό\r\nέχουν παραληφθεί παράγραφοι του βιβλίου – κλπ, έχω προσθέσει τους\r\nαριθμούς των παραγράφων αυτών εντός δύο καθέτων //. Την ίδια σήμανση\r\nέχω χρησιμοποιήσει σε ένα-δύο επί πλέον αναγκαία σχόλια μου. Λέξεις-\r\nφράσεις με τονισμένους (bold) χαρακτήρες, έχουν συμπεριληφθεί εντός\r\n\u0026amp;\u0026amp;.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΟ μεταφραστής χρησιμοποιεί πολύ συχνά τον όρο ‘ενεργεία’. Δεν\r\nείναι λάθος τονισμός και σας παρακαλώ να φανταστείτε την περισπωμένη\r\n! Ο τονισμός έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό. Κατά τα άλλα\r\nέχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ\r\nΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ\u003c/h2\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ\u003c/h2\u003e\r\n\u003c\u003eΠ Ε Ρ Ι – Ψ Υ Χ Η Σ\u003c/h2\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΜΕΤΑΦΡΑΣΙΣ\u003c/h3\u003e\r\n\u003c\u003eΠΑΥΛΟΥ ΓΡΑΤΣΙΑΤΟΥ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\nΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\nΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΜΕΤΑΦΡΑΣΙΣ ΠΑΥΛΟΥ ΓΡΑΤΣΙΑΤΟΥ\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΕΞΗ 1911\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΤου Αριστοτέλους, του μεγάλου φιλοσόφου της αρχαιότητος, έν μόνον\r\nσυγγραμμάτιον, η Ποιητική, έχει μεταφρασθή εις την νέαν γλώσσαν ημών.\r\nΕκ τούτου τα έργα του νομοθέτου εκείνου της ανθρωπίνης διανοίας είναι\r\nέτι χώρα άγνωστος εις ημάς, γνωστοτάτη όμως εις πάντα τα πολιτισμένα\r\nέθνη, ων τον πολιτισμόν εγαλούχησε και έθρεψεν απ\u0027 αιώνων μέχρι\r\nσήμερον. Διότι τα έθνη ταύτα ηυτύχησαν να μελετήσωσι τας πολυτίμους\r\nσυγγραφάς του Σταγειρίτου όχι μόνον εν τη αρχική γλώσση, εν η\r\nεγράφησαν, αλλ\u0027 εν μεταφράσεσιν εις την εθνικήν γλώσσαν αυτών,\r\nαίτινες αναφαίνονται οσημέραι τελειότεραι. Επιθυμούντες ήδη να\r\nσυντελέσωμεν το κατά δύναμιν εις πλήρωσιν του κενού τούτου εν ημίν\r\nαναγκαίαν προ πάντων κρίναμεν την μετάφρασιν της περί Ψυχής\r\nπραγματείας του Αριστοτέλους, ενός εκ των θαυμασιωτέρων και\r\nδιδακτικωτέρων πονημάτων αυτού, περί ου βαθυνούστατος νεώτερος\r\nφιλόσοφος, ο Έγελος, έγραφεν εν τω τρίτω μέρει της Εγκυκλοπαιδείας\r\nτων Φιλοσοφικών Επιστημών (παρ. 379) τάδε: «Εν τη φιλοσοφία του\r\nπνεύματος μόνα τα βιβλία του Αριστοτέλους περί Ψυχής και περί των\r\nκαταστάσεων και δυνάμεων αυτής έχουσι την μεγίστην σπουδαιότητα, ή,\r\nκάλλιον ειπείν, είναι τα μόνα, άπερ έχουσι φιλοσοφικήν αξίαν. Το\r\nουσιώδες αντικείμενον φιλοσοφίας του πνεύματος δεν δύναται να είναι\r\nάλλο παρά να επαναγάγη την επιστήμην ταύτην επί του εδάφους της\r\nκαθαράς λογικής νοήσεως και ούτω να εμβαθύνη και αύθις εις τον\r\nενδόμυχον νουν των συγγραμμάτων τούτων του Αριστοτέλους».\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΕάν δε τόσον έξοχος σοφός ώριζεν, ότι αποστολή της φιλοσοφίας\r\nσήμερον έτι μετά μελέτην τόσων αιώνων είναι να μελετήση βαθύτερον τα\r\nέργα ταύτα της του Αριστοτέλους αριστονοίας, δύναται πας τις να\r\nεννοήση πόσον δύσκολος είναι η κατανόησις αυτών. Ευτυχώς αυτός ο\r\nΑριστοτέλης διευκολύνει την μελέτην ταύτην έν τινι μέτρω, διότι\r\nεφρόντισε να ορίση ακριβώς τας γενικωτάτας εκείνας εννοίας ή\r\nκατηγορίας, διά των οποίων συλλαμβάνεται και νοείται παν νόημα και\r\nπαν πράγμα. Προς κατανόησιν λοιπόν και της ψυχολογίας αυτού ανάγκη να\r\nγνωρίση τις πρότερον τους κυριωτέρους φιλοσοφικούς όρους και την\r\nσημασίαν, ην δίδει εις αυτούς ο Αριστοτέλης. Προς τούτο παραθέτομεν\r\nενταύθα σύντομον εξήγησιν ολίγων των όρων τούτων εκ της του\r\nΑριστοτέλους μεταφυσικής (βιβλ. IV, V).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΟρισμοί.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΑδύνατον\u003c/b\u003e λέγεται εκείνο, του οποίου το εναντίον είναι\r\nαναγκαίως αληθές. λ.χ. ότι αι ορθαί γωνίαι είναι άνισοι, τούτο είναι\r\nαδύνατον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΑρχή\u003c/b\u003e λέγεται 1ον) η έναρξις αυτού του πράγματος· π.χ. η\r\nαρχή ενός λόγου· 2ον) η έναρξις των πραγμάτων ως προς ημάς, ήτοι όθεν\r\nπρέπει να αρχίσωμεν έν πράγμα, διά να το μάθωμεν ή να το κάμωμεν\r\nκαλώς· 3ον) η πρώτη ύλη ή το ποιητικόν αίτιόν τινος· π.χ. τα θεμέλια\r\nείναι αίτια της οικίας, η ύβρις της μάχης. 4ον) η απόφασις ήτις\r\nπαράγει μεταβολήν, όθεν και αι πολιτικαί εξουσίαι λέγονται αρχαί·\r\n5ον) αι υποθέσεις ή οι λόγοι με τους οποίους αποδεικνύομέν τι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΑίτιον\u003c/b\u003e. Τας αυτάς σημασίας, τας οποίας έχει η αρχή, έχει\r\nκαι το αίτιον, διότι πάντα τα αίτια είναι αρχαί. Πάσαι αι αρχαί είναι\r\nτο πρώτον εκ του οποίου υπάρχει έν πράγμα, ή γίνεται, ή γνωρίζεται.\r\nΚαι άλλαι μεν είναι εντός, άλλαι δε εκτός των πραγμάτων. Είναι δε\r\nτέσσαρα τα αίτια: 1ον) η ύλη/πράγματός τινος· λ.χ. ο χαλκός είναι ύλη\r\nτου ανδριάντος· 2ον) το είδος και το πρότυπον αυτού, δηλ. η έννοια\r\nκαι η ουσία του πράγματος λ.χ. του ανδριάντος· 3ον)η αρχή της\r\nκινήσεως και της μεταβολής· λ.χ. ο ανδριαντοποιός· και 4ον) ο σκοπός\r\nκαι τα μέσα της εκτελέσεώς του· π.χ. η υγίεια είναι ο σκοπός του\r\nπεριπάτου και μέσα είναι τα φάρμακα και η κάθαρσις κλπ. τα τέσσαρα\r\nλοιπόν αίτια είναι το υλικόν, το ειδικόν, το ποιητικόν και το τελικόν\r\n(ού ένεκεν).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΑναγκαίον\u003c/b\u003e λέγεται 1ον) το συνεργούν αίτιον, άνευ του οποίου\r\nείναι αδύνατον να υπάρχη τι· λ.χ. η αναπνοή αναγκαία εις την ζωήν\r\n2ον) το μέσον άνευ του οποίου δεν δύναται να γείνη το αγαθόν ή να\r\nαποβληθή το κακόν λ.χ. τα φάρμακα· 3ον) ό,τι γίνεται εναντίον της\r\nθελήσεως μας και μας βιάζει· 4ον) \u003cb\u003eό,τι δεν ημπορεί άλλως να\r\nγείνη\u003c/b\u003e, και αυτή είναι η κυρία σημασία του αναγκαίου, από της\r\nοποίας πηγάζουσιν αι άλλαι. Ούτως η απόδειξις είναι εκ των αναγκαίων,\r\nδιότι το καλώς αποδειχθέν δεν δύναται να είναι άλλως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΑντικείμενα\u003c/b\u003e είναι 1ον) τα αντιφατικά· λ.χ. λευκόν και όχι\r\nλευκόν 2ον) το εναντίον· 3ον) ό,τι είναι σχετικόν προς τι· λ.χ.\r\nεντός- εκτός, πατήρ-υιός· 4ον) η στέρησις κλπ. Και τέλος ό,τι δεν\r\nημπορεί να ευρίσκηται ηνωμένον με άλλο εις τρίτον τι· λ.χ. το λευκόν\r\nκαι το φαιόν. Εάν τοιαύτα πράγματα ανήκωσιν εις γένος διάφορον, τότε\r\nείναι \u003cb\u003eεναντία\u003c/b\u003e. Έπειτα εναντία είναι τα εις το αυτό γένος\r\nανήκοντα και έχοντα μεγίστην απ\u0027 αλλήλων διαφοράν, και εν γένει\r\nεκείνα των οποίων η διαφορά είναι μεγίστη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΓένος\u003c/b\u003e είναι 1ον) η συνεχής γένεσις των εχόντων το αυτό\r\nείδος. Ούτω λέγεται: εν όσω υπάρχει το γένος των ανθρώπων, δηλαδή η\r\nσυνεχής γένεσις αυτών 2ον) η πρώτη ποιητική αιτία της υπάρξεως των\r\nατόμων λ. χ. λέγονται Ίωνες το γένος, διότι κατάγονται από Ίωνος του\r\nπρώτου γεννήσαντος· 3ον) τα καθόλου ή αι γενικαί έννοιαι· λ.χ. το\r\nεπίπεδον των σχημάτων είναι γένος των μερικών ή ατομικών επιπέδων·\r\n4ον) το είδος ή η μορφή, της οποίας αι διαφοραί είναι αι ποιότητες\r\n(βλέπε είδος).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΔύναμις\u003c/b\u003e είναι 1ον) η αρχή της κινήσεως ή της μεταβολής\r\nτινος, ήτις όμως είναι εις άλλο τι πράγμα· λ.χ. Η οικοδομική τέχνη\r\nείναι δύναμις, ήτις δεν ευρίσκεται εις την κατασκευαζομένην οικίαν,\r\nαλλ\u0027 εις τον αρχιτέκτονα, κλπ.· 2ον) το να δύναταί τι να μεταβάλληται\r\nή να κινήται από άλλο διάφορον, ότε λέγομεν ότι πάσχει· 3ον) η\r\nικανότης του να εκτελή τις καλώς πράγμα τι η απόφασιν π.χ. να ομιλήση\r\nκαλώς ή να βαδίση· 4ον) το να μη δύναται τι να μεταβάλληται ή επί το\r\nχείρον να κινήται, ή τουλάχιστον το να πάσχη ταύτα δυσκόλως. Δύναμις\r\nλοιπόν είναι \u003cb\u003eη ευφυία ή διάθεσις\u003c/b\u003e του πράγματος εις το να\r\nδύναται να είναι και να μη είναι, να είναι ή να μη είναι τούτο ή\r\nεκείνο, η αρχή μεταβλητική άλλου εν άλλω υπάρχουσα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΔυνατόν\u003c/b\u003e λέγεται εκείνο, του οποίου το εναντίον δεν είναι\r\nαναγκαίως ψεύδος· π.χ. ότι κάθηται άνθρωπος είναι δυνατόν. Δυνατόν\r\nείναι και το αληθές, ή ό,τι δύναται να είναι αληθές.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΕίδος-ενέργεια-εντελέχεια\u003c/b\u003e. Είδος είναι το σύνολον των\r\nδιορισμών πράγματός τινος, η νοητή ουσία αυτού. Η έννοια, ήτις ορίζει\r\nέν πράγμα, είναι η έννοια του είδους του. Το είδος, το καθόλου, ο εν\r\nγένει ίππος λ.χ. τότε γίνεται ουσία πραγματική, αισθητή, ούτος ο\r\nίππος, όταν ενωθή με άλλο στοιχείον, \u003cb\u003eτην ύλην\u003c/b\u003e. Παν πράγμα\r\nλοιπόν σύγκειται από ύλην και είδος· η ύλη είναι το υποκείμενον, το\r\nυλικόν, το δε είδος διορίζει την ύλην και δίδει εις αυτήν ωρισμένην\r\nύπαρξιν. O οίκος λ.χ. καθ\u0027 ύλην είναι λίθοι και πλίνθοι και ξύλα,\r\nκατ\u0027 είδος δε είναι αγγείον ικανόν να σκεπάζη σώματα και πράγματα. Το\r\nείδος είναι το κοινόν εις πάντα τα άτομα, εις πάσας τας οικίας, η δε\r\nύλη ατομικεύει τούτο το γενικόν και ούτως αποτελείται το άτομον λ.χ.\r\nη οικία του Πέτρου. Δεν υπάρχει λοιπόν τελεία διαφορά και αντίθεσις\r\nμεταξύ ύλης και είδους· διότι πάντοτε η ύλη δύναται να γείνη ό,τι\r\nείναι το είδος. Η ύλη είναι εν δυνάμει ό,τι είναι το είδος \u003cb\u003eεν έργω\r\nή ενεργεία\u003c/b\u003e. Ο χαλκός π.χ. είναι δυνάμει ό,τι εν ενεργεία είναι ο\r\nανδριάς· ο χαλκός δύναται να γείνη ανδριάς, λοιπόν είναι δυνάμει\r\nανδριάς· ο σπόρος είναι δυνάμει φυτόν· ο παις είναι δυνάμει ανήρ κλπ.\r\nΚαι πάλιν έλασμα σιδήρου προς μεν τον ακατέργαστον σίδηρον είναι\r\nείδος, αλλά προς το ξίφος είναι ύλη. Η ύλη λοιπόν είναι η πρώτη\r\nατελής κατάστασις του πράγματος, το σπέρμα ή το θεμέλιον αυτού, είδος\r\nδε είναι η πλήρης ενεργοποίησις των δυνάμεών του, η πραγμάτωσις του\r\nσκοπού και του τέλους του.— Η βαθμιαία μετάβασις από της ατελούς εις\r\nτην τελείαν κατάστασιν γίνεται διά κινήσεως, ήτις είναι επομένως μία\r\n\u003cb\u003eατελής ενέργεια\u003c/b\u003e, λ.χ. η οικοδομία, και σκοπόν ή τέλος έχει να\r\nπραγματοποιήση το είδος, την οικίαν. Το πραγματωθέν και εν ενεργεία\r\nείδος είναι πραγματικότης, αυτή η οικία, ούτος ο ίππος, ήτις εν εαυτή\r\nέχει το τέλος της, είναι \u003cb\u003eεντελέχεια\u003c/b\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΈξις (έχειν)\u003c/b\u003e λέγεται 1) ενέργεια μεταξύ του έχοντος και του\r\nεχομένου· λ.χ. μεταξύ του έχοντος την εσθήτα και της εχομένης εσθήτος\r\nείναι η έξις, ως σχέσις αυτών. 2) Διάθεσις, καθ\u0027 ην διακείμεθα καλώς\r\nή κακώς· λ.χ. Η υγίεια είναι έξις. Και η αρετή των μερών λέγεται\r\nέξις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΕναντία\u003c/b\u003e. Βλέπε αντικείμενα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΈτερα\u003c/b\u003e. Η ετερότης είναι το εναντίον της ταυτότητος. Έτερα\r\nλέγονται τα πράγματα, τα οποία έχουσι διάφορα τα είδη ή την ύλην, ή\r\nτον ορισμόν της ουσίας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΟυσία\u003c/b\u003e, λέγονται 1) τα απλά σώματα, γη, αήρ κλπ. Και εν\r\nγένει πάντα τα σώματα καθ\u0027 όσον δεν είναι κατηγορούμενα αυτά, αλλ\u0027\r\nέχουσι κατηγορούμενα· λ.χ. \u003cb\u003eούτος\u003c/b\u003e ο ίππος είναι ουσία, αλλ\u0027 ο\r\n\u003cb\u003eίππος\u003c/b\u003e δεν είναι πρώτη ουσία, διότι είναι το κοινόν\r\nκατηγορούμενον των ατόμων ίππων· 2) η ενυπάρχουσα αρχή και αιτία της\r\nυπάρξεως όντος, όπερ δεν είναι κατηγορούμενον λ.χ. Η ψυχή είναι η\r\nουσία του ζώου· 3) ουσία είναι και όσα μέρη υπάρχουσιν εις τοιούτον\r\nσώμα και προσδιορίζουσιν αυτό, εάν δε αφαιρεθώσι, καταστρέφεται το\r\nόλον· λ.χ. \u003cb\u003eη επιφάνεια\u003c/b\u003e σώματος. 4) το τι ην είναι, ήτοι το\r\nείδος και η νοητή ουσία, της οποίας η διά λόγου δήλωσις είναι ο\r\nορισμός. Ούτως \u003cb\u003eΟυσία\u003c/b\u003e (=\u003cb\u003eΥπόστασις\u003c/b\u003e) λέγεται ή το\r\nτελευταίον υποκείμενον, το οποίον δεν είναι κατηγορούμενον άλλου, ή η\r\nδιορισμένη και ανεξάρτητος μορφή ή το \u003cb\u003eείδος\u003c/b\u003e εκάστου όντος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠάθος\u003c/b\u003e λέγεται 1) ποιότης, ήτις δύναται να μεταβάλληται·\r\nλ.χ. λευκόν και μέλαν, γλυκύ και πικρόν 2) αι ήδη υπάρχουσαι\r\nμεταβολαί· 3) βλαβεραί και λυπηραί μεταβολαί και κινήσεις· 4) μεγάλαι\r\nσυμφοραί και λύπαι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠέρας\u003c/b\u003e λέγεται το άκρον του πράγματος, έξω του οποίου ουδέν\r\nυπάρχει, έσω δε τα πάντα· 2) το είδος, η μορφή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠοιόν\u003c/b\u003e λέγονται 1) αι διαφοραί των ουσιών· λ.χ. ο άνθρωπος\r\nείναι ποιόν τι ζώον, διότι είναι \u003cb\u003eδίπουν\u003c/b\u003e ο κύκλος ποιόν τι\r\nσχήμα, διότι είναι \u003cb\u003eαγώνιον\u003c/b\u003e· 2) τα πάθη ή αι ιδιότητες των\r\nμεταβαλλομένων ουσιών, θερμότης και ψυχρότης κλπ.· 3) το αγαθόν και\r\nτο κακόν, αι αρεταί και κακίαι είναι ποιότητες κλπ.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠοσόν\u003c/b\u003e. Το διαιρετόν εις μέρη, έκαστον των οποίων είναι\r\nπροσδιωρισμένη ενότης (μονάς).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠλήθος\u003c/b\u003e. Το διαιρετόν εις μη συνεχή μέρη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΜέγεθος\u003c/b\u003e· Το διαιρούμενον εις συνεχή μέρη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠρότερα\u003c/b\u003e και \u003cb\u003eΎστερα\u003c/b\u003e λέγονται 1ον) κατά τόπον·\r\nπρότερον είναι το εγγύτερον, ύστερον το απώτερον 2ον) κατά χρόνον·\r\nπρότερον το απώτερον του νυν χρόνου, ύστερον το πλησιέστερον του νυν·\r\n3ον) κατά κίνησιν ή μεταβολήν· το εγγύτερον του πρώτου κινήσαντος\r\nείναι πρότερον· 4ον) κατά δύναμιν, το δυνατώτερον είναι πρότερον 5ον)\r\nκατά τάξιν· 6ον) κατά γνώσιν λ.χ. εις ένα ορισμόν η γνώσις των μερών\r\nείναι προτέρα της του όλου, μολονότι πραγματικώς το όλον είναι\r\nπρότερον των μερών 7ον) κατά την φύσιν· πρότερον είναι το πράγμα,\r\nόπερ δύναται να υπάρχη άνευ άλλων, ταύτα δε ουχί άνευ εκείνων· λ.χ. Η\r\nουσία είναι προτέρα των συμβεβηκότων· 8ον) κατά την δύναμιν και την\r\nενέργειαν, δυνάμει ή κατά δύναμιν η ύλη είναι προτέρα του είδους,\r\nκατ\u0027 ενέργειαν όμως το εναντίον. Δυνάμει το μέρος είναι πρότερον του\r\nόλου, κατ\u0027 ενέργειαν δε το όλον προηγείται και είτα μερίζεται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΣτοιχείον\u003c/b\u003e είναι η πρώτη ύλη του πράγματος, ήτις δεν δύναται\r\nνα διαιρεθή εις μέρη ετεροειδή, διότι τα μέρη των στοιχείων είναι\r\nομοειδή· λ.χ. του ύδατος τα μέρη είναι ύδωρ, τα της συλλαβής όμως\r\nμέρη δεν είναι συλλαβή. Είναι λοιπόν τα στοιχεία τα καθολικώτατα\r\nόντα, διότι είναι τα απλούστερα και ευρίσκονται εις πολλά σώματα ή\r\nκαι εις όλα. Διά τούτο και τα γένη λέγομεν στοιχεία μάλλον παρά τας\r\nδιαφοράς, διότι είναι απλούστερα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΣυμβεβικός\u003c/b\u003e είναι 1ον) ό,τι υπάρχει εις τι\r\n\u003cb\u003eπραγματικώς\u003c/b\u003e, αλλ\u0027 ούτε εξ ανάγκης, ούτε συχνά· λ.χ. σκάπτων\r\nτις εύρε θησαυρόν. Τούτο είναι συμβεβηκός. Το συμβεβηκός υπάρχει,\r\nόμως δεν έχει αίτιον ωρισμένον, αλλά το τυχόν αίτιον δεν είναι αφ\u0027\r\nεαυτού, αλλά καθ\u0027 όσον το άλλο τούτο υπάρχει- λ.χ. ο χειμών εγένετο\r\nαίτιος ν\u0027 αναβάλω το ταξείδιον, ή να πλεύσω εις Αίγιναν 2ον)\r\nσυμβεβηκότα λέγονται και αι ουσιώδεις ιδιότητές τινος, αίτινες δεν\r\nεμπεριέχονται εν τη ουσία και εν τω ορισμώ αυτών· λ.χ. ότι το\r\nτρίγωνον έχει δύο ορθάς γωνίας. Τα συμβεβηκότα ταύτα δύνανται να\r\nείναι αιώνια, ουχί δε τα πρώτα (άτινα είναι τυχαία).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΤέλος\u003c/b\u003e Βλέπε Αίτιον και Τέλειον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΤέλειον\u003c/b\u003e 1ον) το έχον πάντα τα μέρη του· 2ον) ό,τι έφθασεν\r\nεις το άκρον και εν γένει ό,τι δεν ημπορεί να υπερβληθή υπό άλλου εις\r\nτο είδος του· λ.χ. Τέλειος ιατρός, αυλητής, λέγονται, όταν δεν έχωσι\r\nκαμμίαν έλλειψιν της προσηκούσης εις αυτούς αρετής. Μεταφορικώς\r\nλέγεται και συκοφάντης τέλειος, κλπ.· 3ον) ό,τι έχει αγαθόν τέλος\r\n(σπουδαίον), διότι η τελειότης έγκειται εις το τέλος, τον σκοπόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΤο τι ην είναι\u003c/b\u003e. Όρος Αριστοτελικός δηλών το είδος, την\r\nέννοιάν τινος. Το τι ην είναι ανθρώπω δηλοί την νοητήν ουσίαν του\r\nανθρώπου. Είναι λοιπόν η υπό της διανοίας συλληφθείσα ως αληθής και\r\nμόνιμος ουσία του πράγματος, ήτις διά λόγου δηλουμένη είναι ο ορισμός\r\nαυτού. Το τι ην είναι=τι ην ή τι εστί το είναι τω ανθρώπω=τι εστίν η\r\nουσία του ανθρώπου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΦύσις\u003c/b\u003e είναι 1ον) η γένεσις παντός, όπερ φύεται· 2ον) η\r\nενυπάρχουσα ύλη, εξ ης προέρχεται παν ό,τι γεννάται· 3ον) η πρώτη\r\nαρχή της κινήσεως φυσικού πράγματος, ήτις είναι εν αυτώ και ανήκει\r\nεις την ουσίαν του· 4ον) η ουσία των φυσικών όντων, η μορφή και το\r\nσχήμα αυτών π.χ. ο χαλκός λέγεται φύσις του ανδριάντος, και τα\r\nστοιχεία, το πυρ, η γη, ο αήρ, το ύδωρ, λέγονται φύσις των φυσικών\r\nόντων 5ον) το είδος και η ουσία, καθ\u0027 όσον το είδος είναι το τέλος, ο\r\nσκοπός πάσης γενέσεως. Και μεταφορικώς πάσα ουσία λέγεται φύσις.\r\nΚυρίως λοιπόν \u003cb\u003eφύσις\u003c/b\u003e είναι το είδος, η ουσία των όντων, τα\r\nοποία έχουσιν εν εαυτοίς την αρχήν της κινήσεώς των (των φυτών και\r\nτων ζώων). Η ύλη καλείται φύσις μόνον, διότι είναι δεκτική τοιαύτης\r\nαρχής, του είδους, αι δε γενέσεις λέγονται ύλη, διότι από ταύτης της\r\nαρχής προέρχονται. Η εσωτερική αυτή αρχή των φυσικών όντων ενυπάρχει\r\nεις αυτά ή δυνάμει ή ενεργεία. Εν τοις έργοις όμως της τέχνης η αρχή\r\nαυτή είναι εκτός αυτών και πρώτον εν τη διανοία του τεχνίτου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΎλη\u003c/b\u003e. (Βλέπε είδος). Είναι έν των συστατικών της Ουσίας. Το\r\nέτερον συστατικόν είναι το είδος ή η μορφή, ήτις μετά της ύλης\r\nαποτελεί το πραγματικόν Όν. Δεν πρέπει όμως να νοώμεν την αισθητήν\r\nμόνον ύλην, ην έχουσι τα αισθητά. Διότι και επί των νοητών\r\nδιακρίνομεν ύλην και είδος· λ.χ. Αι έννοιαι και αι προτάσεις είναι η\r\nύλη του συλλογισμού. Η μήνις του Αχιλλέως και τα ολέθρια αποτελέσματα\r\nαυτής εν τω στρατώ των Ελλήνων είναι η ύλη της Ιλιάδος. Το αθάνατον\r\nόμως έργον του Ομήρου δεν αποτελούσι τα υλικά ταύτα, αλλ\u0027 η μορφή, ην\r\nέδωκεν εις αυτά η μεγαλοφυία του ποιητού.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΔιαίρεσις\u003c/b\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΗ περί ψυχής πραγματεία του Αριστοτέλους διαιρείται εις τρία\r\nβιβλία. Οι αρχαίοι σχολιασταί έτασσον αυτήν, τρόπον τινά ως\r\nεισαγωγήν, προ των άλλων θαυμασίων έργων, τα οποία αποτελούσι την\r\nΦυσικήν Ιστορίαν, εις την εγκυκλοπαιδείαν του Αριστοτέλους. Διότι εν\r\nαυτή προτίθεται να εξετάση ουχί την ψυχήν καθ\u0027 εαυτήν ως μεταφυσικός,\r\nαλλά ως φυσιολόγος τα φαινόμενα αυτής, καθ\u0027 όσον είναι η αχώριστος\r\n«αρχή και ουσία (εντελέχεια) σώματος παραγομένου υπό της φύσεως και\r\nέχοντος όργανα διά να δύναται να ζη». Τοιαύτα έμψυχα όντα είναι το\r\nφυτόν, το ζώον και ο άνθρωπος. Ούτω διακρίνει· 1) την θρεπτικήν ή\r\nφυτικήν ψυχήν, 2) την αισθητικήν ή ζωικήν και 3) την νοητικήν ή\r\nανθρωπίνην, ήτις είναι συνάμα θρεπτική και αισθητική και διά τούτο\r\nαυτήν κυρίως εξετάζει ο Αριστοτέλης.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚαι εν μεν τω Αω βιβλίω θέτει τα ζητήματα ή τας απορίας, τας\r\nοποίας διεγείρει η μελέτη της ψυχής και εγκεφαλαιοί και κρίνει την\r\nλύσιν, την οποίαν έδωκαν εις αυτά οι προηγούμενοι φιλόσοφοι. Εν τω Βω\r\nδίδει και αποδεικνύει τον ανωτέρω γενικόν ορισμόν της ψυχής, είτα δε\r\nεξετάζει το θρεπτικόν, τας αισθήσεις, όρασιν, ακοήν, όσφρησιν,\r\nγεύσιν, αφήν και την αίσθησιν (συνείδησιν) της αισθήσεως. Εν τω Γω\r\nβιβλίω συμπληροί την θεωρίαν του αισθητικού και έπειτα πραγματεύεται\r\n1) περί της φαντασίας, 2) περί του νου και 3) περί της κινήσεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΣημειούμεν ενταύθα ότι προς ευκολίαν του αναγνώστου εθέσαμεν\r\nπολλαχού του κειμένου επεξηγήσεις εντός παρενθέσεων, τας δε υπό το\r\nκείμενον σημειώσεις ελάβομεν τας πλείστας εξ αρχαίων και νέων\r\nσχολιαστών.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cdiv style=\u0027text-align:right;\u0027\u003eΕν Αθήναις τη 20 Φεβρουαρίου 1911\u003cbr\r\n/\u003e\r\n\r\nΠΑΥΛΟΣ ΓΡΑΤΣΙΑΤΟΣ\u003c/div\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ \u003cbr /\u003e\r\nΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003ch3 style=\"text-align: center; margin-top: 3em\"\u003eΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp style=\"text-align: center;\"\u003e\r\n\u003cb\u003eΖητήματα. Κριτική εξέτασις των προγενεστέρων θεωριών.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΝ. Σπουδαιότης και δυσκολίαι της ψυχολογίας.— Μέθοδος.\r\n— Δεν πρέπει μόνη η του ανθρώπου ψυχή να μελετάται. — Ζητήματα προς\r\nλύσιν. — Η ψυχή και το σώμα είναι αχωρίστως ηνωμένα. — Διά τούτο εις\r\nτον φυσιολόγον προ πάντων ανήκει η σπουδή της ψυχής.— Αναφοραί της\r\nφυσικής, των μαθηματικών και της πρώτης φιλοσοφίας.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Μολονότι νομίζομεν, ότι πάσα γνώσις και επιστήμη είναι από τα\r\nωραία και πολύτιμα πράγματα, αλλ\u0027 ότι άλλη εκ των επιστημών υπερέχει\r\nάλλης ή διά την ακρίβειαν αυτής\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn1\" id=\"re1\"\u003e1\u003c/a\u003e)\r\n(ως τα μαθηματικά), ή διότι είναι γνώσις πραγμάτων υψηλοτέρων και\r\nθαυμασιωτέρων (ως η αστρονομία), όμως την ψυχολογίαν δυνάμεθα και διά\r\nτους δύο τούτους λόγους δικαίως να θέσωμεν μεταξύ των πρώτων\r\nεπιστημών. Φαίνεται δε ότι η γνώσις της ψυχής είναι μεγάλη συμβολή\r\nεις την γνώσιν της όλης αληθείας (της φιλοσοφίας) και μάλιστα της\r\nφύσεως (της φυσικής)· διότι η ψυχή είναι τρόπον τινά η αρχή των\r\nόντων, τα οποία έχουσι ζωήν\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn2\" id=\"re2\"\u003e2\u003c/a\u003e)\r\nΖητούμεν λοιπόν να εξετάσωμεν και να μάθωμεν πρώτον την φύσιν και την\r\nουσίαν της ψυχής, έπειτα και πάντα τα συμβεβηκότα και τα φαινόμενα\r\nαυτής, από τα οποία άλλα μεν φαίνονται ότι είναι ιδιάζοντα της ψυχής\r\nπάθη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn1\" id=\"ref1\"\u003e1\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, άλλα δε ότι υπάρχουσι και\r\nεις τα ζώα ένεκα της ψυχής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn2\" id=\"ref2\"\u003e2\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Αλλ\u0027 οπωςδήποτε είναι βέβαια δυσκολώτατον πράγμα να αποκτήσωμεν\r\nαξιόπιστον (θετικήν) γνώσιν αυτής. Διότι, όπως και εις πολλά άλλα\r\nπράγματα, ούτω και εδώ προβάλλει το ζήτημα τι είναι η ουσία, τι είναι\r\nτο πράγμα. Και ήθελέ τις νομίσει αμέσως ότι μία μόνη μέθοδος υπάρχει\r\nδι\u0027 όλα τα πράγματα, των οποίων θέλομεν να γνωρίσωμεν την ουσίαν,\r\nόπως μία μόνη υπάρχει απόδειξις των ιδιαιτέρων ποιοτήτων αυτών, και\r\nότι επομένως πρέπει ταύτην να ζητήσωμεν την μέθοδον. Αλλ\u0027 εάν δεν\r\nυπάρχη μέθοδος μία και κοινή προς γνώσιν του τι είναι τα πράγματα,\r\nακόμη δυσκολωτέρα γίνεται η πραγματεία αυτή. Διότι τότε θα χρειασθή\r\nνα εξετάσωμεν δι\u0027 έκαστον αυτών ποίαν ιδίαν οδόν θα ακολουθήσωμεν και\r\nόταν γείνη φανερόν ποία είναι η οδός αύτη, η απόδειξις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn3\" id=\"ref3\"\u003e3\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e η διαίρεσις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn4\" id=\"ref4\"\u003e4\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή και άλλη τις μέθοδος,\r\nπολλαί ακόμη πλάναι θα υπάρχωσι και απορίαι, από ποίας δηλαδή αρχάς\r\nπρέπει να ορμηθή η ζήτησις. Διότι αι αρχαί των διαφόρων πραγμάτων\r\nδιαφέρουσιν αλλήλων άλλαι λ.χ. είναι αι αρχαί των αριθμών\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn3\" id=\"re3\"\u003e3\u003c/a\u003e)\r\nκαι άλλαι αι των επιπέδων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Πρώτον δε είναι ίσως αναγκαίον να διακρίνωμεν εις ποίον από τα\r\nγένη του είναι ανήκει και τι είναι η ψυχή, αν δηλαδή είναι τούτο το\r\n(ατομικόν) πράγμα και ουσία\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn5\" id=\"ref5\"\u003e5\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή είναι ποιόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn6\" id=\"ref6\"\u003e6\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή ποσόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn7\" id=\"ref7\"\u003e7\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή και άλλη τις από τας\r\nαλλαχού αριθμηθείσας κατηγορίας\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn4\" id=\"re4\"\u003e4\u003c/a\u003e)\r\nΠροσέτι δε αν είναι εκ των εν δυνάμει όντων ή μάλλον εντελέχεια\r\n(εντελής πραγματικότης)· η διάκρισις δε αυτή έχει ουχί σμικράν\r\nσπουδαιότητα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn8\" id=\"ref8\"\u003e8\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Πρέπει να εξετάσωμεν και αν η ψυχή διαιρείται εις μέρη ή είναι\r\nαμερής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn9\" id=\"ref9\"\u003e9\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και αν είναι πάσαι αι ψυχαί\r\nτου αυτού είδους ή όχι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn10\" id=\"ref10\"\u003e10\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και, αν δεν είναι του\r\nαυτού είδους, τότε πρέπει να εξετασθή αν αυταί είναι διάφορα είδη του\r\nαυτού γένους ή διάφορα γένη. Διότι σήμερον οι ομιλούντες και\r\nερευνώντες περί ψυχής φαίνονται, ότι περί μόνης της ανθρωπίνης ψυχής\r\nπραγματεύονται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Πρέπει δε να προσέξωμεν και όπως μη μείνη ανεξέταστον, αν είς\r\nμόνος ορισμός της ψυχής είναι π.χ. του ζώου εν γένει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn11\" id=\"ref11\"\u003e11\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή υπάρχει διάφορος\r\nεκάστης ψυχής ή εκάστου είδους ζώων, άλλος του ίππου λ.χ., άλλος του\r\nκυνός, άλλος του ανθρώπου, άλλος του θεού· διότι το καθόλου ζώον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn12\" id=\"ref12\"\u003e12\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή ουδέν πραγματικόν\r\nείναι ή είναι τι πολύ ύστερον παρά τα καθέκαστα (αφηρημένον). Το αυτό\r\nδε λέγομεν και αν εις άλλον (διάφορον του ζώου) κοινόν όρον ήθελεν\r\nαποδοθή η ψυχή.\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn5\" id=\"re5\"\u003e5\u003c/a\u003e)\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Προσέτι, εάν δεν υπάρχωσι μεν πολλαί ψυχαί, υπάρχωσιν όμως\r\nπολλά μέρη (δυνάμεις) της ψυχής, τι εκ των δύο πρέπει να μελετήσωμεν,\r\nτην όλην ψυχήν προ των μερών, ή αντιστρόφως, πρότερον τα μέρη.\r\nΔύσκολον δε είναι και να προσδιορίσωμεν ποία είναι τα μέρη, τα οποία\r\nεκ φύσεως διαφέρουσιν απ\u0027 αλλήλων, και αν τα μέρη, καθ\u0027 εαυτά πρέπει\r\nνα εξετάσωμεν πρότερον ή τα έργα, την ενέργειαν των μερών λ.χ. την\r\nνόησιν πρότερον ή τον νουν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn13\" id=\"ref13\"\u003e13\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, την αίσθησιν\r\n(ενέργειαν) πρότερον ή το αισθητικόν (δύναμιν)· ομοίως και περί των\r\nάλλων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Εάν δε πρέπη να μελετώνται πρότερον αι ενέργειαι, πάλιν δύναταί\r\nτις να ερωτήση αν πρέπει πρότερον αυτών να εξετάζωμεν τα αντικείμενα,\r\nτο αισθητόν ον λ.χ. πρότερον του αισθητικού, το νοητόν προ του\r\nνου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Είναι δε φανερόν, ότι ου μόνον η γνώσις του τι είναι τα\r\nπράγματα είναι χρήσιμος εις το να ίδωμεν τας αιτίας των συμβεβηκότων\r\nτων όντων (ως λ.χ. εις τα μαθηματικά πρέπει να γνωρίζωμεν τι είναι το\r\nευθύ και το καμπύλον, ή τι η γραμμή και το επίπεδον, διά να μάθωμεν\r\nμε πόσας ορθάς είναι ίσαι αι γωνίαι του τριγώνου). Αλλά και τανάπαλιν\r\nη γνώσις των συμβεβηκότων συντελεί μεγάλως εις το να γνωρίσωμεν τι\r\nείναι το πράγμα. Διότι, όταν δυνάμεθα κατά τας εικόνας τας οποίας\r\nσχηματίζει η φαντασία τας οποίας έχομεν των πραγμάτων\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn6\" id=\"re6\"\u003e6\u003c/a\u003e)\r\nνα εξηγώμεν τα συμβεβηκότα, ή πάντα ή τα πλείστα, τότε θα δυνάμεθα\r\nκάλλιστα να δίδωμεν λόγον και περί της ουσίας. Διότι η ουσία, το τι\r\nείναι το πράγμα, είναι η αρχή και βάσις πάσης αποδείξεως, και\r\nεπομένως εκείνοι εκ των ορισμών, όπου συμβαίνει να μένωσιν αγνώριστα\r\nτα συμβεβηκότα και να μη είναι εύκολον μήτε εικασίαν τινά να\r\nσχηματίση τις περί αυτών, είναι προφανές ότι άπαντες ελέχθησαν\r\nαντιλογικώς και κενολογικώς.\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn7\" id=\"re7\"\u003e7\u003c/a\u003e)\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Απορίαν δε γεννώσι και τα πάθη της ψυχής, αν είναι πάντα κοινά\r\nκαι του σώματος του έχοντος αυτήν, ή υπάρχει και τι το οποίον ανήκει\r\nαποκλειστικώς εις την ψυχήν. Να μάθωμεν τούτο είναι αναγκαίον, αλλ\u0027\r\nόχι εύκολον. Είναι όμως φανερόν, ότι κατά τα πλείστα ουδέν πάσχει,\r\nουδέ ενεργεί η ψυχή άνευ του σώματος, ούτε οργίζεται, ούτε θαρρεί,\r\nούτε επιθυμεί, ούτε όλως αισθάνηται άνευ αυτού. Ίδιον δε αυτής\r\nφαίνεται προ πάντων η νόησις· εάν δε και η νόησις είναι φαντασία ή\r\nδεν δύναται να υπάρχη άνευ φαντασίας\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn14\" id=\"ref14\"\u003e14\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, τότε ουδ\u0027 αυτή θα\r\nηδύνατο να υπάρχη άνευ σώματος.\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn8\" id=\"re8\"\u003e8\u003c/a\u003e)\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Εάν λοιπόν υπάρχη τι εκ των παθημάτων ή των ενεργειών της\r\nψυχής, όπερ ανήκει αποκλειστικώς εις αυτήν, τότε αύτη θα ηδύνατο να\r\nχωρίζηται από του σώματος. Εάν όμως μηδέν ίδιον υπάρχη, δεν θα\r\nηδύνατο να υπάρξη χωριστή. Αλλά καθώς το ευθύ, καθ\u0027 όσον είναι ευθύ\r\n(ευθεία γραμμή λ.χ.), δύναται να έχη πολλά συμβεβηκότα, λ.χ. να\r\nεφάπτηται της χαλκής σφαίρας εις τι σημείον, αλλ\u0027 όμως, εάν χωρισθή\r\nτο ευθύ (η ευθύτης ως αφηρημένον) από του σώματος, δεν θα εφάπτηται\r\nτης σφαίρας, διότι το ευθύ δεν υπάρχει χωριστόν, αλλ\u0027 είναι πάντοτε\r\nμετά τίνος σώματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn15\" id=\"ref15\"\u003e15\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ούτω και πάντα τα πάθη\r\nτης ψυχής είναι ηνωμένα μετά του σώματος, ο θυμός, η πραότης, ο\r\nφόβος, ο έλεος, το θάρρος, η χαρά και η φιλία και το μίσος. Διότι\r\nσυγχρόνως με τα παθήματα ταύτα της ψυχής συμπάσχει κατά τι και το\r\nσώμα. Απόδειξις δε τούτου είναι ότι άλλοτε μεν, αν και ισχυρά και\r\nσαφή παθήματα συμβαίνουσιν είς τινα, ουδόλως ερεθίζεται ούτε\r\nφοβείται, ενίοτε όμως συγκινείται υπό μικρών και σκοτεινών παθημάτων,\r\nόταν το σώμα εξερεθίζηται και έχη την διάθεσιν τοιαύτην, οποίαν έχει\r\nόταν οργίζηταί τις. Έτι δε μάλλον φανερόν γίνεται τούτο εκ των εξής:\r\nενώ δηλ. ουδέν συμβαίνει το προξενούν φόβον, πολλοί όμως\r\nπεριπίπτουσιν εις πάθη ανθρώπου όστις φοβείται. Και, αν τούτο είναι\r\nαληθές, είναι φανερόν, ότι τα πάθη είναι λόγοι ένυλοι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn16\" id=\"ref16\"\u003e16\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και επομένως εκφράσεις\r\nτοιαύται\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn9\" id=\"re9\"\u003e9\u003c/a\u003e)\r\n, ως το οργίζεσθαι, σημαίνουσι κίνησιν του εν τοιαύτη διαθέσει όντος\r\nσώματος, ή κίνησιν μέρους τοιούτου ή δυνάμεως τοιαύτης υπό τούτου του\r\nπράγματος χάριν τούτου του σκοπού.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Διά ταύτα είναι έργον του φυσικού\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn10\" id=\"re10\"\u003e10\u003c/a\u003e)\r\n να μελετήση την ψυχήν ή όλην ή μερικώς. Άλλως θα ορίση ο φυσικός και\r\nάλλως ο διαλεκτικός (φιλόσοφος) έκαστον πάθος της ψυχής, την οργήν\r\nλ.χ. Διότι ο μεν θα είπη, ότι η οργή είναι επιθυμία να προξενήση τις\r\nλύπην αντί λύπης ή ανάλογον τι, ο δε ότι είναι βρασμός του αίματος ή\r\nτης θερμότητος πέριξ της καρδίας. Εκ τούτων λοιπόν ο μεν αποδίδει την\r\nύλην, ο δε την μορφήν και την έννοιαν. Διότι η έννοια, ο λόγος είναι\r\nη μορφή του πράγματος, και είναι αναγκαίον ούτος να υπάρχη εν ύλη\r\nτινί ωρισμένη, εάν μέλλη να υπάρχη το πράγμα. Ούτω λ.χ. η μεν έννοια\r\nτης οικίας είναι τοιαύτη: οικία είναι σκέπασμα, όπερ εμποδίζει την εκ\r\nτων ανέμων και βροχών και καυσώνων βλάβην ημών. Αλλ\u0027 ο μεν (φυσικός)\r\nθα είπη ότι είναι λίθοι και πλίνθοι και ξύλα, ο άλλος όμως θα είπη\r\nότι η μορφή της οικίας είναι τοιαύτη\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn11\" id=\"re11\"\u003e11\u003c/a\u003e)\r\nκαι έχει τοιούτον σκοπόν. Τις λοιπόν τούτων είναι ο φυσικός; άρά γε ο\r\nομιλών περί της ύλης, αγνοών δε τον λόγον; ή ο γνωρίζων μόνον τον\r\nλόγον (την έννοιαν); ή μάλλον ο συνενών και τα δύο. Αλλά όποιός τις\r\nείναι έκαστος εξ αυτών των δύο ; Βεβαίως ουδείς εξετάζει τα πάθη της\r\nύλης τα μη χωριστά απ\u0027 αυτής και καθ\u0027 όσον δεν είναι χωριστά, αλλά ο\r\nφυσικός ασχολείται περί πάντων, όσα είναι πάθη και ενέργειαι του\r\nτοιούτου ωρισμένου σώματος και της τοιαύτης ωρισμένης ύλης. Όσα δε\r\nδεν είναι τοιαύτα, άλλος παρά τον φυσικόν εξετάζει αυτά. Και διά τινα\r\nμεν ο άλλος ούτος είναι είς τεχνίτης\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn12\" id=\"re12\"\u003e12\u003c/a\u003e)\r\n, καθώς τύχη, τέκτων ή ιατρός. Εκείνα δε τα πάθη, τα οποία δεν είναι\r\nχωριστά, ταύτα, καθ\u0027 όσον δεν ανήκουσιν εις τούτο το ωρισμένον σώμα\r\nκαι εξετάζονται κατ\u0027 αφαίρεσιν, μελετά ο μαθηματικός, καθ\u0027 όσον δε\r\nθεωρούνται χωρισμένα, μελετά ο πρώτος φιλόσοφος (ο μεταφυσικός). Αλλ\u0027\r\nας επανέλθωμεν εις την αρχήν του λόγου ημών. Ελέγομεν ότι τα πάθη της\r\nψυχής είναι αχώριστα από της φυσικής ύλης των ζώντων, εν τη οποία τα\r\nτοιαύτα υπάρχουσι, π.χ. ο θυμός και ο φόβος, και δεν είναι καθώς η\r\nγραμμή και το επίπεδον (τα οποία δύνανται να θεωρώνται χωριστά και\r\nάσχετα).\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn17\" id=\"ref17\"\u003e17\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΝ. —Αι περί ψυχής υπό των άλλων παραδεδομέναι δοξασίαι\r\nκαι διά ποίας αιτίας· διά την κίνησιν— δοξασίαι Δημοκρίτου,\r\nΛευκίππου, Πυθαγορείων και Αναξαγόρα. Διά την αισθητικότητα και την\r\nγνώσιν—δόξαι Δημοκρίτου, Θαλή κ.λ. Εξαίρεσις Αναξαγόρα. Διαφορά\r\nθεωριών περί του είδους και του αριθμού των αρχών των\r\nπραγμάτων.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Επειδή σκοπούμεν να εξετάσωμεν την ψυχήν, είναι αναγκαίον, ενώ\r\nσυγχρόνως εκθέτομεν τας απορίας, τας οποίας πρέπει να έχωμεν λύσει,\r\nπριν ή προχωρήσωμεν, να συμπαραλάβωμεν τας δοξασίας των\r\nπρογενεστέρων, όσοι είπον τι περί αυτής, όπως αποδεχθώμεν όσα είπον\r\nκαλώς, αποφύγωμεν δε ό,τι δεν είπον καλώς.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Η αρχή δε της μελέτης ημών είναι να προτάξωμεν τας ιδιότητας,\r\nαίτινες σαφέστατα φαίνονται ότι ανήκουν εις την φύσιν της ψυχής. Το\r\nέμψυχον βεβαίως φαίνεται ότι διαφέρει του αψύχου κατά δύο προ πάντων,\r\nκατά την κίνησιν και την αίσθησιν. Παρελάβομεν δε και παρά των\r\nπρογενεστέρων μόνα σχεδόν τα δύο ταύτα διακριτικά περί ψυχής. Τω όντι\r\nλέγουσί τινες, ότι η ψυχή είναι το κατ\u0027 εξοχήν και το πρώτον παράγον\r\nτην κίνησιν νομίσαντες δε ότι το μη κινούμενον αυτό δεν δύναται να\r\nκινή άλλο, υπέλαβον ότι η ψυχή είναι εκ των κινουμένων. Όθεν ο\r\nΔημόκριτος λέγει ότι η ψυχή είναι πυρ και θερμόν τι· διότι, ενώ\r\nυπάρχουσιν άπειρα σχήματα και άτομα, καλεί πυρ και ψυχήν, τα\r\nσφαιροειδή άτομα ομοιάζοντα με τα εν τω αέρι σωμάτια τα καλούμενα\r\nξύσματα, τα οποία φαίνονται εις τας διά των θυρίδων εισερχομένας\r\nηλιακάς ακτίνας. Τα άτομα δε ταύτα διεσπαρμένα πανταχού λέγει ότι\r\nείναι στοιχεία της φύσεως. Όμοια εδόξαζε και ο Λεύκιππος. Εκ των\r\nατόμων μόνα τα σφαιροειδή έλεγον ούτοι ότι συνιστώσι την ψυχήν, διότι\r\nτα τοιαύτα σωματίδια δύνανται ευχερέστατα να εισδύωσι πανταχού και\r\nαυτά κινούμενα να κινώσι τα λοιπά. Διότι επίστευον ότι η ζωή είναι η\r\nδίδουσα την κίνησιν εις τα ζώα. Διά τούτο είπον και ότι όρος της ζωής\r\nείναι η αναπνοή. Διότι το περιέχον (ο αήρ) συνάγει τα σώματα και\r\nούτως εκθλίβει τα σφαιροειδή κατά το σχήμα άτομα τα δίδοντα την\r\nκίνησιν, διότι ουδέποτε ουδ\u0027 αυτά ηρεμούσιν εκ τούτου δε επέρχεται\r\nμεγάλη βοήθεια εις τα ζώα, διότι έξωθεν επεισέρχονται άλλα όμοια\r\nάτομα κατά την αναπνοήν, ταύτα δε εμποδίζουσι τα εν τοις ζώοις\r\nυπάρχοντα άτομα από του να εξέρχωνται, διότι βοηθούσι να απωθήται\r\nεκείνο όπερ τα συνάγει και πηγνύει. Λέγουσι δε και ότι τα έμψυχα\r\nζώσιν, εφ’ όσον χρόνον δύνανται να εκτελώσι τούτο.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/3./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Φαίνεται δε ότι και το υπό των Πυθαγορείων λεγόμενον έχει την\r\nαυτήν έννοιαν. Τινές δηλαδή αυτών έλεγον, ότι ψυχή είναι τα εν τω\r\nαέρι σμικρά σώματα, άλλοι δε ότι ψυχή είναι η αιτία η κινούσα αυτά.\r\nΕίπον δε ούτω περί αυτών, διότι ταύτα φαίνονται πάντοτε κινούμενα,\r\nκαι αν έτι υπάρχη τελεία, νηνεμία. Εις το αυτό καταντώσι και όσοι\r\nλέγουσιν ότι η ψυχή είναι το κινούν εαυτό. Διότι πάντες ούτοι\r\nφαίνονται φρονούντες, ότι η κίνησις είναι οικειότατον χαρακτηριστικόν\r\nτης ψυχής και ότι τα μεν άλλα πάντα κινούνται υπ’ αυτής, αυτή δε\r\nκινείται υφ\u0027 εαυτής, διότι ουδέν βλέπουσι κινούν, όπερ δεν κινείται\r\nκαι αυτό.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Ομοίως δε και ο Αναξαγόρας\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn13\" id=\"re13\"\u003e13\u003c/a\u003e)\r\nλέγει, ότι η ψυχή είναι η αιτία της κινήσεως, και ει τις άλλος είπεν\r\nότι το παν ο νους κινεί. Αλλ\u0027 όμως η δόξα τούτων δεν είναι εντελώς\r\nομοία με την του Δημοκρίτου. Διότι ούτος λέγει, ότι απολύτως η ψυχή\r\nκαι ο νους είναι το αυτό πράγμα· και ότι το μέτρον του αληθούς είναι\r\nτο αισθητόν φαινόμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn18\" id=\"ref18\"\u003e18\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και δια ταύτα καλώς ο\r\nΌμηρος παρέστησε τον Έκτορα ότι κατέκειτο αλλοφρονών\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn14\" id=\"re14\"\u003e14\u003c/a\u003e)\r\n, ότε κατέκειτο αναίσθητος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn19\" id=\"ref19\"\u003e19\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Τον νουν δεν θεωρεί ως\r\nδύναμίν τινα προς γνώσιν της αληθείας, αλλά λέγει ότι ψυχή και νους\r\nείναι το αυτό. O Αναξαγόρας όμως είναι ολιγώτερον σαφής περί αυτών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn20\" id=\"ref20\"\u003e20\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι εις πολλά μέρη\r\nλέγει ότι ο νους είναι το αίτιον του καλού και του ορθού, αλλαχού\r\nόμως λέγει ότι ο νους είναι η ψυχή· διό ο νους υπάρχει εις όλα τα\r\nζώα, μεγάλα και μικρά, ανώτερα και κατώτερα. Φαίνεται όμως ότι ο\r\nλεγόμενος υπ\u0027 αυτού νους κατά την νόησιν δεν υπάρχει ομοίως εις\r\nπάντα τα ζώα, ουδέ εις πάντας τους ανθρώπους.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Όσοι λοιπόν απέβλεψαν εις το ότι το έμψυχον κινείται αφ\u0027\r\nεαυτού, ούτοι υπέλαβον ότι η ψυχή είναι το κινητικώτατον ον, όσοι\r\nόμως απέβλεψαν εις το ότι η ψυχή γινώσκει και αισθάνεται τα όντα,\r\nούτοι λέγουσιν ότι η ψυχή είναι αυταί αι αρχαί των πραγμάτων, τας\r\nοποίας άλλοι μεν παραδέχονται ότι είναι περισσότεραι, άλλοι δε ότι\r\nείναι μία μόνη αρχή. O μεν Εμπεδοκλής δοξάζων ότι η ψυχή αποτελείται\r\nεκ πάντων των στοιχείων, και ότι και έκαστον τούτων είναι ψυχή λέγει:\r\n«Διά της γης βλέπομεν την γην, διά του ύδατος το ύδωρ, διά του\r\nαιθέρος τον θείον αιθέρα, διά του πυρός το καταστρεπτικόν πυρ, διά\r\nτης στοργής την στοργήν, διά της έριδος την ολεθρίαν έριδα».\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Κατά τον αυτόν τρόπον και ο Πλάτων εν τω Τιμαίω την ψυχήν\r\nσυνιστά εκ των στοιχείων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn21\" id=\"ref21\"\u003e21\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, Διότι έλεγεν ότι διά\r\nτου ομοίου γινώσκεται το όμοιον, και ότι τα πράγματα αποτελούνται εκ\r\nτων αρχών. Τα αυτά εξετέθησαν εν τω συγγράμματι «Περί Φιλοσοφίας»\r\nεπιγραφόμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn22\" id=\"ref22\"\u003e22\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, όπου ορίζει, ότι το\r\nζώον αυτό καθ\u0027 εαυτό γεννάται εκ της ιδέας του ενός και εκ του πρώτου\r\nμήκους και πλάτους και βάθους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn23\" id=\"ref23\"\u003e23\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, τα δ\u0027 άλλα όντα κατά\r\nτον όμοιον τρόπον. Προσέτι δε λέγει κατ\u0027 άλλην έποψιν, ότι ο νους μεν\r\nείναι το έν επιστήμη δε τα δύο, διότι αφ\u0027 ενός τινος κινουμένη φθάνει\r\nεις την ενότητα· δόξα δε είναι ο αριθμός του επιπέδου, και αίσθησις ο\r\nαριθμός του στερεού. Διότι έλεγεν, ότι οι αριθμοί είναι αυταί αι\r\nιδέαι και αι αρχαί των πραγμάτων, και ότι αποτελούνται εκ των\r\nστοιχείων. Γινώσκονται δε τα πράγματα, άλλα μεν διά του νου, άλλα δε\r\nδιά της επιστήμης, άλλα διά της δόξης και άλλα διά της αισθήσεως,\r\nιδέαι δε των πραγμάτων είναι οι αριθμοί ούτοι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Επειδή δε η ψυχή εθεωρείτο ότι είναι τι το οποίον και κινεί και\r\nγινώσκει, τινές\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn24\" id=\"ref24\"\u003e24\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e συνεδύασαν και τα δύο\r\nταύτα χαρακτηριστικά και ώρισαν ότι η ψυχή είναι αριθμός κινών\r\nεαυτόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Διαφωνούσιν όμως οι φιλόσοφοι ούτοι περί των αρχών ποίαι και\r\nπόσαι είναι αυταί. Μάλιστα οι θεωρούντες αυτάς σωματικάς διαφωνούσι\r\nπρος τους θεωρούντας αυτάς ασωμάτους· προς τούτους δε διαφωνούσιν\r\nεκείνοι, οίτινες συνεδύασαν ταύτα και είπον ότι αι αρχαί είναι εξ\r\nαμφοτέρων (σωματικαί και ασώματοι).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Διαφωνούσι δε και περί του πλήθους των αρχών (στοιχείων)· οι\r\nμεν λέγουσιν ότι είναι μία αρχή, οι δε ότι είναι περισσότεραι,\r\nσυμφώνως δε με ταύτα εξηγούσι την ψυχήν. Προσέτι δε παρεδέχθησαν,\r\nουχί άνευ λόγου, ότι το να παράγωσι κίνησιν είναι αυτή η φύσις των\r\nπρώτων αιτιών.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Όθεν τινές εδόξασαν ότι πυρ είναι η ψυχή· διότι το πυρ και\r\nμικρότατα έχει τα μέρη και είναι εκ πάντων των στοιχείων το μάλλον\r\nασώματον, προσέτι δε είναι αυτοκίνητον και κινεί τα άλλα πρώτον\r\nαυτό.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. O Δημόκριτος δε σαφέστερον εξηγήθη ειπών την αιτίαν εκάστου\r\nτων δύο τούτων χαρακτηριστικών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn25\" id=\"ref25\"\u003e25\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Είπε δηλ. ότι ψυχή και\r\nνους είναι το αυτό, διότι η ψυχή είναι εν εκ των πρώτων και\r\nαδιαιρέτων σωμάτων, και κινεί ένεκα της σμικρότητος των μερών αυτής\r\nκαι ένεκα του σχήματός της· ευκινητότατον δε εκ των σχημάτων έλεγεν\r\nότι είναι το σφαιροειδές, και ότι τοιούτον έχει το σχήμα ο νους και\r\nτο πυρ.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. O Αναξαγόρας μεν φαίνεται ότι άλλο θεωρεί την ψυχήν και άλλο\r\nτο σώμα, ως είπομεν και πρότερον μεταχειρίζεται όμως και τα δύο ως\r\nμίαν μόνην φύσιν, πλην ότι τον νουν θέτει προ παντός άλλου ως αρχήν\r\nπάντων των πραγμάτων. Ούτω λέγει ότι εκ των όντων μόνος ο νους είναι\r\nαπλούς και αμιγής και καθαρός· αποδίδει όμως εις μίαν και την αυτήν\r\nαρχήν αμφότερα, και το γινώσκειν και το κινείν, διότι λέγει ότι ο\r\nνους εκίνησε το παν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e14. Φαίνεται δε ότι και ο Θαλής, εξ όσων αναφέρουσι περί αυτού,\r\nυπέλαβεν ότι η ψυχή είναι κινητικόν τι, εάν αληθώς έλεγεν ότι η\r\nμαγνήτις λίθος έχει ψυχήν, διότι κινεί τον σίδηρον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e15. Διογένης δε ο Απολλωνιάτης έλεγε, καθώς και άλλοι τινές, ότι η\r\nψυχή είναι αήρ, διότι επίστευσεν ότι εκ πάντων των σωμάτων ο αήρ έχει\r\nτα σμικρότατα μέρη και είναι η αρχή πάντων. Και διά τούτο η ψυχή και\r\nγινώσκει και κινεί, και καθ\u0027 όσον μεν είναι αιτία πρώτη και εκ ταύτης\r\nπροέρχονται τα λοιπά, γινώσκει τα πράγματα, καθ\u0027 όσον δε έχει τα μέρη\r\nσμικρότατα, είναι κινητική.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e16. Και ο Ηράκλειτος δε έλεγεν, ότι η ψυχή είναι η πρώτη αρχή,\r\nδιότι παρεδέχετο ότι η ψυχή είναι η αναθυμίασις, εκ της οποίας ούτος\r\nσυνιστά τα άλλα, και προσέτι ότι η ψυχή είναι το μάλλον ασώματον ον\r\nκαι εν αδιαλείπτω ροή, και ότι το κινούμενον γινώσκεται υπό του\r\nκινουμένου. Εφρόνει δε και εκείνος όπως και άλλοι πολλοί, ότι τα όντα\r\nείναι εν κινήσει.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e17. Ομοίως δε προς τούτους φαίνεται ότι και ο Αλκμαίων εδόξαζε\r\nπερί ψυχής· λέγει δηλ. ότι αυτή είναι αθάνατος, διότι ομοιάζει με\r\nτους αθανάτους· έχει δε το χαρακτηριστικόν τούτο, διότι πάντοτε\r\nκινείται· κινούνται δε και πάντα τα θεία αιωνίως, η σελήνη, ο ήλιος,\r\nοι αστέρες και ο ουρανός όλος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e18. Άλλοι δε, παχυλωτέρας έχοντες δοξασίας, είπον ότι και ύδωρ\r\nείναι η ψυχή, καθώς ο Ίππων. Φαίνονται δε ότι επείσθησαν περί τούτου\r\nεκ του ζωικού σπέρματος, διότι εις πάντα τα όντα το σπέρμα είναι\r\nυγρόν· διό και μέμφεται τους λέγοντας ότι αίμα είναι η ψυχή, διότι η\r\nγονή δεν είναι αίμα, αυτή δε (το σπέρμα) είναι η πρώτη (η\r\nστοιχειώδης) ψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e19. Άλλοι όμως, καθώς ο Κριτίας, λέγουσιν ότι η ψυχή είναι το\r\nαίμα, διότι παραδέχονται ότι το οικειότατον χαρακτηριστικόν της ψυχής\r\nείναι η αίσθησις, ήτις υπάρχει εις την ψυχήν εξ αιτίας της φύσεως του\r\nαίματος. Ούτω πάντα τα στοιχεία έλαβον κριτάς (ψήφους) πλην της γης,\r\nτην οποίαν ουδείς ανεκήρυξεν ως αρχήν της ψυχής, εκτός εάν τις είπεν\r\nότι η ψυχή συνίσταται εκ πάντων των στοιχείων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn26\" id=\"ref26\"\u003e26\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή ότι είναι πάντα τα\r\nστοιχεία.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e20. Ορίζουσιν ούτοι πάντες την ψυχήν ούτως ειπείν διά τριών\r\nγνωρισμάτων, ήτοι της κινήσεως, της αισθήσεως και της αϋλότητος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn27\" id=\"ref27\"\u003e27\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, έκαστον δε εκ τούτων\r\nαναφέρεται πάλιν εις τας στοιχειώδεις αρχάς. Διά τούτο και οι\r\nορίζοντες την ψυχήν διά του γνωστικού υπολαμβάνουσιν, ότι αυτή είναι\r\nή στοιχείον ή αποτελείται εκ των στοιχείων, και πάντες λέγουσιν όμοια\r\nπρος αλλήλους πλην ενός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn28\" id=\"ref28\"\u003e28\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι ισχυρίζονται ότι\r\nτο όμοιον γνωρίζεται διά του ομοίου· και επειδή η ψυχή γινώσκει\r\nπάντα, διά τούτο συνιστώσιν αυτήν εκ πασών των αρχών (των\r\nστοιχείων).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e21. Όσοι λοιπόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn29\" id=\"ref29\"\u003e29\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e λέγουσιν ότι μία μόνη\r\nυπάρχει αίτια και έν στοιχείον, ούτοι ισχυρίζονται, ότι και η ψυχή\r\nείναι έν στοιχείον, λ. χ. πυρ ή αήρ. Οι δε παραδεχόμενοι περισσοτέρας\r\nαρχάς, ούτοι λέγουσιν, ότι η ψυχή είναι πολλαπλή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e22. Μόνος δε ο Αναξαγόρας λέγει, ότι ο νους είναι απαθής και ουδέν\r\nκοινόν έχει με τα άλλα πάντα. Αλλά, εάν τοιούτος είναι ο νους, πώς\r\nδύναται να γνωρίζη και διά ποίαν αιτίαν, ούτε ο Αναξαγόρας είπεν ούτε\r\nεξ όσων έγραψεν είναι φανερόν. Όσοι δε παραδέχονται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn30\" id=\"ref30\"\u003e30\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αντιθέσεις μεταξύ των\r\nαρχών, ούτοι και την ψυχήν συνιστώσιν εκ των αντιθέτων· οι δε\r\nπαραδεχόμενοι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn31\" id=\"ref31\"\u003e31\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e το έν εκ των εναντίων,\r\nλ.χ. ή θερμόν ή ψυχρόν ή τοιούτον τι άλλο, ούτοι ισχυρίζονται ότι και\r\nη ψυχή είναι ομοίως έν εκ τούτων. Διά τούτο τινές παρακολουθούσι και\r\nτην παραγωγήν των λέξεων και οι μεν λέγοντες ότι η ψυχή είναι το\r\nθερμόν, ισχυρίζονται ότι διά τούτο (διά το ζέειν) ωνομάσθη ζωή, οι δε\r\nλέγοντες ότι είναι το ψυχρόν, ισχυρίζονται ότι διά την αναπνοήν και\r\nτην εκ ταύτης ψύξιν εκλήθη ψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΤαύτα είναι λοιπόν τα περί της ψυχής παραδοθέντα υπό των\r\nπρογενεστέρων, και ούτοι οι λόγοι δι\u0027 ους τοιαύτα είπον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΑναίρεσις των λεγόντων ότι η κίνησις είναι η ουσία της ψυχής.—\r\nΔιαίρεσις της κινήσεως εις αυτοκινησίαν και ετεροκινησίαν. —\r\nΑναίρεσις δόξης Δημοκρίτου—και των θεωριών του Τιμαίου. —Πάσαι αι\r\nθεωρίαι περί ψυχής έχουσι το ελάττωμα ότι δεν εξετάζουσιν και το\r\nσώμα.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Πρέπει νυν να εξετάσωμεν πρώτον τα περί της κινήσεως λεχθέντα.\r\nΔιότι ίσως όχι μόνον είναι ψεύδος το ότι η ουσία της ψυχής είναι\r\nτοιαύτη, όπως ισχυρίζονται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn32\" id=\"ref32\"\u003e32\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e οι λέγοντες, ότι η ψυχή\r\nείναι το κινούν εαυτό ή το δυνάμενον να κινή εαυτό, αλλ\u0027 είναι των\r\nαδυνάτων να έχη κίνησιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn33\" id=\"ref33\"\u003e33\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Ότι λοιπόν δεν είναι αναγκαίον το κινούν να κινήται και αυτό,\r\nαπεδείχθη πρότερον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn34\" id=\"ref34\"\u003e34\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Επειδή δε κατά δύο\r\nτρόπους δύναται παν πράγμα να κινήται, δηλαδή ή υπ\u0027 άλλου (καθ\u0027\r\nέτερον), ή υφ\u0027 εαυτού (καθ\u0027 εαυτό), καθ\u0027 έτερον λέγοντες εννοούμεν\r\nότι πράγμα τι κινείται, διότι ευρίσκεται εντός άλλου κινουμένου, ως\r\nπ.χ. οι επιβάται του πλοίου, οίτινες βεβαίως δεν κινούνται ομοίως,\r\nόπως κινείται το πλοίον διότι τούτο μεν κινείται καθ\u0027 εαυτό, οι δε\r\nπλέοντες κινούνται μόνον διότι είναι εντός του κινουμένου. Τούτο δ\u0027\r\nείναι φανερόν και εις τα μέλη του σώματος· η βάδισις δηλ. είναι\r\nοικεία κίνησις των ποδών, αυτή δε είναι συνάμα και κίνησις του\r\nανθρώπου, αλλ\u0027 όμως τώρα δεν είναι οικεία κίνησις των επιβατών.\r\nΕπειδή λοιπόν κατά δύο τρόπους λέγεται η κίνησις, τώρα ας εξετάσωμεν\r\nαν η ψυχή κινείται καθ\u0027 εαυτήν ή μόνον μετέχει της κινήσεως\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn15\" id=\"re15\"\u003e15\u003c/a\u003e)\r\n.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Επειδή δε τέσσαρες είναι αι κινήσεις, τοπική κίνησις, μεταβολή,\r\nελάττωσις και αύξησις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn35\" id=\"ref35\"\u003e35\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, η ψυχή δυνατόν να\r\nκινήται ή κατά μίαν τούτων των κινήσεων ή κατά περισσοτέρας ή κατά\r\nπάσας. Και αν κινήται ουχί κατά συμβεβηκός (καθ\u0027 έτερον), η κίνησις\r\nθα υπάρχη εκ φύσεως εις αυτήν· και αν η κίνησις είναι φυσική εις\r\nαυτήν, έχει και οικείον τόπον, διότι πάσαι αι ειρημέναι κινήσεις\r\nγίνονται εν τόπω. Εάν δε η ουσία της ψυχής είναι το να κινή εαυτήν, η\r\nκίνησις θα υπάρχη εις αυτήν ουχί κατά συμβεβηκός, καθώς υπάρχει λ.χ.\r\nεις την λευκότητα ή εις μήκος τριών πήχεων· διότι και ταύτα\r\nκινούνται, αλλά κατά συμβεβηκός, ήτοι το σώμα, εν τω οποίω\r\nυπάρχουσιν, αυτό κινείται. Διά τούτο και δεν υπάρχει τόπος τούτων\r\n(των συμβεβηκότων), της ψυχής όμως θα υπάρχη τόπος, εάν εκ φύσεως\r\nκινήται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn36\" id=\"ref36\"\u003e36\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Προσέτι δε εάν φύσει κινήται, δύναται και διά της βίας να\r\nκινήται· και αν διά της βίας τότε και εκ φύσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn37\" id=\"ref37\"\u003e37\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ταύτα λέγομεν και περί\r\nηρεμίας. Διότι εις ταύτην την κατάστασιν, εις την οποίαν κινείται τι\r\nεκ φύσεως, εις ταύτην φθάνον ομοίως ηρεμεί εκ φύσεως, ομοίως δε και\r\nεις ην θέσιν κινείται διά βίας, εκεί και ηρεμεί διά της βίας. Ποίαι\r\nδε είναι αι βεβιασμέναι της ψυχής κινήσεις και ηρεμίαι, δεν είναι\r\nεύκολον να είπωμεν ουδέ κατ\u0027 εικασίαν, εάν θέλωμεν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn38\" id=\"ref38\"\u003e38\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Προσέτι δε, εάν η ψυχή κινήται άνω, είναι πυρ, εάν δε κάτω,\r\nείναι γη, διότι των σωμάτων τούτων αυταί είναι αι κινήσεις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. O αυτός δε συλλογισμός ισχύει και περί των διαμέσων κινήσεων\r\n(εμπρός, οπίσω κ. λ.). Προσέτι, επειδή η ψυχή φαίνεται ότι κινεί το\r\nσώμα, εύλογον είναι να δίδη αυτώ τας κινήσεις, τας οποίας και αυτή\r\nκάμνει· και αν τούτο είναι αληθές, θα είναι αληθές, και αν είπωμεν\r\nαντιστρόφως, ότι τας κινήσεις τας οποίας ποιεί το σώμα, ταύτας\r\nκινείται και αυτή. Αλλά το σώμα κινείται κατά τόπον, άρα και η ψυχή\r\nμεταβάλλει τόπον ως το σώμα, μετατιθεμένη ή όλη ή κατά μέρη. Και αν\r\nτούτο είναι δυνατόν, τότε δύναται και εξελθούσα να εισέλθη πάλιν εις\r\nτο σώμα. Εκ τούτου δε έπεται το αδύνατον ότι τα αποθανόντα ζώα\r\nδύνανται να ανίστανται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Την δε κατά συμβεβηκός κίνησιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn39\" id=\"ref39\"\u003e39\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e η ψυχή θα ηδύνατο και να\r\nδεχθή υπ\u0027 άλλου· διότι το ζώον δύναται να σπρωχθή διά της βίας. Αλλά\r\nδεν είναι ανάγκη εκείνο, όπερ έχει την αυτοκινησίαν εν τη ουσία του,\r\nνα κινήται υπ\u0027 άλλου, ει μη μόνον κατά συμβεβηκός, όπως ουδέ το καθ\u0027\r\nαυτό και δι\u0027 εαυτό αγαθόν είναι, αγαθόν δι\u0027 άλλο και χάριν άλλου. Η\r\nδε ψυχή δύναταί τις να είπη ότι, αν κινήται υπό τινος, προ πάντων υπό\r\nτων αισθητών κινείται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αλλ\u0027 όμως, και αν η ψυχή κινή αυτή εαυτήν, και αυτή πρέπει να\r\nκινήται· και αν πάσα κίνησις είναι ως μία μετάστασις του κινουμένου,\r\nκαθ\u0027 όσον κινείται, και η ψυχή πρέπει να μεθίσταται εκ της ουσίας\r\nτης, εκτός εάν κατά συμβεβηκός κινή εαυτήν, αλλά η αυτοκινησία ανήκει\r\nεις αυτήν την ουσίαν της ψυχής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Τινές δε λέγουσι και ότι η ψυχή κινεί ούτω το σώμα, εν τω οποίω\r\nείναι, όπως και αυτή κινείται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn40\" id=\"ref40\"\u003e40\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ούτως ο Δημόκριτος\r\nλέγει όμοια σχεδόν με τον Φίλιππον τον κωμωδοδιδάσκαλον, όστις έλεγεν\r\nότι ο Δαίδαλος κατεσκεύασε ξυλίνην Αφροδίτην κινουμένην, εγχύσας\r\nχυτόν άργυρον (υδράργυρον). Και ο Δημόκριτος λέγει ομοίως ότι αι\r\nαδιαίρετοι σφαίραι (τα άτομα) κινούμεναι, διότι εκ φύσεως ουδέποτε\r\nμένουσιν ακίνητοι, συνεφέλκουσι και κινούσι πάντα τα σώματα. Αλλ\u0027\r\nημείς θα ερωτήσωμεν αυτόν, αν και ηρεμίαν παράγουσιν αυταί. Αλλά πώς\r\nθα την παραγάγωσιν, είναι δύσκολον ή μάλλον αδύνατον να ειπή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn41\" id=\"ref41\"\u003e41\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ουδόλως λοιπόν φαίνεται\r\nότι η ψυχή κινεί τοιουτοτρόπως (σωματικώς) το ζώον, αλλά διά θελήσεώς\r\nτινος και νοήσεως κινεί αυτό.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Κατά τον αυτόν δε τρόπον όπως ο Δημόκριτος και ο Τιμαίος\r\nφυσικώς εξηγεί, πώς η ψυχή κινεί το σώμα· λέγει δηλ. ότι κινουμένη\r\nαυτή κινεί και το σώμα, μεθ\u0027 ου είναι συνδεδεμένη. Διότι λέγουν ότι\r\nείναι συντεθειμένη εκ των στοιχείων και διηρημένη κατά τους\r\nαρμονικούς αριθμούς, ίνα έχη έμφυτον το αίσθημα της αρμονίας και ίνα\r\nόλη εκτελή κινήσεις αρμονικάς, την ευθείαν γραμμήν ο Τίμαιος έκαμψεν\r\nεις κύκλον, και διαιρέσας τον ένα κύκλον εις δύο κύκλους κατά δύο\r\nσημεία ηνωμένους, πάλιν τον ένα διήρεσεν εις επτά κύκλους, διότι\r\nενόμιζεν ότι αι κινήσεις (αι τροχιαί) του ουρανού είναι αυταί της\r\nψυχής αι κινήσεις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Αλλά πρώτον δεν λέγει ορθώς, ότι η ψυχή είναι μέγεθος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn42\" id=\"ref42\"\u003e42\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι δοξάζει ότι η\r\nψυχή του κόσμου είναι σχεδόν τοιαύτη, οποίος είναι ο καλούμενος νους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn43\" id=\"ref43\"\u003e43\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ουχί δε βεβαίως οποία\r\nείναι η αισθητική ψυχή ουδέ οποία είναι η επιθυμητική ψυχή, διότι η\r\nκίνησις τούτων δεν είναι κυκλική φορά.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. O νους όμως είναι είς και συνεχής, όπως και η νόησις· η δε\r\nνόησις είναι τα νοήματα· ταύτα δε συνεχόμενα αποτελούσιν ενότητα,\r\nόπως ο αριθμός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn44\" id=\"ref44\"\u003e44\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αλλ\u0027 ουχί όπως το\r\nμέγεθος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn45\" id=\"ref45\"\u003e45\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο ουδέ ο νους\r\nείναι συνεχής κατά τοιούτον τρόπον αλλ\u0027 είναι ή αμερής ή ουχί συνεχής\r\nως μέγεθός τι. Διότι, αν είναι μέγεθος, πώς νοεί; Νοεί όλος ή διά\r\nτινος των μερών του; και το μέρος τούτο έχει μέγεθος ή είναι έν\r\nσημείον, αν δύναταί τις και το σημείον να ονομάση μέρος;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Εάν δε είναι σημείον, επειδή τα σημεία είναι άπειρα, φανερόν\r\nείναι ότι ο νους ουδέποτε θα διατρέξη αυτά. Εάν δε είναι μέγεθος,\r\nτότε ο νους νοεί το αυτό πράγμα πολλάκις ή απειράκις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn46\" id=\"ref46\"\u003e46\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλ\u0027 ίνα ο νους νοή\r\nδύναται και άπαξ να νοήση τι· εάν όμως αρκή η ψυχή να θίξη τα\r\nπράγματα δι\u0027 οιουδήποτε των μερών της, τις η χρεία να κινήται\r\nκυκλικώς ή και να έχη μέγεθος; Εάν δε, ίνα νοή ο νους, αναγκαίον\r\nείναι να θίγη τα πράγματα κατά τέλειον κύκλον, προς τι η θίξις διά\r\nτων μερών; Προσέτι πώς η ψυχή το έχον μέρη θα νοή διά του αμερούς, ή\r\nτο αμερές πώς θα νοή διά του έχοντος μέρη; Κατ\u0027 ανάγκην όμως ο νους\r\nείναι ο κύκλος ούτος· διότι κίνησις του νου είναι η νόησις, όπως\r\nκίνησις του κύκλου είναι η περιφερική κίνησις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e14. Εάν λοιπόν η νόησις είναι περιφερική κίνησις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn47\" id=\"ref47\"\u003e47\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e τότε και ο νους θα είναι\r\nαυτός ο κύκλος, του οποίου η νόησις θα είναι η περιφερική κίνησις.\r\nΚαι ο νους θα νοή τι αιωνίως και κατ\u0027 ανάγκην, αφού η περιφερική\r\nκίνησις είναι αιώνιος. Αλλ\u0027 είναι αδύνατον τούτο. Τω όντι τα μεν\r\nπρακτικά νοήματα έχουσι πέρατα, διότι πάντα έχουσι σκοπόν άλλον\r\n(εξωτερικόν)· τα δε θεωρητικά επίσης περιορίζονται υπό των λόγων. Πας\r\nδε λόγος είναι ή ορισμός ή απόδειξις. Και η μεν απόδειξις ορμάται από\r\nτινος αρχής και έχει τρόπον τινά ως τέλος τον συλλογισμόν ή το\r\nσυμπέρασμα. Εάν δε αι αποδείξεις δεν συμπεραίνωσιν, όμως δεν\r\nεπανέρχονται τουλάχιστον πάλιν εις την αρχήν των, αλλά\r\nπροσλαμβάνουσαι πάντοτε ένα μέσον και ένα άκρον προχωρούσι κατ\u0027\r\nευθείαν γραμμήν, ενώ η περιφερική κίνησις πάλιν επανακάμπτει εις την\r\nαρχήν. Οι δε ορισμοί είναι πάντες πεπερασμένοι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e15. Προσέτι, αν η αυτή περιφερική κίνησις επαναληφθή πολλάκις,\r\nπρέπει και ο νους να νοήση πολλάκις το αυτό πράγμα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e16. Προσέτι η νόησις ομοιάζει μάλλον με ηρεμίαν τινά και στάσιν\r\nπαρά με κίνησιν, ομοίως δε και ο συλλογισμός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e17. Αλλ\u0027 ακόμη, ουδέ ευδαιμονίαν φέρει το μη ον εύκολον, αλλά\r\nβίαιον. Και αν η κίνησις δεν είναι η ουσία της ψυχής, αύτη θα κινήται\r\nπαρά την φύσιν της.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn48\" id=\"ref48\"\u003e48\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Δυσάρεστον δε είναι και\r\nτο να είναι συνδεδεμένη με το σώμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn49\" id=\"ref49\"\u003e49\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και να μη δύναται να\r\nαποχωρισθή απ\u0027 αυτού, και προσέτι αποφευκτόν, εάν είναι προτιμότερον\r\nεις τον νουν να μη είναι ηνωμένος με το σώμα, καθώς συνήθως λέγεται\r\nκαι πολλοί παραδέχονται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e18. Άγνωστος δε μένει και η αιτία της κυκλικής κινήσεως του\r\nουρανού. Διότι ούτε η ουσία της ψυχής είναι αιτία της κυκλικής φοράς\r\nαυτής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn50\" id=\"ref50\"\u003e50\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά κατά συμβεβηκός\r\nαυτή κινείται τοιουτοτρόπως. Ούτε το σώμα είναι αίτιον, αλλ\u0027 η ψυχή\r\nμάλλον είναι αίτιον της κινήσεως του σώματος. Αλλά προσέτι δεν\r\nλέγουσιν ουδέ ότι η κίνησις αυτή είναι καλυτέρα κατάστασις· και όμως\r\nέπρεπε να ρηθή ότι διά τούτο ο Θεός εποίησε την ψυχήν να κινήται\r\nκυκλικώς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn51\" id=\"ref51\"\u003e51\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι είναι καλύτερον\r\nεις αυτήν να κινήται παρά να μένη ακίνητος και να κινήται ούτως είναι\r\nκαλύτερον παρά άλλως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/19. – 21./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e22. Αλλ\u0027 επειδή η σκέψις αύτη ανήκει μάλλον εις άλλας μελέτας, ας\r\nαφήσωμεν τώρα αυτήν. Συμβαίνει όμως και εις ταύτην και εις τας\r\nπλείστας των περί της ψυχής θεωριών το άτοπον τούτο· συνδέουσι δηλαδή\r\nτην ψυχήν με το σώμα και την θέτουσιν εν αυτώ χωρίς να προσδιορίσωσι\r\nδιά ποίαν αιτίαν γίνεται τούτο και ποία είναι η σχέσις του σώματος με\r\nτην ψυχήν. Και όμως φανερόν ότι τούτο είναι αναγκαίον διότι ένεκα της\r\nκοινωνίας αυτών το μεν ενεργεί, το δε πάσχει, και το μεν κινείται, το\r\nδε κινεί· ουδεμία δε των προσαλλήλων τούτων σχέσεων υπάρχει μεταξύ\r\nτων τυχόντων πραγμάτων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e23. Άλλοι δε επιχειρούσι μόνον να είπωσιν οποίον τι είνε η ψυχή,\r\nαλλά περί του σώματος, όπερ θα δεχθή αυτήν, ουδέν πλέον\r\nπροσδιορίζουσιν, ως εάν ήτο δυνατόν, καθώς λέγουσιν οι Πυθαγορικοί\r\nμύθοι,\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn52\" id=\"ref52\"\u003e52\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e η τυχούσα ψυχή να\r\nεισέλθη εις το τυχόν σώμα, διότι είναι φανερόν, ότι έκαστον έχει\r\nίδιον είδος και μορφήν. Παρόμοια δε λέγουσι ταύτα, ως εάν τις ήθελε\r\nλέγει ότι η τεκτονική εισδύει εις τους αυλούς\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn16\" id=\"re16\"\u003e16\u003c/a\u003e)\r\n, ενώ αναγκαίον είναι η μεν τέχνη να μεταχειρίζηται τα οικεία αυτής\r\nόργανα, η δε ψυχή τα σώμα της.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΑναίρεσις των λεγόντων ότι η ψυχή είναι 1ον αρμονία, 2ον Αριθμός\r\nκινών εαυτόν.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Και άλλη τις γνώμη περί ψυχής είναι παραδεδομένη, και πιστευτή\r\nυπό πολλών ολιγώτερον ουδεμιάς εκ των ειρημένων, απολογηθείσα δε και\r\nεξετασθείσα και εις τους κοινώς γενομένους λόγους· λέγουσι δηλ. ότι η\r\nψυχή είναι αρμονία τις, διότι και η αρμονία είναι μίξις και σύνθεσις\r\nεναντίων, και το σώμα σύγκειται εξ εναντίων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn53\" id=\"ref53\"\u003e53\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2.Αλλά καίτοι η αρμονία\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn17\" id=\"re17\"\u003e17\u003c/a\u003e)\r\n είναι αναλογία τις ή συνδυασμός των μιχθέντων πραγμάτων, η ψυχή όμως\r\nδεν είναι δυνατόν να είναι ουδέν εκ των δύο τούτων. Προσέτι το\r\nπαράγειν κίνησιν δεν είναι ίδιον της αρμονίας, ενώ εις την ψυχήν προ\r\nπάντων αποδίδουσιν αυτό πάντες σχεδόν. Η λέξις πάλιν αρμονία αρμόζει\r\nεις την υγίειαν και εν γένει εις τας σωματικάς αρετάς μάλλον παρά εις\r\nτην ψυχήν. Φανερώτερον δε γίνεται τούτο, εάν δοκιμάσωμεν να\r\nαποδώσωμεν τα πάθη και τας ενεργείας της ψυχής δι\u0027 αρμονίας τινός·\r\nδιότι είναι πολύ δύσκολον να τα συναρμόσουμεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/3. – 4./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Προσέτι μεταχειριζόμεθα την λέξιν αρμονίαν αποβλέποντες εις δύο\r\nσημασίας· κυριώτατα μεν εκφράζομεν την σύνθεσιν μεγεθών θεωρουμένων\r\nεις πράγματα, άτινα έχουσι κίνησιν και θέσιν, όταν ταύτα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn54\" id=\"ref54\"\u003e54\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e συναρμόζωνται ούτως,\r\nώστε δεν δύνανται να παραδεχθώσι μεταξύ των ουδέν ομογενές. Έπειτα δε\r\nδηλούμεν και την αναλογίαν των μεμιγμένων πραγμάτων.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn55\" id=\"ref55\"\u003e55\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Αλλ\u0027 ούτε κατά την μίαν\r\nούτε κατά την άλλην σημασίαν δυνάμεθα ευλόγως να καλώμεν την ψυχήν\r\nαρμονίαν. Η μεν σύνθεσις των μερών του σώματος ευκόλως δύναται να\r\nεξετασθή. Διότι αι συνθέσεις των μερών τούτων είναι και πολλαί και\r\nκατά διαφόρους τρόπους. Τίνων όμως μερών και κατά ποίον τρόπον είναι\r\nσύνθετος ο νους; ή και το αισθητικόν ή το ορεκτικόν; Ομοίως άτοπον\r\nείναι να υπολαμβάνωμεν ότι η ψυχή είναι λόγος της μίξεως. Διότι η\r\nμίξις των στοιχείων εις την μόρφωσιν της σαρκός δεν έχει τον αυτόν\r\nλόγον (αναλογίαν), τον οποίον έχει η μίξις των στοιχείων του οστού.\r\nθα συμβή λοιπόν (το άτοπον) να έχη έκαστος ημών πολλάς ψυχάς καθ\u0027\r\nόλον το σώμα, εάν όντως πάντα τα μέρη του σώματος αποτελούνται εκ\r\nστοιχείων μεμιγμένων, ο δε λόγος της μίξεως είναι η αρμονία και η\r\nψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Ηδύνατό τις και τούτο να ερωτήση τον Εμπεδοκλέα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn56\" id=\"ref56\"\u003e56\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ο οποίος λέγει ότι\r\nέκαστον των μικτών αυτών στοιχείων υπάρχει υπό τινος αναλογίας\r\nδιωρισμένον: τι εκ των δύο, η ψυχή είναι ο λόγος ούτος, ή μάλλον άλλο\r\nτι ούσα η ψυχή προσφύεται εις τα μέλη του σώματος; Προσέτι η φιλία (ο\r\nέρως) είναι αιτία της τυχούσης μίξεως ή της κατά λόγον μίξεως; και\r\nαυτή η φιλία είναι ο λόγος ή άλλο τι διάφορον παρά τον λόγον;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Ταύτα λοιπόν τοιαύτας γεννώσιν απορίας. Εάν η ψυχή είναι τι\r\nδιάφορον της μίξεως, διατί άρά γε αυτή φθείρεται άμα ως φθείρεται η\r\nσαρξ και τα άλλα μέρη του ζώου; Προς τούτοις εάν έκαστον των μερών\r\nτου σώματος δεν έχη ψυχήν, και εάν η ψυχή δεν είναι ο λόγος της\r\nμίξεως, τι είναι εκείνο όπερ φθείρεται όταν η ψυχή απολείπη το σώμα;\r\nΌτι λοιπόν ούτε αρμονία δύναται να είναι η ψυχή ούτε να κινήται\r\nκυκλικώς, είναι φανερόν εξ όσων είπομεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αλλά ως ανωτέρω είπομεν, κατά συμβεβηκός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn57\" id=\"ref57\"\u003e57\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δύναται να κινήται η\r\nψυχή και να κινή αυτή εαυτήν, καθώς π.χ. δύναται να κινήται μετά του\r\nσώματος εν τω οποίω ευρίσκεται, τούτο δε να κινήται υπό της ψυχής·\r\nάλλως δε δεν δύναται να κινήται κατά τόπον η ψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Αλλά μετά μείζονος λόγου δύναταί τις να αμφιβάλη περί αυτής αν\r\nκινείται, αποβλέψας εις τα εξής: Λέγομεν δηλαδή ότι η ψυχή χαίρει,\r\nλυπείται, θαρρεί, φοβείται, προσέτι οργίζεται, αισθάνεται και\r\nδιανοείται, ταύτα δε πάντα φαίνονται ότι είναι κινήσεις· και εκ\r\nτούτου ήθελε νομίσει τις ότι η ψυχή κινείται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Αλλά τούτο\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn58\" id=\"ref58\"\u003e58\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δεν είναι αναγκαίον\r\nσυμπέρασμα. Διότι και αν βεβαίως το λυπείσθαι ή χαίρειν ή διανοείσθαι\r\nείναι κυριώτατα κινήσεις, και αν έκαστον των παθών τούτων είναι μία\r\nκίνησις, πλην είναι κίνησις ουχί της ψυχής, αλλά παράγεται υπό της\r\nψυχής, π.χ. το οργίζεσθαι ή το φοβείσθαι είναι το να κινήται η καρδία\r\nκατά ωρισμένον τρόπον, και το διανοείσθαι είναι αύτη ίσως ή άλλη τις\r\nανάλογος κίνησις. Τα πάθη δε ταύτα συμβαίνουσιν άλλα μεν διά τοπικής\r\nμεταθέσεως στοιχείων τινών του σώματος κινουμένων, άλλα δε δι\u0027\r\nαλλοιώσεως, αλλά ποία είναι και πώς γίνονται τα πάθη ταύτα\r\nπραγματευόμεθα αλλαχού.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Αλλά να λέγωμεν ότι η ψυχή οργίζεται είναι το αυτό ως να\r\nλέγωμεν, ότι η ψυχή υφαίνει ή οικοδομεί· διό ορθότερον ίσως είναι να\r\nμη λέγωμεν ότι η ψυχή ελεεί, ή μανθάνει ή διανοείται, αλλ\u0027 ότι ο\r\nάνθρωπος ποιεί ταύτα διά της ψυχής· και ταύτα χωρίς να νομίζωμεν ότι\r\nη κίνησις είναι εν τη ψυχή, αλλά ότι έρχεται άλλοτε μεν μέχρις αυτής,\r\nάλλοτε δε απ\u0027 αυτής. Ούτως η μεν αίσθησις κινείται από τούτων των\r\nεκτός πραγμάτων, ενώ εν τη αναμνήσει η κίνησις γίνεται απ\u0027 αυτής της\r\nψυχής προς τους ερεθισμούς ή τας εντυπώσεις τας διαμένουσας εν τοις\r\nαισθητηρίοις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn59\" id=\"ref59\"\u003e59\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. O δε νους φαίνεται ότι είναι ουσία τις, ήτις γενάται εις την\r\nψυχήν και δεν φθείρεται· διότι άλλως θα εφθείρετο προ πάντων υπό της\r\nκατά το γήρας εξασθενήσεως. Αλλ\u0027 ενταύθα συμβαίνει ίσως ό,τι επί των\r\nαισθητηρίων οργάνων· διότι αν ο γέρων ηδύνατο να έχη ακόμη το όμμα εν\r\nωρισμένη τινί καταστάσει θα έβλεπεν όπως και ο νέος. Ώστε το γήρας\r\nδεν έρχεται εκ πάθους τινός της ψυχής, αλλ\u0027 εκ πάθους του σώματος, εν\r\nτω οποίω αυτή υπάρχει, όπως συμβαίνει εις τας μέθας και τας\r\nνόσους.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Και η νόησις δε και η θεωρία μαραίνονται, διότι άλλο τι εντός\r\nημών φθείρεται (λ.χ. Η ζωτική δύναμις), αλλ\u0027 η αρχή καθ\u0027 εαυτήν είναι\r\nαπαθής. Η δε διανόησις και η φιλία ή το μίσος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn60\" id=\"ref60\"\u003e60\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δεν είναι πάθη εκείνης,\r\nαλλά τούτου του έχοντος αυτήν (του σώματος), καθ\u0027 όσον έχει αυτήν.\r\nΔιό και όταν τούτο φθείρεται, ούτε μνήμη ούτε αγάπη υπάρχει, διότι\r\nταύτα δεν είναι πάθη του νου αλλά του κοινού τούτου πράγματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn61\" id=\"ref61\"\u003e61\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, όπερ κατεστράφη. Ο νους\r\nόμως είναι τι θείον και απαθές\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn62\" id=\"ref62\"\u003e62\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e14. Ότι λοιπόν η ψυχή δεν είναι δυνατόν να κινήται είναι φανερόν\r\nεκ των ειρημένων εάν δε μηδόλως κινήται, φανερόν ότι ουδέ αυτοκίνητος\r\nείναι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e15. Αλλά πολύ περισσότερον παρά τα ειρημένα είναι παράλογον το να\r\nδοξάζωσιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn63\" id=\"ref63\"\u003e63\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ότι η ψυχή είναι αριθμός\r\nκινών εαυτόν. Διότι υπάρχουσιν εις την θεωρίαν ταύτην αδύνατα\r\nπράγματα, πρώτον μεν τα προερχόμενα εκ της κινήσεως, ειδικώς δε εκ\r\nτούτου, ότι την ψυχήν λέγουσιν ότι είναι αριθμός. Διότι πώς πρέπει να\r\nνοώμεν μονάδα κινουμένην; και υπό τίνος και πώς κινείται, ενώ δεν\r\nέχει ούτε μέρη ούτε διαφοράς; Διότι, εάν κινή και κινήται, πρέπει να\r\nέχη διαφοράς. Προσέτι δε, επειδή λέγουσιν ότι η γραμμή κινουμένη\r\nπαράγει επιφάνειαν, το δε σημείον κινούμενον παράγει γραμμήν, άρα και\r\nαι κινήσεις των μονάδων θα είναι γραμμαί\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn64\" id=\"ref64\"\u003e64\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι το σημείον είναι\r\nμονάς κατέχουσα θέσιν. O αριθμός λοιπόν της ψυχής είναι που και\r\nκατέχει θέσιν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e16. Προσέτι εάν από αριθμόν αφαιρέση τις αριθμόν ή μονάδα, μένει\r\nυπόλοιπον άλλος (διάφορος) αριθμός. Αλλά τα φυτά και πολλά των ζώων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn65\" id=\"ref65\"\u003e65\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e όταν διαιρεθώσι, ζώσιν\r\nακόμη και φαίνονται ότι έχουσι την αυτήν ψυχήν κατά το είδος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e17. θα ενόμιζέ τις ότι ουδόλως διαφέρει το να λέγη μονάδας ή μικρά\r\nσωμάτια\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn66\" id=\"ref66\"\u003e66\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι και αι μικραί\r\nσφαίραι του Δημοκρίτου, εάν θεωρηθώσιν ως σημεία, μόνον δε μένη το\r\nποσόν, θα υπάρχη εν τω ποσώ τούτω\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn67\" id=\"ref67\"\u003e67\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e έν μέρος κινούν και έν\r\nμέρος κινούμενον, καθώς εις παν συνεχές ποσόν. Διότι το ρηθέν\r\nσυμπέρασμα δεν στηρίζεται εις την κατά το μέγεθος ή την σμικρότητα\r\nδιαφοράν, αλλά μόνον εις το ποσόν· διά τούτο κατ\u0027 ανάγκην θα υπάρχη\r\nτι όπερ θέτει εις κίνησιν τας μονάδας. Και εάν εν τω ζώω η ψυχή είναι\r\nτο κινούν, αυτή θα είναι το κινούν και εν τω αριθμώ. Ώστε η ψυχή δεν\r\nείναι το κινούν και το κινούμενον, αλλά μόνον το κινούν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e18. Και όμως πώς είναι δυνατόν να είνε αυτή μονάς; διότι πρέπει να\r\nέχη διαφοράν τινα προς τας άλλας μονάδας. Αλλά ποίαν διαφοράν δύναται\r\nνα έχη σημείον λαμβανόμενον ως μονάς πλην της θέσεως;\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn68\" id=\"ref68\"\u003e68\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Εάν λοιπόν αι υλικαί\r\nμονάδες και τα σημεία τα οποία υπάρχουσιν εν τω σώματι είναι διάφορα,\r\nαι μονάδες θα είναι εν τω αυτώ τόπω όπου και τα σημεία. Διότι η μονάς\r\nθα καταλάβη τον τόπον του σημείου. Και τότε τι εμποδίζει να υπάρχη\r\nαπειρία μονάδων εν τω αυτώ τόπω, εάν θα υπάρχωσι δύο; όπερ είναι\r\nάτοπον, διότι τα πράγματα των οποίων ο τόπος είναι αδιαίρετος είναι\r\nκαι αυτά αδιαίρετα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e19. Εάν δε τα σημεία τα υπάρχοντα εν τω σώματι είναι ο αριθμός της\r\nψυχής, ή αν ο αριθμός των εν τω σώματι σημείων είναι η ψυχή, διατί\r\nδεν έχουσι ψυχήν όλα τα σώματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn69\" id=\"ref69\"\u003e69\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e; Διότι εις άπαντα τα\r\nσώματα φαίνεται ότι υπάρχουσι σημεία, και ταύτα άπειρα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e20. Προσέτι δε πώς είναι δυνατόν να χωρίζωνται αι ψυχαί και να\r\nαπολύωνται από των σωμάτων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn70\" id=\"ref70\"\u003e70\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αφού αι γραμμαί δεν\r\nδιαιρούνται εις σημεία;\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn71\" id=\"ref71\"\u003e71\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ε\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΣυνέχεια της αναιρέσεως των λεγόντων ότι η ψυχή είναι αριθμός\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn18\" id=\"re18\"\u003e18\u003c/a\u003e)\r\n κινών εαυτόν.— Αναίρεσις της θεωρίας ότι η ψυχή αποτελείται εκ των\r\nστοιχείων, πυρός, αέρος κ.λ., και ότι γνωρίζει τα πράγματα μόνον\r\nδιότι είναι όμοια με αυτά.— Η ψυχή δεν δύναται να είναι διεσπαρμένη\r\nεις το σύμπαν. — Η ψυχή ενεργεί πάντοτε όλη; ή εκάστη ενέργεια αυτής\r\nγίνεται διά τίνος εκ των μερών αυτής;\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Ιδιαίτερον άτοπον συμβαίνει εδώ, καθώς είπομεν, αφ\u0027 ενός μεν\r\nδιότι λέγουσιν ούτοι το αυτό με τους δοξάζοντας ότι η ψυχή είναι σώμα\r\nέχον λεπτότατα μέρη, εξ άλλου δε διότι παραδέχονται ότι το σώμα\r\nκινείται υπό της ψυχής καθ\u0027 ον τρόπον λέγει ο Δημόκριτος. Διότι, αν η\r\nψυχή είναι εις παν αισθανόμενον σώμα, εξ ανάγκης υπάρχουσιν εν αυτώ\r\nδύο σώματα, αφού η ψυχή είναι σώμα τι. Κατά δε τους λέγοντας ότι η\r\nψυχή είναι αριθμός, εξ ανάγκης συμβαίνει το άτοπον εις το έν σημείον\r\nνα υπάρχωσι πολλά σημεία ή παν σώμα να έχη ψυχήν, εκτός εάν η ψυχή\r\nγίνεται αριθμός διαφορετικός και άλλος παρά τα υπάρχοντα εν τω σώματι\r\nσημεία.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Συμβαίνει άρα να κινήται το ζώον υπό του αριθμού καθώς και ο\r\nΔημόκριτος, ως είπομεν, εξήγει την κίνησιν αυτού.\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn19\" id=\"re19\"\u003e19\u003c/a\u003e)\r\n Διότι τι διαφέρει να λέγη τις ότι σφαίραι μικραί ή μονάδες μεγάλαι,\r\nή απλώς μονάδες κινούνται; Διότι κατ\u0027 αμφοτέρας τας περιπτώσεις το\r\nζώον κατ\u0027 ανάγκην κινείται μόνον, διότι αι μονάδες κινούνται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Εις τους συνδυάζοντας λοιπόν και συνταυτίζοντας κίνησιν και\r\nαριθμόν και ταύτα συμβαίνουσι τα άτοπα και πολλά άλλα τοιαύτα. Διότι\r\nόχι μόνον είναι αδύνατος τοιούτος ορισμός της ψυχής, αλλά και\r\nαδύνατον συμβεβηκός αυτής. Είναι δε τούτο φανερόν εις εκείνον, όστις\r\nήθελεν επιχειρήσει να εξηγήση κατά την δοξασίαν ταύτην τα πάθη και\r\nτας ενεργείας της ψυχής, συλλογισμούς, αισθήσεις, ηδονάς, λύπας και\r\nόσα άλλα τοιαύτα· διότι, καθώς είπομεν πρότερον, δεν είναι εύκολον\r\nουδέ εικασίαν τινά να σχηματίσωμεν περί των λειτουργιών τούτων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Ενώ λοιπόν παρεδόθησαν εις ημάς τρεις τρόποι καθ\u0027 ους ορίζουσι\r\nτην ψυχήν\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn20\" id=\"re20\"\u003e20\u003c/a\u003e)\r\n, άλλοι δηλ. είπον ότι είναι το κινητικώτατον ον, διότι είναι\r\nαυτοκίνητον, άλλοι δε ότι είναι σώμα έχον μικρότατα μέρη ή το μάλλον\r\nασώματον των άλλων, διεξήλθομεν πάσας σχεδόν τας απορίας και τας\r\nαντιρρήσεις, τας οποίας οι δύο τρόποι ούτοι παρουσιάζουσιν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Απολείπεται δε να ίδωμεν πως δοξάζουσιν ότι η ψυχή σύγκειται εκ\r\nτων στοιχείων. Διότι λέγουσι μεν ούτω, ίνα εξηγήσωσι πως η ψυχή\r\nαισθάνεται τα όντα και γινώσκει έκαστον αυτών, αλλά αναγκαίως\r\nσυμβαίνουσι πολλά τα αδύνατα εν τη δοξασία ταύτη. Διότι υποθέτουσιν\r\nότι το όμοιον γινώσκει, το όμοιον, ωσανεί υπελάμβανον ότι η ψυχή\r\nείναι αυτά τα πράγματα. Αλλά ταύτα δεν είναι τα μόνα, άπερ η ψυχή\r\nγινώσκει, αλλά και πολλά άλλα, μάλλον δε είναι ίσως άπειρα, εκ τούτων\r\nτων στοιχείων αποτελούμενα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn72\" id=\"ref72\"\u003e72\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Έστω λοιπόν ότι η ψυχή\r\nγινώσκει και αισθάνεται τα στοιχεία\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn73\" id=\"ref73\"\u003e73\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e εξ ων αποτελείται\r\nέκαστον των πραγμάτων, αλλά πώς θα αισθανθή ή θα γνωρίση το σύνολον\r\nπράγματός τινος. π.χ. Τί εστι θεός ή άνθρωπος ή σαρξ ή οστούν; ομοίως\r\nδε και άλλο οτιδήποτε εκ των συνθέτων. Διότι ουχί βεβαίως καθ\u0027\r\nοιονδήποτε τύχωσι τρόπον τα στοιχεία αποτελούσιν έκαστον πράγμα, αλλά\r\nκατά τινα λόγον και σύνθεσιν, καθώς και ο Εμπεδοκλής λέγει περί του\r\nοστού: «η δε ερασμία γη εις τας ευστέρνους χοάνας αυτής εκ των οκτώ\r\nμερών έλαβε δύο μέρη εκ του λαμπρού υγρού, τέσσαρα δε εκ του\r\nΗφαίστου, τα δε οστά εγένοντο λευκά».\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn74\" id=\"ref74\"\u003e74\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Δεν αρκεί λοιπόν να\r\nυπάρχωσι τα στοιχεία εν τη ψυχή, εάν δεν υπάρχωσιν εν αυτή και οι\r\nλόγοι και η σύνθεσις. Διότι έκαστον στοιχείον θα γνωρίζη μόνον το\r\nόμοιον του, και ουδέν θα γνωρίζη το οστούν ή τον άνθρωπον, εκτός εάν\r\nκαι ταυτά θα υπάρχωσιν εν τη ψυχή· αλλά ότι τούτο είναι αδύνατον, δεν\r\nείναι χρεία να είπωμεν. Διότι τις δύναται να αμφιβάλη αν εν τη ψυχή\r\nυπάρχη λίθος ή άνθρωπος; Ομοίως δε και περί του αγαθού και του μη\r\nαγαθού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn75\" id=\"ref75\"\u003e75\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και περί των άλλων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/6./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Προσέτι, επειδή το ον λέγεται κατά πολλάς σημασίας, (διότι\r\nσημαίνει τούτο το άτομον, έπειτα το ποσόν ή ποιόν ή και άλλην τινά εκ\r\nτων κατηγοριών, ας διεκρίναμεν), άρά γε η ψυχή εξ απασών συνίσταται ή\r\nου; Αλλά δεν πιστεύεται ότι υπάρχουσι στοιχεία κοινά πασών των\r\nκατηγοριών.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn76\" id=\"ref76\"\u003e76\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Άρα λοιπόν η ψυχή θα\r\nσυνίσταται εκ μόνων των στοιχείων, όσα είναι της ουσίας; Πώς λοιπόν\r\nτότε γνωρίζει και έκαστον των άλλων στοιχείων; Ή θα ισχυρισθώσιν ότι\r\nδι\u0027 έκαστον γένος υπάρχουσι στοιχεία και αρχαί ιδιαίτεραι, εξ ων\r\nσυνέστη η ψυχή; θα είναι λοιπόν τότε αυτή ποσόν και ποιόν και ουσία\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn77\" id=\"ref77\"\u003e77\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλ\u0027 είναι αδύνατον εκ\r\nτων στοιχείων του ποσού να αποτελήται ουσία και ουχί ποσόν. Οι\r\nλέγοντες λοιπόν ότι η ψυχή γίνεται εκ πάντων των στοιχείων\r\nπεριπίπτουσιν εις ταύτα και άλλα τοιαύτα άτοπα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αλλ\u0027 άτοπον είναι και το να λέγωσιν ότι είναι απαθές το όμοιον\r\nυπό του ομοίου, αλλ\u0027 ότι το όμοιον αισθάνεται το όμοιον και ότι\r\nγινώσκομεν το όμοιον διά του ομοίου, ενώ συγχρόνως παραδέχονται, ότι\r\nη αίσθησις είναι πάθος και κίνησις, ομοίως δε και η νόησις και η\r\nγνώσις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Ότι δε πολλάς απορίας και δυσκολίας γεννά το να ισχυρίζονται,\r\nως ο Εμπεδοκλής, ότι έκαστον πράγμα γνωρίζομεν διά των σωματικών\r\nστοιχείων, και ότι τα όμοια γινώσκονται διά των ομοίων, μαρτυρούσι τα\r\nνυν λεχθέντα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn78\" id=\"ref78\"\u003e78\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Όσα τωόντι εκ γης μέρη\r\nυπάρχουσιν εν τοις σώμασι των ζώων, οστά, νεύρα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn79\" id=\"ref79\"\u003e79\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, τρίχες φαίνονται ότι\r\nουδόλως αισθάνονται, και επομένως ουδέ τα όμοια με αυτά. Και όμως\r\nέπρεπε κατ\u0027 εκείνους να αισθάνωνται τα όμοια.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Προσέτι, εις εκάστην εκ των αρχών θα υπάρχη περισσοτέρα άγνοια\r\nπαρά γνώσις· διότι εκάστη θα γινώσκη εν μόνον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn80\" id=\"ref80\"\u003e80\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, θα αγνοή δε πολλά, δηλ.\r\nπάντα τα άλλα· συμβαίνει δε ούτω ο θεός να είναι αφρονέστατον ον κατά\r\nτον Εμπεδοκλέα· διότι μόνος ούτος αγνοεί εν των στοιχείων, το νείκος,\r\nενώ πάντα τα θνητά το γνωρίζουσιν, αφού έκαστον τούτων αποτελείται εκ\r\nπάντων των στοιχείων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Εν γένει δε, διά τίνα αιτίαν πάντα τα όντα δεν έχουσι ψυχήν,\r\nαφού πάντα είναι έν στοιχείον ή αποτελούνται εξ ενός ή εκ\r\nπερισσοτέρων ή εκ πάντων των στοιχείων; Έκαστον πρέπει να γνωρίζη ή\r\nέν ή τινά ή πάντα τα πράγματα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Αλλά δύναταί τις να ερωτήση: και τι άρά γε είναι το συνενούν\r\nαυτά εν τοις πράγμασι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn81\" id=\"ref81\"\u003e81\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e; διότι τα στοιχεία\r\nομοιάζουσι προς υλικά όντα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn82\" id=\"ref82\"\u003e82\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, κυριώτατον δε είναι\r\nεκείνο όπερ συνέχει τα άλλα, οιονδήποτε και αν είναι τούτο, αδύνατον\r\nόμως να υπάρχη τι ανώτερον της ψυχής και άρχον αυτής, και έτι μάλλον\r\nαδύνατον να υπερέχη και άρχη του νου. Εύλογον δε να δεχθώμεν ότι ο\r\nνους είναι προγενέστερος και κυρίαρχος κατά φύσιν, ενώ εκείνοι\r\nλέγουσιν ότι τα στοιχεία είναι πρώτα των όντων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Πάντες δε όσοι διά την γνώσιν και την αίσθησιν των όντων, ας\r\nέχει η ψυχή, λέγουσιν ότι αυτή σύγκειται εκ των στοιχείων, και όσοι\r\nλέγουσιν ότι είναι το κινητικώτατον των όντων, δεν ομιλούσι περί\r\nπάσης της ψυχής. Διότι ουχί πάντα όσα αισθάνονται είναι αίτια\r\nκινήσεως· τουναντίον φαίνεται τινά των ζώων ότι είναι στάσιμα εν τόπω\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn83\" id=\"ref83\"\u003e83\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και όμως πιστεύεται ότι\r\nκατά μόνην την τοπικήν κίνησιν η ψυχή κινεί το ζώον. Όμοια προς ταύτα\r\nαντιτάσσονται και εις όσους τον νουν και την αίσθησιν υπολαμβάνουσιν,\r\nότι σύγκεινται εκ στοιχείων. Διότι και τα φυτά ζώσι χωρίς να μετέχωσι\r\nτοπικής κινήσεως και αισθήσεως και εκ των ζώων πολλά δεν έχουσι\r\nδιάνοιαν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e14. Εάν δε τις και ταύτα παραχωρήση και υποθέση ότι ο νους είναι\r\nμέρος της ψυχής, ομοίως όπως είναι και η αίσθησις, ουδέ ούτω θα έλεγε\r\nκαθόλου περί πάσης ψυχής, ουδέ περί ενός ολοκλήρου είδους αυτής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e15. Το αυτό πάσχει και η εξήγησις της ψυχής, ην δίδουσι τα\r\nκαλούμενα ορφικά έπη· λέγουσι δηλ. «ότι η ψυχή εκ του σύμπαντος\r\nεισέρχεται εις τα ζώα, όταν αναπνέωσι, φερομένη υπό των ανέμων». Αλλά\r\nτούτο βέβαια δεν συμβαίνει εις τα φυτά\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn84\" id=\"ref84\"\u003e84\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ουδέ είς τινα ζώα, αφού\r\nδεν αναπνέουσι πάντα. Τούτο όμως διέφυγε τους έχοντας τας δοξασίας\r\nταύτας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e16. Και εάν έτι πρέπη να συστήσωμεν την ψυχήν εκ των στοιχείων,\r\nδεν είναι ανάγκη να την συστήσωμεν εκ πάντων των στοιχείων διότι\r\nαρκεί το έτερον μέρος της αντιθέσεως, ίνα κρίνη εαυτό και το\r\nαντίθετον· λ.χ. διά του ευθέος γινώσκομεν και αυτό το ευθύ και το\r\nκαμπύλον, διότι κριτήριον και των δύο είναι ο κανών, ενώ το καμπύλον\r\nούτε του καμπύλου ούτε του ευθέος είναι κριτήριον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e17. Τινές δε λέγουσιν ότι η ψυχή είναι διακεχυμένη εις το σύμπαν,\r\nκαι εκ τούτου ίσως ο Θαλής εδόξασεν, ότι πάντα είναι πλήρη θεών.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e18. Αλλά και αυτή η δόξα εγείρει πολλάς απορίας. Τω όντι διά ποίαν\r\nαιτίαν η ψυχή η υπάρχουσα εν τω αέρι ή εν τω πυρί δεν παράγει ζώον,\r\nενώ εν τοις μικτοίς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn85\" id=\"ref85\"\u003e85\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e παράγει, μολονότι\r\nφαίνεται εις αυτούς ανωτέρα η εν τοις δύο εκείνοις στοιχείοις\r\nυπάρχουσα;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e19. Δύναταί τις να επερωτήση και διά ποίαν αιτίαν η εν τω αέρι\r\nψυχή είναι ανωτέρα και μάλλον αθάνατος της υπαρχούσης εν τοις\r\nζώοις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e20. Κατ\u0027 αμφοτέρας δε τας περιπτώσεις συμβαίνει, έν άτοπον και έν\r\nπαράλογον. Διότι το να λέγωμεν ότι το πυρ ή ο αήρ είναι ζώον, είναι\r\nαπό τα παραλογώτατα πράγματα, αλλά και να μη λέγωμεν αυτά ζώα, ενώ\r\nείναι έμψυχα, επίσης είναι άτοπον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e21. Φαίνεται ότι ούτοι υπέθεσαν, ότι υπάρχει ψυχή εν τοις απλοίς\r\nτούτοις σώμασι, διά τον λόγον ότι το όλον είναι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn86\" id=\"ref86\"\u003e86\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e του αυτού είδους με τα\r\nμέρη του, ώστε ηναγκάσθησαν να είπωσιν ότι και η ψυχή είναι ομοειδής\r\nμε τα μέρη της, εάν αληθώς τα ζώα γίνωνται έμψυχα λαμβάνοντά τι του\r\nπεριέχοντος (αέρος) εντός αυτών. Αλλ\u0027 όμως εάν ο αήρ ο διακεχυμένος\r\nείναι ομοειδής, η δε ψυχή σύγκειται εκ μερών ανομοίων, προδήλως έν\r\nμέρος αυτής θα υπάρχη εν τω αέρι, άλλα δε δεν θα υπάρχωσιν εν αυτώ\r\nαναγκαίως· λοιπόν η ψυχή ή είναι ομοιομερής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn87\" id=\"ref87\"\u003e87\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή δεν υπάρχει εις παν\r\nοιονδήποτε μέρος (στοιχείον) του παντός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e22. Είναι λοιπόν φανερόν εκ των ειρημένων, ότι ούτε την γνώσιν\r\nέχει η ψυχή διά τον λόγον ότι συνίσταται εκ των στοιχείων, ούτε\r\nλέγεται ορθώς και αληθώς ότι κινείται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e23. Επειδή δε η γνώσις ανήκει εις την ψυχήν και η αίσθησις και η\r\nδόξα, προσέτι δε η επιθυμία και η βούλησις και γενικώς αι ορέξεις,\r\nγίνεται δε και η τοπική κίνησις εις τα ζώα υπό της ψυχής, προσέτι δε\r\nαύξησις αυτών και ακμή και φθίσις, άρά γε εις όλην την ψυχήν υπάρχει\r\nεκάστη των λειτουργιών τούτων, διά πάσης δηλ. της ψυχής νοούμεν και\r\nαισθανόμεθα και κινούμεθα και έκαστον των άλλων ποιούμεν και\r\nπάσχομεν, ή άλλα τούτων δι\u0027 άλλων μερών της ψυχής; και η αρχή της\r\nζωής είναι εις έν των μερών τούτων ή εις περισσότερα ή εις όλα; Ή\r\nυπάρχει πλην της ψυχής άλλο τι αίτιον της ζωής;\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn88\" id=\"ref88\"\u003e88\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn21\" id=\"re21\"\u003e21\u003c/a\u003e)\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e24. Λέγουσι βεβαίως τινές ότι η ψυχή είναι διαιρετή, και άλλο μεν\r\nμέρος νοεί\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn89\" id=\"ref89\"\u003e89\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, άλλο δε επιθυμεί\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn90\" id=\"ref90\"\u003e90\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλά τι λοιπόν τότε\r\nσυνέχει τα μέρη της ψυχής, εάν, είναι φύσει διηρημένη; Βεβαίως ουχί\r\nτο σώμα· διότι τουναντίον η ψυχή πιστεύεται μάλλον ότι συνέχει το\r\nσώμα, και άμα εξέλθη η ψυχή εκπνέει το σώμα και σήπεται. Εάν λοιπόν\r\nάλλο τι κάμνη αυτήν μίαν, το άλλο τούτο βεβαίως θα ήτο αυτή η ψυχή.\r\nΑλλά θα χρειασθή πάλιν να ερωτήσωμεν: είναι και τούτο έν ή έχει πολλά\r\nμέρη; και αν είναι έν, διατί δεν είναι αμέσως και η ψυχή έν; εάν δε\r\nείναι διηρημένον, πάλιν ο λόγος θα ζήτηση τι συνέχει τα μέρη αυτού,\r\nκαι ούτω θα προχωρή επ\u0027 άπειρον η πρόοδος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e25. Δύναταί τις δε να απορήση και περί των μερών της ψυχής, ποίαν\r\nδύναμιν έχει έκαστον αυτών εις το σώμα; Διότι, αν ολόκληρος η ψυχή\r\nόλον το σώμα συνέχη, έπεται ότι και έκαστον των μερών αυτής συνέχει\r\nμέρος τι του σώματος. Αλλά τούτο φαίνεται αδύνατον. Διότι ποίον μέρος\r\nή πώς θα συνέχη αυτό ο νους, είναι δύσκολον και να φαντασθή τις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e26. Φαίνεται δ\u0027 ότι όχι μόνον τα φυτά, όταν διαιρεθώσιν,\r\nεξακολουθούσι να ζώσιν, αλλά και εκ των ζώων έντομά τινα ζώσιν, ώστε\r\nτα τμήματα έχουσι μίαν ψυχήν την αυτήν κατά το είδος, καίτοι ουχί και\r\nκατά τον αριθμόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn91\" id=\"ref91\"\u003e91\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι έκαστον των\r\nχωρισθέντων μερών αισθάνεται και κινείται κατά τόπον επί τινα χρόνον·\r\nκαι εάν δεν εξακολουθώσιν ούτω να ζώσι, δεν πρέπει να απορώμεν διότι\r\nδεν έχουσιν όργανα, ίνα διατηρήσωσι την φύσιν αυτών. Ουχ ήττον όμως\r\nεις καθέν των σωματικών μερών υπάρχουσιν όλα τα μέρη της ψυχής τα\r\nοποία, είναι ομοειδή προς άλληλα και προς την όλην ψυχήν, προς άλληλα\r\nμεν ως όντα αχώριστα, προς δε την όλην ψυχήν ως ούσαν διαιρετήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn92\" id=\"ref92\"\u003e92\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e27. Και η αρχή δε, ήτις είναι εν τοις φυτοίς, φαίνεται ότι είναι\r\nψυχή τις· διότι τα φυτά και τα ζώα μόνην ταύτην την ψυχήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn93\" id=\"ref93\"\u003e93\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e έχουσι κοινήν. Και η\r\nτοιαύτη μεν ψυχή δύναται να υπάρχη χωριστή από της αισθητικής αρχής,\r\nάνευ όμως αυτής ουδέν ον έχει αίσθησιν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003ch3 style=\"text-align: center; margin-top: 3em\"\u003eΒΙΒΛΙΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟΝ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp style=\"text-align: center;\"\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΓενική θεωρία και ορισμός της ψυχής. — Θρεπτικόν. —\r\nΑισθητικόν.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΓενικός ορισμός της ψυχής. —Η ψυχή είναι η πρώτη εντελέχεια\r\nσώματος φυσικού (ουχί τεχνητού) οργανικού (έχοντος όργανα αναγκαία\r\nπρος το ζην). Είναι το είδος και η ουσία του σώματος. Επακόλουθα του\r\nορισμού τούτου. Η ψυχή αχώριστος από του σώματος.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u003cb\u003eΣημείωσις\u003c/b\u003e. Το Β\u0027 Βιβλίον πραγματεύεται\r\nπερί των δυνάμεων της ψυχής και μάλιστα περί των αισθήσεων,\r\nπρώτον δε ορίζει τί εστι ψυχή. Κατά τον Αριστοτέλην τα φυσικά\r\nόντα διαιρούνται εις έμψυχα και άψυχα. Το ιδιάζον χαρακτηριστικόν\r\nτων οργανικών όντων είναι η ψυχή, ήτις είναι η αρχή της ζωής και\r\nτης κινήσεως. Η ζωή είναι η _γενική_ μορφή της οργανικής\r\nενεργείας. Η θρεπτική δε ζωή, η αισθητική και η διανοητική είναι\r\n_μερικαί_ μορφαί αυτής. Το ον, όπερ έχει την ικανότητα να\r\nδιανοήται, να αισθάνηται, να κινήται τοπικώς και να τρέφηται,\r\nλέγομεν ότι ζη. Η μεν εσωτερική κίνησις, ήτοι η θρέψις, αύξησις\r\nκαι φθίσις, είναι κοινή εις πάντα τα ζώντα, μόνη δε υπάρχει εις\r\nτα φυτά. Υψηλοτέρα ανάπτυξις της ζωικής αρχής είναι η αίσθησις,\r\nείτα η τοπική κίνησις και τέλος η νόησις, ήτις είναι ο ανώτατος\r\nβαθμός, της εξελίξεως της ψυχής. Η ψυχή άρα είναι ενότης\r\nπεριλαμβάνουσα τας αρχάς της ζωής, της αισθήσεως και της νοήσεως.\r\nΕκάστη βαθμίς είναι ύλη, μέσον και όρος της ανωτέρας, ήτις είναι\r\nτέλος και σκοπός της κατωτέρας. Εκάστη είναι διάφορος τρόπος\r\nενεργείας και εκδηλώσεως της μιας ψυχής προσδιοριζόμενος υπό της\r\nδιαφοράς του υλικού ή του αντικειμένου αυτής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Παν ό,τι ζη είναι σύνθετον εκ ψυχής και σώματος·\r\nκαι η μεν ψυχή 1) είναι η αιτία της κινήσεως και μεταβολής αυτού,\r\nείναι άρα ποιητική αιτία· 2) προσδιορίζει την μορφήν, την\r\nατομικότητα, την έννοιαν του οργανισμού, είναι άρα ειδική αιτία·\r\n3) είναι ο τελικός σκοπός του σώματος, είναι άρα τελική αιτία. Το\r\nσώμα δ\u0027είναι η υλική αιτία, ο όρος ου άνευ δεν δύναται να υπάρχη\r\nτο όλον, είναι η δύναμις του πράγματος. Ψυχή λοιπόν και σώμα\r\nδιακρίνονται απ\u0027 αλλήλων, αλλ\u0027 ουδέτερον δύναται να υπάρχη άνευ\r\nτου ετέρου. Το σώμα είναι όργανον, η ψυχή είναι η ζωική αρχή. Η\r\nζωή περιέχει στοιχείον ενεργητικόν και έτερον παθητικόν, αρχήν\r\nκινούσαν και πράγμα κινούμενον, είδος και ύλην. Το είδος είναι η\r\nκινούσα, η ποιητική αιτία, ήτις πραγματοποιεί τας δυνάμεις του\r\nμερικού σώματος και υψώνει αυτό εις την τελείαν, την αληθή\r\nπραγματικότητα αυτού. Άνευ της ψυχής το σώμα είναι άμορφος ύλη.\r\nΕπειδή δε η πλήρης ανάπτυξις, η τελεία ενεργοποίησις της δυνάμεως\r\nπράγματός τινος λέγεται εντελέχεια, άρα η ψυχή είναι η εντελέχεια\r\nσώματος φυσικού (ουχί τεχνητού) όπερ έχει όργανα και δύναται να ζη. Η\r\nκίνησις, η πορεία της μεταβάσεως από του δυνατού εις το πραγματικόν,\r\nαπό της δυνάμεως εις την εντελέχειαν λέγεται ενέργεια, τον όρον δε\r\nτούτον ο Αριστοτέλης πολλάκις μεταχειρίζεται αντί της εντελέχειας\r\n(τελείας ενεργείας, εντελούς έξεως).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Εν τοις τελείοις οργανισμοίς το φυσιολογικόν και\r\nψυχικόν κέντρον είναι η καρδία, ουχί ο εγκέφαλος, όστις απλώς\r\nκανονίζει την θερμοκρασίαν αυτής. Η θερμότης, τα στοιχείον εν ω η\r\nψυχή αμέσως ενσαρκούται, συντηρείται υπό της τροφής. Η αναπνοή δε\r\nτων πνευμόνων και ο ψυχρός εγκέφαλος εμποδίζουσιν υπέρμετρον\r\nπαραγωγήν ζωικής θερμότητος. Η θερμότης είναι απαραίτητον μέσον\r\nτης θρέψεως. Αλλ\u0027 η απόλυτος αιτία της θρέψεως είναι η ψυχή, ήτις\r\nτρέφει και συντηρεί το σώμα διά των τροφών ας αφομοιούται. Πρώτη\r\nλοιπόν εντελέχεια είναι η θρεπτική ψυχή, ης έργον είναι η χρήσις\r\nτης τροφής προς συντήρησιν του ατόμου και η γέννησις ομοίων όντων\r\nπρος διατήρησιν του γένους. Η ψυχή μεταχειρίζεται προς ταύτα την\r\nθερμότητα και τα τρόφιμα, όπως ο πλοίαρχος την χείρα και το\r\nπηδάλιον. Τα μεν φυτά μόνην έχουσι την ψυχήν ταύτην. Τα ζώα όμως\r\nπλην της θρεπτικής έχουσι και την αισθητικήν ψυχήν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Τα αισθητήρια είναι όργανα αντιλήψεως του\r\nεξωτερικού κόσμου. Η αίσθησις είναι κίνησις ή αλλοίωσις του\r\nαισθητηρίου. Τα αισθητικόν (υποκείμενον) και τα αισθητόν\r\n(αντικείμενον) είναι έν εν τη ενεργώ αισθήσει. Το αισθητήριον\r\nείναι δυνάμει ό,τι είναι το αισθητόν ενεργεία· αισθανόμενον δε\r\nαφομοιούται το είδος του πράγματος άνευ της ύλης, δέχεται ποιοτικά\r\nστοιχεία ανήκοντα εις ατομικόν τι πράγμα, αλλ\u0027 ουχί το άτομον. Το\r\nυποκείμενον πριν ή αισθανθή είναι διάφορον του αισθητού, αλλά μετά\r\nτην αίσθησιν είναι ως το αισθητόν. Η διαφορά αυτών έγκειται εις\r\nτον τρόπον καθ\u0027 ον έκαστον υπάρχει.— Το αίσθημα είναι φαινόμενον\r\nψυχικόν, αλλά το όργανον της αισθήσεως είναι φυσικόν. Όμμα και\r\nόψις συνδέονται ως ύλη και είδος.— Μετά του οργάνου και του\r\nαισθητού αντικειμένου τρίτος αναγκαίος παράγων εκάστης αισθήσεως\r\nείναι το μεταξύ, το διάμεσον στοιχείον. Της όψεως λ.χ. το μεταξύ\r\nείναι το διαφανές, ήτοι ο αήρ, το ύδωρ και άλλα διαφανή\r\nσώματα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Τα ατομικά και μεμονωμένα αισθήματα και τας\r\nαναφοράς αυτών η ψυχή ανάγει εις την ενότητα κοινής αντιλήψεως.\r\nΑντιλαμβανόμεθα ότι δρώμεν, ακούομεν κ.λ., συγκρίνομεν έπειτα και\r\nσυνδυάζομεν ή χωρίζομεν τα αισθήματα ταύτα. Ούτω πλην των 5\r\nμερικών αισθήσεων υπάρχει κοινή αίσθησις, περί ης κατωτέρω\r\nπραγματεύεται ο Αριστοτέλης.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Συνεζητήσαμεν αρκετά τα υπό των πρότερον φιλοσοφησάντων\r\nπαραδοθέντα περί ψυχής. Ας επανέλθωμεν δε οπίσω, ίνα επαναλάβωμεν τα\r\nπράγματα τρόπον τινά εξ αρχής και ας προσπαθήσωμεν να προσδιορίσωμεν\r\nτι είναι η ψυχή και τις δύναται να είναι ο γενικώτατος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn94\" id=\"ref94\"\u003e94\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ορισμός αυτής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Λέγομεν λοιπόν ότι μία τάξις όντων είναι η ουσία·\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn22\" id=\"re22\"\u003e22\u003c/a\u003e)\r\n εν αυτή δε διακρίνομεν πρώτον την ύλην, ήτις καθ\u0027 εαυτήν δεν είναι\r\nτούτο το ωρισμένον πράγμα, έπειτα δε μορφήν και είδος, κατά το οποίον\r\nτο πράγμα λέγεται ότι είναι τούτο το πράγμα, και τρίτον το εκ των δύο\r\nτούτων σύνθετον. Είναι δε η μεν ύλη δύναμις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn95\" id=\"ref95\"\u003e95\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, το δε είδος εντελέχεια,\r\nκαι αυτή είναι διττή, ούτως ως η επιστήμη και η θεωρία (ήτοι ως έξις\r\nκαι κατοχή γνώσεως η δεξιότητος και ως εν ενεργεία γνώσις).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Ουσίαι δε προ πάντων φαίνονται ότι είναι τα σώματα, και εκ\r\nτούτων τα φυσικά (γη, ύδωρ κλπ.). Διότι ταύτα είναι αι αρχαί των\r\nάλλων σωμάτων (των τεχνητών). Εκ των φυσικών δε σωμάτων άλλα μεν\r\nέχουσι ζωήν, άλλα δε δεν έχουσι. Ζωήν λέγομεν την αρχήν της δι\u0027\r\nεαυτού θρέψεως και αυξήσεως και φθοράς του σώματος. Ώστε παν σώμα\r\nφυσικόν έχον ζωήν είναι ουσία, αλλ\u0027 ουσία σύνθετος, σύνθετος δε εξ\r\nύλης και είδους, ως είπομεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Επειδή δε τούτο είναι σώμα τοιούτον, έχον δήλα δή ζωήν, το σώμα\r\nδεν δύναται να είναι ψυχή. Διότι το σώμα δεν είναι εξ εκείνων τα\r\nοποία κατηγορούνται εις υποκείμενόν τι, αλλά αυτό μάλλον είναι\r\nυποκείμενον και ύλη. Αναγκαίως άρα η ψυχή είναι ουσία, ήτοι είναι\r\nείδος σώματος φυσικού, όπερ έχει δυνάμει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn96\" id=\"ref96\"\u003e96\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ζωήν. Αλλ\u0027 η ουσία είναι\r\nεντελέχεια. Η ψυχή λοιπόν είναι εντελέχεια σώματος τοιούτου, οίον\r\nείπομεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Αλλ\u0027 η εντελέχεια λέγεται κατά δύο τρόπους αναλόγους ο μεν προς\r\nτην επιστήμην, ο δε προς την θεωρίαν. Φανερόν είναι λοιπόν ότι η ψυχή\r\nείναι ως η επιστήμη. Διότι εν τη υπάρξει της ψυχής εμπεριέχεται και\r\nύπνος και εγρήγορσις, αναλογεί δε η μεν εγρήγορσις προς την θεωρίαν,\r\nο δε ύπνος προς την έξιν ή κατοχήν της γνώσεως άνευ ενεργείας.\r\nΠροτέρα όμως κατά την γένεσιν εφ\u0027 ενός και του αυτού πράγματος είναι\r\nη επιστήμη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn97\" id=\"ref97\"\u003e97\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά ταύτα η ψυχή είναι\r\nη πρώτη εντελέχεια\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn98\" id=\"ref98\"\u003e98\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn23\" id=\"re23\"\u003e23\u003c/a\u003e)\r\n φυσικού σώματος, όπερ δυνάμει έχει ζωήν,\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. και όπερ είναι οργανικόν. Όργανα δε είναι και τα μέρη των\r\nφυτών, αλλά είναι όργανα εντελώς απλά· λ.χ. το φύλλον, είναι σκέπασμα\r\nτου περικαρπίου, το δε περικάρπιον είναι σκέπασμα του καρπού. Αι\r\nρίζαι δε αναλογούσι προς το στόμα, διότι και τα δύο ταύτα\r\nπαραλαμβάνουσι την τροφήν. Εάν λοιπόν πρέπει να δώσωμεν ορισμόν\r\nκοινόν εις παν είδος ψυχής, λέγομεν, ότι είναι η πρώτη εντελέχεια\r\nσώματος φυσικού οργανικού.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Διά τούτο δεν πρέπει να ζητώμεν αν η ψυχή και το σώμα είναι έν,\r\nόπως ούτε αν ο κηρός (η ύλη) και το σχήμα (το είδος) αυτού είναι έν,\r\nόπως εν γένει δεν πρέπει να ζητώμεν αν είναι έν η ύλη εκάστου\r\nπράγματος και το πράγμα του οποίου είναι η ύλη. Διότι το έν και το\r\nείναι λέγονται μεν κατά πολλάς σημασίας, αλλ\u0027 η κυρία σημασία αυτών\r\nείναι η εντελέχεια\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn99\" id=\"ref99\"\u003e99\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Είπομεν λοιπόν καθόλου τι είναι ψυχή· είναι δήλα δή ουσία\r\nενεργοποιούσα μίαν έννοιαν (λόγον)· είναι η ουσιώδης έννοια τοιούτου\r\nτινός σώματος. Ούτως έστω ότι έν των οργάνων τέχνης τινός είναι\r\nφυσικόν σώμα· λ.χ. ο πέλεκυς. Η έννοια του πελέκεως θα είναι η ουσία\r\nαυτού (το να κόπτη), αυτή δε θα είναι και η ψυχή αυτού· και, αν αυτή\r\nαφαιρεθή, δεν θα υπάρχη πλέον πέλεκυς, ειμή καθ\u0027 απλήν ομωνυμίαν.\r\nΠραγματικώς όμως τόρα είναι πέλεκυς (ουχί ζώον) και τοιούτου σώματος\r\nη ουσία και ο λόγος δεν είναι η ψυχή, αλλ\u0027 η ψυχή είναι ο λόγος\r\nτοιούτου φυσικού (όχι τεχνητού ως ο πέλεκυς), όπερ έχει εν εαυτώ την\r\nαρχήν της κινήσεως και της στάσεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Ανάγκη δε το λεγόμενον να παρατηρήσωμεν και επί των μελών του\r\nσώματος. Εάν δήλα δή ο οφθαλμός ήτο ζώον, ψυχή αυτού θα ήτο η όψις· η\r\nόψις δήλα δή είναι η ουσία του οφθαλμού κατά λόγον (νοητή). O δε\r\nοφθαλμός είναι η ύλη της όψεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn100\" id=\"ref100\"\u003e100\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αν δε εκλείψη η\r\nόψις, δεν υπάρχει πλέον οφθαλμός ειμή καθ\u0027 ομωνυμίαν, όπως είναι ο\r\nλίθινος και ο εικονισμένος οφθαλμός. Πρέπει δε να εφαρμόσωμεν το\r\nλεγόμενον περί του σώματος εις το όλον ζων σώμα. Διότι ως η μερική\r\nαίσθησις αναφέρεται εις το μερικόν όργανον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn101\" id=\"ref101\"\u003e101\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ούτω η όλη αίσθησις\r\nαναλογεί προς το όλον σώμα το αισθητικόν, καθόσον είναι\r\nαισθητικόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Είναι δε το δυνάμει ον, όπερ είναι ικανόν να ζη, ουχί το\r\nαποβαλόν την ψυχήν (και νεκρωθέν), αλλά το έχον την ζωήν εν εαυτώ. Το\r\nσπέρμα και ο καρπός είναι δυνάμει τοιαύτα σώματα ζώντα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn102\" id=\"ref102\"\u003e102\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Όπως λοιπόν η τμήσις\r\n(το να κόπτη) είναι εντελέχεια του πελέκεως και η δράσις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn103\" id=\"ref103\"\u003e103\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι η εντελέχεια\r\nτου οφθαλμού, ούτω και η εγρήγορσις είναι η εντελέχεια του σώματος, η\r\nδε ψυχή είναι προς το σώμα, ως η όψις και η δύναμις προς το όργανον.\r\nΤα δε σώμα είναι το δυνάμει ον Αλλά καθώς ο οφθαλμός είναι η κόρη άμα\r\nκαι η όψις, ούτω και εδώ το ζώον είναι η ψυχή άμα και το σώμα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Ότι λοιπόν η ψυχή δεν δύναται να υπάρχη χωριστά από του\r\nσώματος ούτε μέρη τινά αυτής, εάν εκ φύσεως αυτή διαιρήται εις μέρη,\r\nείναι ήδη προφανές· διότι ενίοτε η ψυχή είναι εντελέχεια των μερών\r\nτούτων. Αλλ\u0027 όμως τίποτε δεν εμποδίζει μέρη τινά της ψυχής να είναι\r\nχωριστά, διότι δεν είναι εντελέχεια κανενός σώματος, λ.χ. ο νους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn104\" id=\"ref104\"\u003e104\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Αλλά προσέτι δεν είναι φανερόν αν η ψυχή είναι τοιαύτη\r\nεντελέχεια του σώματος, όπως ο κυβερνήτης του πλοίου (όστις είναι μεν\r\nεντελέχεια, αλλά χωριστή). Εν γένει λοιπόν δι\u0027 όσων είπομεν\r\nπροσδιωρίσαμεν την ψυχήν δώσαντες υποτύπωσιν αυτής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u003cb\u003eΣημείωσις.\u003c/b\u003e— Η ψυχή είναι το είδος, η\r\nμορφή του σώματος και επομένως ψυχή και σώμα είναι αχώριστα, είναι\r\nέν. Αλλ\u0027 η ενότης αυτών δεν πρέπει να νοήται ως ένωσις δυο υλικών\r\nκαι ανεξαρτήτων πραγμάτων. Τοιαύτας παχυλάς παραστάσεις είδομεν με\r\nπόσην δύναμιν επολέμησεν ο Αριστοτέλης εν τω Α\u0027 Βιβλίω σελ. 25 κ.\r\nε. Ενταύθα έχομεν λογικήν και ζώσαν ενότητα. Τω όντι η ζωή, η\r\nενότης της ψυχής και του σώματος σύγκειται εκ τριών στοιχείων·\r\nείναι 1) ζωή εσωτερική και αδιόριστος, αφηρημένη καθολική αρχή, 2)\r\nπραγματοποιείται και μερικεύεται εν τω σώματι και 3) επανάγει τα\r\nδύο ταύτα στοιχεία εις την ενότητα αυτών εν τη ατομικότητι του\r\nζώντος όντος. Εκάστη στιγμή της ζωής αποτελείται εκ των τριών\r\nτούτων σημείων: εκ της ορμής του υποκειμένου, ήτις αναγκάζει τα\r\nζώον να θέτη τους διορισμούς του, τα μέλη του σώματος, να\r\nπραγματοποιήται εν αυτοίς και τέλος διά τούτων να επιστρέφη εις\r\nεαυτό ως κέντρον αισθανόμενον κλπ. Αύτη είναι η αληθής ενότης της\r\nψυχής και του σώματος. Διά τούτο λέγει ο Αριστοτέλης, ότι το είδος,\r\nτο καθόλου, η ψυχή είναι αυτό το είναι και η ουσία. Εάν λ.χ. ο\r\nπέλεκυς ήτο φυσικόν σώμα έχον εν εαυτώ αρχήν κινήσεως, εάν δήλα δή\r\nήτο έμψυχον σώμα, τότε η έννοια του πελέκεως, το τέμνειν, θα απετέλει\r\nτην ψυχήν αυτού, και αν τούτο το είδος αυτού αφηρείτο δεν θα υπήρχε\r\nπλέον πέλεκυς. Αλλ\u0027 ο πέλεκυς είναι σώμα τεχνητόν, έχει εκτός εαυτού\r\nτην αρχήν της κινήσεως και της στάσεως εαυτού, και δεν ποιεί αυτός\r\nεαυτόν πέλεκυν. Η έννοια, το είδος του πελέκεως δεν είναι το είναι\r\nκαι η ουσία αυτού, δεν ενεργοποιεί αυτή εαυτήν εν τω πελέκει, δεν\r\nείναι εντελέχεια. Η ψυχή τουναντίον αυτή πλάττει τα μέλη και το όλον\r\nσώμα, αυτή συνέχει και ποιεί και συντηρεί αυτά και διά τούτων εαυτήν·\r\nείναι ο δημιουργός άμα και η πρόνοια του μικρού κόσμου της, είναι ο\r\nναυπηγός άμα και κυβερνήτης του πλοίου, όπερ απαύστως τείνον εις\r\nδιάλυσιν αδιαλείπτως υποτάσσεται, συντηρείται και αναπλάττεται υπό\r\nτης κυριάρχου ψυχής. Εάν δε παύση η σχέσις αυτή ψυχής και σώματος, το\r\nσώμα δεν είναι πλέον σώμα, αλλά πτώμα, ύλη νεκρά. Ό,τι λέγομεν περί\r\nτου όλου, αληθεύει και περί των μερών και αντιστρόφως Αν ο οφθαλμός\r\nλ.χ. ήτο ζώον, η όψις θα ήτο η ψυχή αυτού, διότι αυτή είναι η ουσία,\r\nη έννοια αυτού· αυτός δε ο υλικός οφθαλμός, τα νεύρα, τα υγρά, οι\r\nχιτώνες κλπ. είναι υλικά, άτινα άμα λείψη η δράσις είναι κενά\r\nονόματα. Όπως δε ο ζων οφθαλμός είναι η κόρη (δύναμις) και η δράσις\r\n(ενέργεια), ούτω το όλον ζώον είναι η ψυχή και το σώμα αχωρίστως\r\nηνωμένα. Ούτω νοούμεν νυν πώς η ψυχή είναι α\u0027) η αρχή η κινούσα και\r\nποιούσα το σώμα, β\u0027) το είδος ή η έννοια ήτις ενεργεί και\r\nπραγματοποιεί εαυτήν εν τω σώματι, γ\u0027) ο κοινός τελικός σκοπός πάντων\r\nτων μελών, ων έκαστον είναι μέσον άμα και σκοπός των άλλων, διότι\r\nέκαστον είναι μία εμφάνισις του κοινού κέντρου, μία πραγμάτωσις της\r\nεσωτερικής αρχής, ήτις πανταχού παρούσα σκοπόν έχει μόνον εαυτήν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΕξήγησις του ορισμού. Περιγραφή της ζωής. Η ζωή φανερούται κατά\r\nτεσσάρας τρόπους· διά τοπικής κινήσεως, θρέψεως, αισθήσεως και νου. Η\r\nψυχή αρχή και κεφάλαιον των δυνάμεων τούτων. Εκάστη είναι η ψυχή πάσα\r\nή μέρος αυτής; Φαίνονται ότι είναι χωρισταί. Ο νους θείον τι. Η ψυχή\r\nουχί άνευ σώματος.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Επειδή εκ των ασαφών μεν εκ φύσεως, αλλά φανερωτέρων εις ημάς\r\nαισθητώς παράγεται το σαφές και γνωριμώτερον κατά τον λόγον\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn24\" id=\"re24\"\u003e24\u003c/a\u003e)\r\n(νοητώς), ας δοκιμάσωμεν ούτω πάλιν να εξετάσωμεν περί της ψυχής.\r\nΔιότι ο ορισμός δεν πρέπει να δηλοί μόνον το ότι υπάρχει πράγμα τι,\r\nκαθώς κάμνουσι συνήθως οι πλείστοι των ορισμών, αλλά να περιέχη εν\r\nεαυτώ και να εμφανίζη και την αιτίαν του πράγματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn105\" id=\"ref105\"\u003e105\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Συχνά όμως οι\r\nορισμοί διατυπούνται ως συμπεράσματα αποδείξεων. π.χ. Τί εστι\r\nτετραγωνισμός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn106\" id=\"ref106\"\u003e106\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e; Το να ευρεθή\r\nορθογώνιον ισόπλευρον (τετράγωνον), όπερ να είναι ίσον με\r\nανισόπλευρον σχήμα. O τοιούτος ορισμός του τετραγωνισμού\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn25\" id=\"re25\"\u003e25\u003c/a\u003e)\r\n λέγει μόνον το συμπέρασμα. Αλλ\u0027 ο λέγων, ότι ο τετραγωνισμός είναι η\r\nεύρεσις της μέσης αναλόγου γραμμής, λέγει το αίτιον του πράγματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn107\" id=\"ref107\"\u003e107\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Λέγομεν λοιπόν, συγκεφαλαιούντες την μελέτην ταύτην, ότι το\r\nέμψυχον διαφέρει του αψύχου, διότι ζη. Επειδή δε το ζην λέγεται κατά\r\nπολλούς τρόπους, εάν και είς μόνος των τρόπων τούτων του ζην υπάρχη\r\nεις τι, λέγομεν ότι τούτο ζη, είναι δε οι τρόποι ούτοι (δυνάμεις):\r\nνους, αίσθησις, κίνησις και στάσις τοπική, θρέψις και ελάττωσις και\r\nαύξησις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Διά τούτο και τα φυτά πάντα φαίνεται ότι ζώσι· διότι είναι\r\nφανερόν ότι έχουσιν εν εαυτοίς δύναμιν και αρχήν τοιαύτην, διά της\r\nοποίας λαμβάνουσιν αύξησιν και ελάττωσιν κατ\u0027 εναντίας διευθύνσεις.\r\nΔιότι δεν αυξάνονται μόνον προς τα άνω, ουχί δε προς τα κάτω, αλλ\u0027\r\nομοίως και προς τας δύο και πάσας τας διευθύνσεις (διά των κλάδων και\r\nτων ριζών) και όπου τρέφονται, και ζώσι μέχρι τέλους, εφ\u0027 όσον\r\nδύνανται να λαμβάνωσι τροφήν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Δύναται δε τούτο (το θρεπτικόν) να υπάρχη χωριστόν από τας\r\nάλλας δυνάμεις, αυταί όμως δεν δύνανται να υπάρχωσι χωρισταί από\r\nαυτού εν τοις θνητοίς.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn108\" id=\"ref108\"\u003e108\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Τούτο δε είναι\r\nφανερόν εις τα φυτά· διότι ταύτα ουδεμίαν άλλην εκ των δυνάμεων της\r\nψυχής έχουσι. Λοιπόν διά την αρχήν ταύτην, την θρεπτικήν, η ζωή\r\nυπάρχει εις τα ζώντα (φυτά και ζώα), το ζώον όμως έχει πρώτιστον\r\nδιακριτικόν γνώρισμα την αισθητικήν δύναμιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn109\" id=\"ref109\"\u003e109\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι και αυτά τα\r\nοποία δεν κινούνται και δεν αλλάσσουσι τόπον, αλλ\u0027 όμως έχουσιν\r\nαίσθησιν, τα λέγομεν ζώα και όχι ότι απλώς ζωήν έχουσι. Πρώτη δε\r\nαίσθησις εις όλα τα ζώα υπάρχει η αφή καθώς δε η θρεπτική δύναμις\r\nδύναται να υπάρχη χωριστή (εις τα φυτά λ.χ.) από της αφής και πάσης\r\nάλλης αισθήσεως, ούτως η αφή δύναται να υπάρχη χωριστή από των άλλων\r\nαισθήσεων (εις τα ατελή ζώα). Θρεπτικήν δε δύναμιν λέγομεν το μέρος\r\n(λειτουργίαν)της ψυχής, του οποίου και τα φυτά μετέχουσι. Την δύναμιν\r\nδε της αφής φαίνεται ότι έχουσι πάντα τα ζώα. Ύστερον θα είπωμεν διά\r\nποίαν αιτίαν συμβαίνει και το έν και το άλλο εκ των φαινομένων\r\nτούτων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Επί του παρόντος αρκεί τόσον μόνον να είπωμεν, ότι η ψυχή είναι\r\nη αρχή των ειρημένων δυνάμεων, και ότι δι\u0027 αυτών ορίζεται, ήτοι διά\r\nτου θρεπτικού, του αισθητικού, του διανοητικού και της κινήσεως.\r\nΕκάστη δ\u0027 αυτών είναι άρά γε η ψυχή καθ\u0027 εαυτήν, ή είναι μέρος της\r\nψυχής; και αν είναι μέρος είναι άρά γε μέρος τοιούτον, ώστε να\r\nχωρίζηται από της ψυχής μόνον διά της νοήσεως (νοερώς) ή και κατά\r\nτόπον (υλικώς); Είς τινας των ερωτήσεων τούτων είναι εύκολον να\r\nαποκριθώμεν, άλλαι όμως παρουσιάζουσι δυσκολίας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Ούτω, καθώς εις τα φυτά, τινά εκ τούτων, αφού διαιρεθώσι και\r\nχωρισθώσιν απ\u0027 αλλήλων, εξακολουθούσι να ζώσι (τα μέρη), ως εάν η εν\r\nαυτοίς υπάρχουσα ψυχή είναι κατ\u0027 εντελέχειαν (κατ\u0027 είδος) μία εις\r\nέκαστον φυτόν, κατά δύναμιν δε περισσότεραι, τοιουτοτρόπως βλέπομεν\r\nότι συμβαίνει το αυτό εις άλλην τάξιν εμψύχων όντων, εις τα έντομα τα\r\nοποία έχουσι διαιρεθή. Διότι και αίσθησιν έχει και το έν και το άλλο\r\nμέρος και τοπικήν κίνησιν, αν δε έχη αίσθησιν, έχει και φαντασίαν και\r\nόρεξιν διότι όπου αίσθησις, εκεί και λύπη και ηδονή, και όπου ταύτα,\r\nεξ ανάγκης εκεί υπάρχει και επιθυμία.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Αλλά περί του νου και της θεωρητικής δυνάμεως τίποτε ακόμη δεν\r\nείναι φανερόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn110\" id=\"ref110\"\u003e110\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, φαίνεται όμως ότι\r\nείναι άλλο γένος ψυχής και ότι αυτό μόνον δύναται να είναι χωριστόν\r\nαπό των άλλων, όπως το αιώνιον είναι χωριστόν από το φθαρτόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Εκ τούτων δε είναι φανερόν ότι τα λοιπά μέρη της ψυχής δεν\r\nείναι χωριστά, καθώς τινες λέγουσιν.\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn26\" id=\"re26\"\u003e26\u003c/a\u003e)\r\n Ότι όμως διά του λόγου (νοερώς) διακρίνονται, τούτο είναι φανερόν·\r\nδιότι διαφέρει να είναι τις αισθητικός από του να είναι δοξαστικός,\r\nδιαφέρει η αίσθησις από της δόξης (γνώμης). Ομοίως δε ταύτα\r\nδιαφέρουσιν εκάστης των άλλων δυνάμεων των προειρημένων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Προσέτι είς τινα μεν εκ των ζώων υπάρχουσιν άπασαι αι δυνάμεις\r\nαυταί, εις άλλα τινές εξ αυτών, και εις άλλα μία μόνη· (τούτο δε\r\nαποτελεί και την μεταξύ αυτών διαφοράν)· διά ποίαν δε αιτίαν ύστερον\r\nθα εξετάσωμεν. Αλλά σχεδόν όμοιον τι συμβαίνει και εις τας αισθήσεις·\r\nάλλα δηλ. εκ των ζώων έχουσιν όλας τας αισθήσεις, άλλα ολίγας, και\r\nάλλα μίαν μόνην, την αναγκαιοτάτην, την αφήν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Εκείνο δε δι\u0027 ου ζώμεν και αισθανόμεθα λέγεται κατά δύο\r\nτρόπους, όπως και εκείνο διά του οποίου γινώσκομεν, και το οποίον\r\nκαλούμεν άλλοτε μεν επιστήμην, άλλοτε δε ψυχήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn111\" id=\"ref111\"\u003e111\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Διότι λέγομεν, ότι\r\nγνωρίζομεν διά του ενός ή του άλλου τούτων. Διττώς δε λέγεται και\r\nεκείνο δι\u0027 ου υγιαίνομεν και όπερ αφ\u0027 ενός μεν είναι η υγίεια, αφ\u0027\r\nετέρου μέρος ή όλον το σώμα. Εκ τούτων δε η επιστήμη και η υγίεια\r\nείναι μορφή και είδος και λόγος και ούτως ειπείν ενέργεια του\r\nδυναμένου να δεχθή αυτάς, η μεν επιστήμη είναι ενεργοποίησις του\r\nδυναμένου να επίσταται (της ψυχής), η δε υγίεια του δυναμένου να έχη\r\nτην υγίειαν (του σώματος). Διότι φαίνεται ότι η ενέργεια των\r\nδυναμένων να ποιώσιν ύπαρξιν λαμβάνει εις το ον το οποίον πάσχει και\r\nέχει τοιαύτην διάθεσιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn112\" id=\"ref112\"\u003e112\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ούτω και η ψυχή\r\nείναι εκείνο το πρώτον, δι\u0027 ου ζώμεν και αισθανόμεθα και διανοούμεθα,\r\nώστε αυτή είναι λόγος και είδος, ουχί όμως ύλη και το\r\nυποκείμενον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Διότι, καθώς είπομεν, η ουσία (υπόστασις) λέγεται τριχώς, καθ\u0027\r\nόσον αποτελείται εκ τριών, ων το μεν είναι το είδος, το δε η ύλη και\r\nτρίτον το εξ αμφοτέρων σύνθετον, εκ τούτων δε η μεν ύλη είναι μόνον\r\nδύναμις, το δε είδος εντελής πραγματικότης, το δε εξ αμφοτέρων είναι\r\nτούτο το ωρισμένον πράγμα· επειδή δε το εξ αμφοτέρων σύνθετον είναι\r\nτο έμψυχον, δεν είναι το σώμα εντελέχεια της ψυχής, αλλά τουναντίον η\r\nψυχή είναι εντελέχεια του σώματος. 12. Και διά τούτο ορθώς\r\nδοξάζουσιν οι νομίζοντες ότι ούτε άνευ σώματος υπάρχει η ψυχή, ούτε\r\nείναι σώμα τι· διότι σώμα βεβαίως δεν είναι, αλλ\u0027 είναι κάτι του\r\nσώματος (μορφή), και διά τούτο υπάρχει εις σώμα τοιούτον (οργανικόν\r\nφυσικόν)· και όχι καθώς οι προγενέστεροι φιλόσοφοι προσήρμοζον την\r\nψυχήν εις το (τυχόν) σώμα, χωρίς να προσδιορίζωσιν εις τι και ποίον\r\nσώμα, καίτοι ουδέ το τυχόν φαινόμενον (αποτέλεσμα) δέχεται το τυχόν\r\nπράγμα.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn113\" id=\"ref113\"\u003e113\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Αλλά τώρα (καθώς ημείς λέγομεν) τα πάντα συμβαίνουσι\r\nλογικώτατα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn114\" id=\"ref114\"\u003e114\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι η εντελέχεια\r\n(η εντελής πραγμάτωσις) εκάστου πράγματος γίνεται φυσικώς εις εκείνο,\r\nτο οποίον υπάρχει εν δυνάμει, και εις την ύλην, η οποία είναι οικεία\r\nκαι κατάλληλος να την δεχθή. Ότι λοιπόν η ψυχή είναι εντελέχεια και\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn115\" id=\"ref115\"\u003e115\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e λόγος εκείνου όπερ\r\nέχει την δύναμιν να είναι τοιούτον ή τοιούτον,\r\nείναι φανερόν εκ των ειρημένων. \u003cbr /\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί των δυνάμεων της ψυχής. — Αναφορά αυτών.— Περί αφής. Είναι η\r\nαίσθησις του θρεπτικού. Αδύνατον να υπάρχη κοινός ορισμός των\r\nδιαφόρων δυνάμεων της ψυχής, όπως ουδέ των γεωμετρικών σχημάτων πλην\r\nη ανωτέρα υποθέτει και περιέχει την κατωτέραν, το αισθητικόν\r\nπροϋποθέτει το θρεπτικόν κ.λ. Τάξις των δυνάμεων: θρέψις, είτα\r\nαισθητικότης, κίνησις κατά τόπον, νους.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Εκ των δυνάμεων της ψυχής τας οποίας είπομεν, είς τινα όντα\r\nυπάρχουν όλαι, ως προείπομεν, εις άλλα δε ολίγαι και εις άλλα μία\r\nμόνον. Δυνάμεις δε είπομεν την θρεπτικήν, την αισθητικήν, ορεκτικήν,\r\nκινητικήν κατά τόπον, διανοητικήν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Υπάρχει δε εις μεν τα φυτά μόνον η θρεπτική, εις δε τα ζώα και\r\nαυτή και η αισθητική. Εάν δε υπάρχη η αισθητική, θα υπάρχη και η\r\nορεκτική· διότι η όρεξις είναι επιθυμία, πάθος και βούλησις. Πάντα δε\r\nτα ζώα έχουσι μίαν τουλάχιστον εκ των αισθήσεων, την αφήν.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn116\" id=\"ref116\"\u003e116\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Αλλά το έχον αίσθησιν\r\nέχει και ηδονήν και λύπην, και τα πράγματα αισθάνεται ότι είναι ηδέα\r\nκαι λυπηρά, τα δε έχοντα ταύτα έχουσι και επιθυμίαν, διότι η επιθυμία\r\nείναι όρεξις του ηδέος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Προσέτι δε τα όντα ταύτα έχουσιν αίσθησιν της τροφής, και της\r\nτροφής αίσθησις είναι η αφή.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn117\" id=\"ref117\"\u003e117\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Διότι πάντα τα ζώντα\r\nτρέφονται με ξηρά και υγρά και με θερμά και ψυχρά, τούτων δε η\r\nαίσθησις είναι η αφή. Των άλλων δε αισθητών άπτονται καθ\u0027 όσον είναι\r\nσυμβεβηκότα (ιδιότητες) Των τροφών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn118\" id=\"ref118\"\u003e118\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι ούτε ο ήχος\r\nούτε το χρώμα ούτε η οσμή συνεισφέρουσί τι προς τροφήν. Ο χυμός όμως\r\nείναι εκ των απτών πραγμάτων (γευστών). Και η πείνα δε και η δίψα\r\nείναι επιθυμίαι, αλλ\u0027 η μεν πείνα είναι επιθυμία ξηρού και θερμού, η\r\nδε δίψα επιθυμία ψυχρού και υγρού· ο δε χυμός δεν είναι τροφή αλλ\u0027\r\nείναι ως άρτυμα αυτής. Περί τούτων μεν θα εξηγηθώμεν ύστερον, τώρα δε\r\nτόσον μόνον λέγομεν, ότι τα ζώα όσα έχουσιν αφήν έχουσι και όρεξιν,\r\nαν δε έχουσι και φαντασίαν δεν είναι φανερόν, αλλά θα εξετάσωμεν\r\nύστερον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Ζώα δέ τινα εκτός των δυνάμεων τούτων έχουσι και το κατά τόπον\r\nκινητικόν, άλλα δε και το διανοητικόν και τον νουν, λ.χ. ο άνθρωπος\r\nκαι ει τι άλλο ον υπάρχει όμοιον ή και ανώτερον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Είναι λοιπόν φανερόν ότι ο ορισμός της ψυχής είναι είς κατά τον\r\nαυτόν τρόπον, καθ\u0027 ον είς είναι και ο ορισμός του σχήματος (εν τη\r\nγεωμετρία), διότι ούτε εκεί υπάρχει σχήμα άλλο παρά το τρίγωνον και\r\nτα επόμενα εις αυτό\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn119\" id=\"ref119\"\u003e119\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ούτε εδώ είναι άλλα\r\nείδη ψυχής παρά τα ειρημένα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn120\" id=\"ref120\"\u003e120\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Δύναται όμως να\r\nμορφωθή και διά τα σχήματα μία κοινή έννοια, ήτις θα αρμόζη εις\r\nπάντα, και δεν θα είναι ιδιάζουσα εις κανέν. Ομοίως δε και ως προς\r\nτας ειρημένας ψυχάς. Διά τούτο θα ήτο γελοίον αφίνοντες τον τοιούτον\r\nορισμόν να ζητώμεν διά τα είδη ταύτα των ψυχών, όπως και διά τα\r\nγεωμετρικά σχήματα, κοινόν ορισμόν, όστις δεν θα ήτο ο ιδιάζων\r\nορισμός ουδενός των όντων τούτων, ούτε μερικού τίνος και ατομικού\r\nείδους αυτών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn121\" id=\"ref121\"\u003e121\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Συμβαίνει όμως και εις τα είδη της ψυχής ό,τι και εις τα\r\nσχήματα· δήλα δή εις το ακόλουθον υπάρχει δυνάμει το προηγούμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn122\" id=\"ref122\"\u003e122\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, λ.χ. Το τετράγωνον\r\nεμπεριέχει το τρίγωνον και η αισθητική δύναμις την θρεπτικήν επομένως\r\nεις έκαστον ον πρέπει, να ζητώμεν τις είναι η ψυχή αυτού, ήτοι τις\r\nείναι η ψυχή του φυτού, τις η του θηρίου, τις η του ανθρώπου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Δέον δε να εξετάσωμεν διά τίνα αιτίαν συνέχονται ταύτα\r\nτοιουτοτρόπως. Βεβαίως άνευ του θρεπτικού δεν υπάρχει το αισθητικόν,\r\nαπό του αισθητικού όμως δύναται να υπάρχη χωριστά το θρεπτικόν εν\r\nτοις φυτοίς. Και πάλιν άνευ της αφής ουδεμία εκ των άλλων αισθήσεων\r\nυπάρχει, η αφή όμως υπάρχει άνευ των άλλων αισθήσεων, διότι πολλά των\r\nζώων ούτε όψιν, ούτε ακοήν έχουσιν, ούτε αίσθησιν οσμής. Και εκ των\r\nεχόντων αίσθησίν τινα μεν έχουσι την τοπικήν κίνησιν, άλλα όμως δεν\r\nέχουσιν. Ολίγιστα δε έχουσι τελευταίον την δύναμιν του λόγου και την\r\nδιάνοιαν. Και όσα μεν των φθαρτών όντων έχουσι την δύναμιν του λόγου,\r\nταύτα έχουσι και τας λοιπάς δυνάμεις. Αλλά τα έχοντα μίαν μόνην εξ\r\nαυτών, δεν έχουσι πάντα τον λόγον, αλλά τινά μεν αυτών ουδέ φαντασίαν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn123\" id=\"ref123\"\u003e123\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e έχουσιν, άλλα δε με\r\nμόνην την φαντασίαν ζώσι. Περί δε του θεωρητικού νου αλλαχού θα γείνη\r\nλόγος. Είναι φανερόν λοιπόν ότι ο ορισμός μιας εκάστης των μορφών της\r\nψυχής είναι και ο μάλλον αρμόζων ορισμός της ψυχής εν γένει.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u003cb\u003eΣημείωσις.\u003c/b\u003e— Ούτως ο άνθρωπος έχει τρεις\r\nψυχάς ηνωμένας εν εαυτώ, τούτο δε η νεωτέρα επιστήμη εκφράζει\r\nλέγουσα ότι ο άνθρωπος 1) είναι φυτόν, 2) άμα και 3) ζώον. Καίτοι\r\nη έκφρασις _τρεις ψυχαί_ δεν είναι ορθή, ουχ\u0027 ήττον ο Αριστοτέλης\r\nορθότατα διδάσκει ότι δεν πρέπει να ζητώμεν ψυχήν ή έννοιαν ψυχής,\r\nήτις να είναι μεν κοινή εις πάσας ταύτας, αλλά να μη είναι\r\nιδιαιτέρα ουδεμιάς αυτών, ούτε να εφαρμόζη εις κανέν μερικόν και\r\nατομικόν είδος ψυχής. Ούτως εχώρισεν αυστηρώς την φιλοσοφικήν και\r\nσυγκεκριμένην νόησιν από τα κενά πλάσματα και τους τύπους της\r\nαφαιρετικής διανοίας. Εις τα σχήματα λ.χ. μόνον το τρίγωνον, το\r\nτετράγωνον κλπ. είναι όντως πραγματικόν τι, αλλ\u0027 η αφαιρετική\r\nδιάνοια ζητούσα καθολικάς εννοίας, πλάττει αυτάς αφαιρούσα το\r\nκοινόν, συλλαμβάνει έν γενικόν σχήμα, όπερ είναι κενόν\r\nπεριεχομένου. Εκ τούτου ο πόλεμος των εμπειρικών κατά των κενολογιών\r\nτου αφαιρετικού νου. Αλλά το αληθές σχήμα, λέγει ο Αριστοτέλης, το\r\nγενικόν σχήμα είναι το τρίγωνον, όπερ ευρίσκεται παρά τα άλλα και\r\nεντός των άλλων, τα οποία πάντα αναλύονται εις τρίγωνα. Τα αυτά\r\nλέγομεν και περί της ψυχής, την οποίαν δεν πρέπει να ζητώμεν ως τι\r\nκενόν και αφηρημένον ενώ έχει πλουσιώτατον περιεχόμενον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Η θρεπτική ψυχή εμπεριέχεται, είναι μέρος της\r\nαισθητικής και αμφότεραι εμπεριέχονται εις την διανοητικήν. Αλλ\u0027 η\r\nκατωτέρα υπάρχει εν τη ανωτέρα ως αντικείμενον και στοιχείον εν ώ\r\nκαι δι\u0027 ου η ανωτέρα πραγματοποιείται· είναι λοιπόν προς την\r\nανωτέραν μία δύναμις, γενικός τις κατώτερος διορισμός, είναι ως\r\nκατηγορούμενον εν τω υποκειμένω, εν τη αρχή, ήτις αποτελεί την\r\nατομικότητα της ανωτέρας, την εντελέχειαν αυτής. Ούτω λέγομεν, ότι\r\nτο σώμα είναι το αντικείμενον, η δε ψυχή το υποκείμενον. Και\r\nγενικώς, η δυστυχία της φύσεως, λέγει ο Έγελος (Ιστορία της\r\nΦιλοσοφίας σελ. 374), είναι ότι είναι αντικείμενον, ότι δήλα δή η\r\nέννοια, ο λόγος, το καθόλου είναι μεν εν αυτή, αλλά μένει πάντοτε\r\nκαθ\u0027 εαυτό και δεν γίνεται προς εαυτό, υποκείμενον, ή άλλως η\r\nέννοια είναι εκεί μόνον δυνάμει. Εν ολίγοις λοιπόν ο Αριστοτέλης\r\nδιδάσκει ότι κενόν καθολικόν δεν έχει ύπαρξιν ή δεν είναι αυτό είδη.\r\nΤο καθόλου, η έννοια, είναι τω όντι πραγματικόν ως μερικόν και\r\nατομικόν, ως είναι το τρίγωνον σχήμα και η \u003cb\u003eφυτική\u003c/b\u003e ή\r\n\u003cb\u003eθρεπτική\u003c/b\u003e ψυχή. Το τοιούτο καθολικόν είναι τόσον\r\nπραγματικόν, ώστε αυτό τούτο, άνευ περαιτέρω μεταβολής, είναι το\r\nπρώτον είδος του, περαιτέρω δε αναπτυσσόμενον δεν ανήκει εις αυτό,\r\nαλλ\u0027 εις υψηλοτέρας βαθμίδας (βλέπε ταύτα σαφέστερον εν J. Gaird.\r\nΦιλοσοφία της θρησκείας Μετάφρ. Π. Γρατσιάτου σελ. 91. Φιλοσ. Και\r\nΚοινων. Βιβλιοθ. Γ. Φέξη). Εν τω επομένω κεφαλαίω ο Αριστοτέλης\r\nαναπτύσσει πώς η φυτική ζωή είναι η καθόλου έννοια ή το είδος της\r\nψυχής, η πρώτη εντελέχεια, η στοιχειώδης ψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί του θρεπτικού. Προ της θρεπτικής δυνάμεως ανάγκη πρότερον να\r\nεξετασθή η τροφή. Γενική θεωρία περί θρέψεως. Η γέννησις του ομοίου\r\nκαι η διαιώνισις του είδους τελική αιτία αυτής. Αναίρεσις δόξης\r\nΕμπεδοκλέους και των λεγόντων ότι το πυρ είναι αιτία της θρέψεως. Η\r\nθρέψις είναι ενέργεια εναντίον επί του εναντίον, άμα δε και ομοίου\r\nεπί του ομοίου. Όρος της πέψεως η θερμότης. Θρεπτική και γεννητική\r\nψυχή μία.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Αναγκαίον είναι ο θέλων να μελετήση περί των δυνάμεων τούτων να\r\nεξετάση τι είναι εκάστη αυτών, έπειτα δε ομοίως να επιζητήση τα\r\nσυνεχόμενα μετ\u0027 αυτών (τας ιδιότητας εκάστης) και τα λοιπά. Και αν\r\nπρέπη να ορίση τι είναι εκάστη αυτών, ήτοι τι είναι το νοητικόν, ή τι\r\nτο αισθητικόν ή τι το θρεπτικόν, πρέπει πρότερον να ορίση τι είναι το\r\nνοείν και τι το αισθάνεσθαι, διότι λογικώς αι ενέργειαι και αι\r\nπράξεις των δυνάμεων είναι πρότεραι και σαφέστεραι των δυνάμεων.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn124\" id=\"ref124\"\u003e124\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και εάν τούτο\r\nαληθεύη, και αν ακόμη πρότερον των ενεργειών πρέπει να μελετήσωμεν τα\r\nαντικείμενα αυτών, ανάγκη διά την αυτήν αιτίαν να προσδιορίσωμεν\r\nπρώτον τα αντικείμενα ταύτα, ήτοι την τροφήν, το αισθητόν και το\r\nνοητόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Ώστε πρέπει πρώτον να ομιλήσωμεν περί θρέψεως και γεννήσεως,\r\nδιότι η θρεπτική δύναμις και εις πάντα τα ζώντα υπάρχει και είναι η\r\nπρώτη και κοινοτάτη της ψυχής δύναμις, δι\u0027 ης η ζωή υπάρχει εις πάντα\r\nτα ζώντα. Έργον αυτής είναι να μεταχειρίζηται την τροφήν (να τρέφη)\r\nκαι να γεννά· διότι το φυσικώτερον έργον των εχόντων ζωήν, τα οποία\r\nδεν είναι ατελή, μήτε γεννώνται αυτομάτως, είναι να κάμνωσιν άλλο ον\r\nόμοιον με αυτά, ήτοι το ζώον να γεννά ζώον, το φυτόν δε φυτόν, διά να\r\nμετέχωσι του αιωνίου και του θείου καθ\u0027 όσον δύνανται. Διότι πάντα\r\nεπιθυμούσι τούτο, και ένεκα τούτου πράττουσιν, όσα πράττουσι κατά\r\nφύσιν. Το δε ου ένεκα, η τελική αιτία είναι διττή, αφ\u0027 ενός μεν αυτό\r\nτο αίτιον ή ο σκοπός και αφ\u0027 ετέρου εκείνο εν ω πραγματοποιείται ο\r\nσκοπός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn125\" id=\"ref125\"\u003e125\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Επειδή λοιπόν τα\r\nάτομα δεν δύνανται να μετέχωσι του αιωνίου και του θείου διά της\r\nιδίας αυτών συνεχούς υπάρξεως, διότι ουδέν εκ των φθαρτών δύναται να\r\nδιαμένη το αυτό (αναλλοίωτον), έν αριθμητικώς, διά τούτο έκαστον\r\nμετέχει του θείου ούτως, όπως δύναται, άλλο περισσότερον και άλλο\r\nολιγώτερον και δεν διαμένει μεν αυτό το ίδιον, αλλά το όμοιον με\r\nαυτό, ουχί έν αριθμητικώς, αλλ\u0027 έν κατ\u0027 είδος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn126\" id=\"ref126\"\u003e126\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Είναι δε η ψυχή αιτία και αρχή του ζώντος σώματος. Αιτία όμως\r\nκαι αρχή λέγονται κατά πολλάς σημασίας. Η δε ψυχή συμφώνως προς\r\nταύτας είναι αιτία κατά τρεις προσδιωρισμένους τρόπους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn127\" id=\"ref127\"\u003e127\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι και ως αιτία\r\nκινητική, και ως αιτία τελική, και ως ουσία των εμψύχων σωμάτων είναι\r\nαιτία η ψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Ότι μεν η ψυχή είναι αιτία ως ουσία, είναι φανερόν διότι, το\r\nαίτιον της υπάρξεως πάντων είναι η ουσία, η ζωή δε είναι η ύπαρξις\r\nτων ζώντων, αιτία δε και αρχή της ζωής είναι η ψυχή. Προσέτι η\r\nεντελέχεια είναι ο λόγος (η σημασία) του εν δυνάμει όντος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Φανερόν δ\u0027είναι ότι η ψυχή είναι και τελικόν αίτιον, διότι\r\nκαθώς ο νους ενεργεί πρός τινα σκοπόν, κατά τον αυτόν τρόπον ενεργεί\r\nκαι η φύσις, και τούτο είναι το τέλος, το οποίον αυτή επιδιώκει.\r\nΤοιούτος δε σκοπός ή τέλος εν τοις ζώοις είναι η ψυχή και τούτο διά\r\nτην φύσιν αυτής, διότι πάντα τα φυσικά σώματα είναι όργανα της ψυχής·\r\nκαι όπως όργανα αυτής είναι τα των ζώων, ούτως είναι και τα των\r\nφυτών, διότι υπάρχουσι πάντα ένεκα της ψυχής είναι δε διττόν το ου\r\nένεκα (η τελική αιτία), ήτοι αυτός ο σκοπός και εκείνο εν τω οποίω\r\nκαι διά το οποίον ενεργείται ο σκοπός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Αλλά προσέτι και η δύναμις όθεν έρχεται η κατά τόπον κίνησις\r\nείναι η ψυχή· δεν υπάρχει όμως εις πάντα τα ζώντα η δύναμις αυτή της\r\nκινήσεως (λ.χ. εις τα φυτά, τα όστρεα κλπ.). Και η αλλοίωσις δε και η\r\nαύξησις προέρχονται εκ της ψυχής· διότι η μεν αίσθησις φαίνεται ότι\r\nείναι μεταβολή τις, ουδέν δε αισθάνεται, όπερ δεν έχει ψυχήν. Ομοίως\r\nδε είναι αιτία αυξήσεως και φθίσεως· διότι ουδέν φθίνει ουδέ\r\nαυξάνεται φυσικώς, εάν δεν τρέφηται, αλλά ουδέν τρέφεται, εάν δεν\r\nμετέχη ζωής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. O Εμπεδοκλής όμως δεν εξήγησεν ορθώς την αιτίαν της αυξήσεως,\r\nισχυριζόμενος ότι η αύξησις συμβαίνει εις τα φυτά, διότι κάτω μεν\r\nβάλλουσι τας ρίζας, επειδή προς τοιαύτην διεύθυνσιν φέρεται φυσικώς η\r\nγη, προς τα άνω δε αυξάνονται (διά των κλάδων), διότι ούτω\r\nδιευθύνεται και το πυρ. Αλλά ούτε το άνω ούτε το κάτω λαμβάνει ορθώς.\r\nΔιότι το άνω και το κάτω δεν είναι τα αυτά προς πάντα τα όντα ούτε\r\nεις όλα τα μέρη του παντός. Αλλ\u0027 ό,τι είναι η κεφαλή εις τα ζώα,\r\nτούτο είναι αι ρίζαι εις τα φυτά, εάν πρέπη να διακρίνωμεν και να\r\nταυτίζωμεν τα όργανα διά των ενεργειών των\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn128\" id=\"ref128\"\u003e128\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Προς τούτοις τι\r\nείναι εκείνο όπερ συνέχει το πυρ και την γην, τα οποία φέρονται κατ\u0027\r\nεναντίας διευθύνσεις; Διότι βεβαίως θα αποχωρισθώσιν, εάν ουδέν\r\nυπάρχη, ίνα εμποδίση (τον χωρισμόν). Αλλά, εάν υπάρχη το τοιούτον, η\r\nψυχή είναι τούτο και το αίτιον της αυξήσεως και της θρέψεως (ουχί τα\r\nστοιχεία).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Πιστεύουσι τινές ότι η φύσις του πυρός είναι η απόλυτος αιτία\r\nτης τροφής και της αυξήσεως· διότι μόνον το πυρ εξ όλων των σωμάτων ή\r\nτων στοιχείων φαίνεται ότι τρέφεται και αυξάνεται· διό ηδύνατο τις να\r\nνομίση, ότι και εις τα φυτά και εις τα ζώα τούτο είναι όπερ παράγει\r\nαύξησιν και θρέψιν. Αλλά το πυρ είναι μεν συναίτιον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn129\" id=\"ref129\"\u003e129\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ουχί όμως το μόνον\r\nαίτιον τούτων, αλλά μάλλον η ψυχή είναι το καθ\u0027 αυτό αίτιον. Διότι η\r\nμεν αύξησις του πυρός προχωρεί επ\u0027 άπειρον, εφ\u0027 όσον υπάρχει καύσιμος\r\nύλη, ενώ εις πάντα τα υπό της φύσεως γινόμενα όντα υπάρχει\r\n\u003cb\u003eπέρας\u003c/b\u003e κατ\u0027 αναλογίαν του μεγέθους και της αυξήσεως αυτών·\r\nταύτα δε, όριον και αναλογία, είναι ίδια προσόντα της ψυχής και ουχί\r\nτου πυρός, και μάλλον του λόγου ή της ύλης.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Επειδή δε η αυτή δύναμις της ψυχής είναι θρεπτική άμα και\r\nγεννητική, αναγκαίον να ομιλήσωμεν πρώτον περί θρέψεως· διότι διά της\r\nενεργείας ταύτης διακρίνεται αυτή από των άλλων δυνάμεων της ψυχής.\r\nΝομίζεται, ότι η τροφή είναι εναντίον ενεργούν επί εναντίου, δεν\r\nείναι όμως οιονδήποτε εναντίον ενεργούν επί του τυχόντος εναντίου,\r\nαλλ\u0027 είναι εκ των εναντίων όσα όχι μόνον γεννώνται εξ αλλήλων, αλλά\r\nκαι αυξάνονται το έν διά του άλλου. Διότι γίνονται πολλά εξ αλλήλων,\r\nαλλά δεν είναι πάντα ποσά (δεχόμενα αύξησιν), λ.χ. Το υγιές γίνεται\r\nεξ ασθενούς (και ανάπαλιν)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn130\" id=\"ref130\"\u003e130\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Όμως δεν φαίνονται\r\nότι είναι κατά τον αυτόν τρόπον τροφή προς άλληλα, αλλά το μεν ύδωρ\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn131\" id=\"ref131\"\u003e131\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι τροφή εις το\r\nπυρ, το πυρ όμως δεν τρέφει το ύδωρ. Εις τα απλά λοιπόν σώματα\r\nφαίνεται ότι ταύτα είναι ιδία τα δύο αντίθετα, το μεν η τροφή, το\r\nάλλο δε το τρεφόμενον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/Οι επόμενες 3 παράγραφοι έχουν τυπωθεί εκ παραδρομής. Αποτελούν\r\nεπανάληψη τμήματος του Γ κεφαλαίου ανωτέρω./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Συμβαίνει όμως και εις τα είδη της ψυχής ό,τι και εις τα\r\nσχήματα· δήλα δή εις το ακόλουθον υπάρχει δυνάμει το προηγούμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn132\" id=\"ref132\"\u003e132\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, λ.χ. Το τετράγωνον\r\nεμπεριέχει το τρίγωνον και η αισθητική δύναμις την θρεπτικήν·\r\nεπομένως εις έκαστον ον πρέπει να ζητώμεν τις είναι η ψυχή αυτού,\r\nήτοι τις είναι η ψυχή του φυτού, τις η του θηρίου, τις η του\r\nανθρώπου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;7. Δέον δε να εξετάσωμεν διά τίνα αιτίαν συνέχονται ταύτα\r\nτοιουτοτρόπως. Βεβαίως άνευ του θρεπτικού δεν υπάρχει το αισθητικόν,\r\nαπό του αισθητικού όμως δύναται να υπάρχη χωριστά το θρεπτικόν εν\r\nτοις φυτοίς. Και πάλιν άνευ της αφής ουδεμία εκ των άλλων αισθήσεων\r\nυπάρχει, η αφή όμως υπάρχει άνευ των άλλων αισθήσεων, διότι πολλά των\r\nζώων ούτε όψιν, ούτε ακοήν έχουσιν, ούτε αίσθησιν οσμής. Και εκ των\r\nεχόντων αίσθησίν τινα μεν έχουσι την τοπικήν κίνησιν, άλλα όμως δεν\r\nέχουσιν. Ολίγιστα δε έχουσι τελευταίον την δύναμιν του λόγου και την\r\nδιάνοιαν. Και όσα μεν των φθαρτών όντων έχουσι την δύναμιν του λόγου,\r\nταύτα έχουσι και τας λοιπάς δυνάμεις. Αλλά τα έχοντα μίαν μόνην εξ\r\nαυτών, δεν έχουσι πάντα τον λόγον, αλλά τινά μεν αυτών ουδέ φαντασίαν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn133\" id=\"ref133\"\u003e133\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e έχουσιν, άλλα δε με\r\nμόνην την φαντασίαν ζώσι. Περί δε του θεωρητικού νου αλλαχού θα γείνη\r\nλόγος. Είναι όμως λοιπόν ότι ο ορισμός μιας εκάστης των μορφών της\r\nψυχής είναι και ο μάλλον αρμόζων ορισμός της ψυχής εν γένει.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΣημείωσις\u003c/b\u003e.— Ούτως ο άνθρωπος έχει τρεις ψυχάς ηνωμένας εν\r\nεαυτώ, τούτο δε η νεωτέρα επιστήμη εκφράζει λέγουσα ότι ο άνθρωπος 1)\r\nείναι φυτόν, 2) άμα και 3) ζώον. Καίτοι η έκφρασις τρεις ψυχαί δεν\r\nείναι ορθή, ουχ ήττον ο Αριστοτέλης ορθότατα διδάσκει ότι δεν πρέπει\r\nνα ζητώμεν ψυχήν ή έννοιαν ψυχής, ήτις να είναι μεν κοινή εις πάσας\r\nταύτας, αλλά να μη είναι ιδιαιτέρα ουδεμιάς αυτών, ούτε να εφαρμόζη\r\nεις κανέν μερικόν και ατομικόν\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/Τέλος επανάληψης. Η επόμενη παράγραφος έχει ίδια αρίθμηση με\r\nεκείνην που την ακολουθεί./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Είναι δε άλλο το θρεπτικόν και άλλο το αυξητικόν διότι καθ\u0027\r\nόσον είναι ποσόν τι το έμψυχον αυξάνεται, καθ\u0027 όσον δε είναι σώμα\r\nωρισμένον και ουσία τρέφεται, και ούτω η τροφή διαφυλάττει την\r\nουσίαν, διατηρείται δ\u0027 αυτή και υπάρχει εφ\u0027 όσον χρόνον τρέφεται.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn134\" id=\"ref134\"\u003e134\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Το θρεπτικόν δε\r\nγίνεται και αιτία γεννήσεως, δεν γεννάται όμως το τρεφόμενον, αλλά ον\r\nόμοιον με το τρεφόμενον, διότι τούτο υπάρχει ήδη, και ουδέν ον γεννά\r\nαυτό εαυτό, αλλά διατηρεί εαυτό. Ώστε η τοιαύτη αρχή (το θρεπτικόν)\r\nτης ψυχής είναι δύναμις ικανή να συντηρή το ον το κατέχον αυτήν, καθ\u0027\r\nόσον κατέχει αυτήν, διότι η τροφή παρασκευάζει αυτό προς ενέργειαν,\r\nκαι διά τούτο άμα στερηθή τροφής δεν δύναται πλέον να υπάρχη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Επειδή δε τρία πράγματα υπάρχουσιν εδώ, το τρεφόμενον, το δι\u0027\r\nου τρέφεται, και το τρέφον αυτό\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn135\" id=\"ref135\"\u003e135\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, εκ τούτων το μεν\r\nτρέφον είναι αυτή η πρώτη (στοιχειώδης) ψυχή (η θρεπτική), το δε\r\nτρεφόμενον είναι το σώμα, το οποίον έχει αυτήν, εκείνο δε, δι\u0027 ου\r\nτρέφεται, είναι η τροφή. Επειδή δε δίκαιον είναι να ονομάζωνται τα\r\nπράγματα πάντα εκ του τέλους και του σκοπού αυτών, τέλος δε ενταύθα\r\nείναι να γεννήση όμοιον του το έμψυχον, διό πρώτη ψυχή δύναται να\r\nλέγηται η γεννητική του ομοίου\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn136\" id=\"ref136\"\u003e136\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e14. Το δε μέσον, δι\u0027 ου τρέφεται το τρεφόμενον, είναι διττόν, όπως\r\nδιά δύο τινών κυβερνάται και το πλοίον, τα οποία είναι η χειρ και το\r\nπηδάλιον, εκείνη μεν κινούν και κινούμενον, το δε άλλο μόνον\r\nκινούμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn137\" id=\"ref137\"\u003e137\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Είναι δε αναγκαίον\r\nνα δύναται να χωνεύηται πάσα τροφή. Ενεργεί δε την χώνευσιν η\r\nθερμότης, και διά τούτο παν έμψυχον έχει θερμότητα. Εν κεφαλαίω\r\nλοιπόν εξηγήσαμεν τί εστιν η τροφή. Πρέπει δε να είπωμεν διασαφήσεις\r\nπερί αυτής ύστερον εις τας σχετικάς πραγματείας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ε\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΓενικά περί τον αισθητικού· είναι δύναμις χρήζουσα των εξωτερικών\r\nπραγμάτων, ίνα γείνη ενεργός. Εξέτασις της δόξης ότι το όμοιον\r\nδύναται να πάσχη υπό του ομοίου. Αληθεύει, καθ\u0027 όσον διακρίνεται η\r\nδύναμις και η ενέργεια. Η αίσθησις πριν ή πάθη υπό του αισθητού είναι\r\nανομοία προς αυτό. Όταν δε πάθη, γίνεται, ομοία αυτού.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Αφού ταύτα διωρίσαμεν, ας ομιλήσωμεν γενικώς περί πάσης\r\nαισθήσεως. Ως είπομεν, η αίσθησις συνίσταται εις το κινείσθαι και\r\nπάσχειν διότι νομίζεται ότι είναι μεταβολή τις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn138\" id=\"ref138\"\u003e138\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Τινές λέγουσιν ότι\r\nκαι το όμοιον πάσχει υπό του ομοίου. Πως δε τούτο είναι δυνατόν ή\r\nαδύνατον είπομεν εις την γενικήν πραγματείαν ημών περί του Ποιείν και\r\nτου Πάσχειν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Αλλά ζητείται διατί δεν υπάρχει αίσθησις και αυτών των\r\nαισθήσεων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn139\" id=\"ref139\"\u003e139\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και διατί τα\r\nαισθητήρια δεν παράγουσιν αίσθησιν άνευ των εξωτερικών πραγμάτων,\r\nμολονότι το πυρ, η γη και τα άλλα στοιχεία υπάρχουσιν εν τω αισθητικώ\r\nκαι έχομεν αίσθησιν τούτων είτε καθ\u0027 εαυτά είτε των συμβεβηκότων\r\n(ιδιοτήτων) αυτών. Αλλ\u0027 είναι πρόδηλον ότι η αισθητική δύναμις δεν\r\nείναι πάντοτε εν ενεργεία, αλλά δυνάμει μόνον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn140\" id=\"ref140\"\u003e140\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο αυτή είναι\r\nκαθώς και η καύσιμος ύλη, η οποία δεν καίεται μόνη άνευ του\r\nπράγματος, το οποίον την κάμνει να καίη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn141\" id=\"ref141\"\u003e141\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι άλλως θα\r\nέκαιεν εαυτήν και δεν θα είχε χρείαν του πραγματικού (προϋπάρχοντος)\r\nπυρός. Επειδή δε το αισθάνεσθαι λέγομεν κατά δύο σημασίας, διότι και\r\nτο δυνάμει ακούον και βλέπον λέγομεν ότι ακούει και βλέπει και αν\r\nτύχη να κοιμάται, και το ήδη ενεργούν, ήτοι ακούον και βλέπον,\r\nλέγομεν ότι ακούει και βλέπει, ούτω δύναται και η αίσθησις να λέγηται\r\nκατά δύο σημασίας, κατά μίαν ως εν δυνάμει αίσθησις, κατ\u0027 άλλην δε ως\r\nεν ενεργεία (ομοίως και το αισθάνεσθαι λέγεται δυνάμει αισθάνεσθαι\r\nκαι εν ενεργεία αισθάνεσθαι).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Ας εννοήσωμεν λοιπόν πρώτον, ότι δηλούσι το αυτό πράγμα οι όροι\r\nπάσχειν και κινείσθαι και ενεργείν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn142\" id=\"ref142\"\u003e142\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι και η κίνησις\r\nείναι ενέργειά τις, ατελής όμως, καθώς είπομεν αλλαχού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn143\" id=\"ref143\"\u003e143\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Πάντα όμως πάσχουσι\r\nκαι κινούνται υπ\u0027 άλλου όντος, όπερ δύναται να ποιή και είναι\r\nενεργεία ον. Διά τούτο κατά τινα μεν τρόπον το όμοιον πάσχει υπό του\r\nομοίου, κατ\u0027 άλλον δε υπό του ανομοίου, καθώς είπομεν ανωτέρω· διότι\r\nπάσχει μεν το ανόμοιον, αφού όμως έχει πάθη, τότε πλέον είναι όμοιον.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn144\" id=\"ref144\"\u003e144\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Πρέπει δε και περί δυνάμεως και εντελέχειας να κάμωμεν\r\nδιακρίσεις· διότι έως τώρα ομιλούμεν περί αυτών κατά τρόπον γενικόν.\r\nΚατά μίαν σημασίαν λέγομεν, ότι πράγμα τι είναι επιστήμων, ως\r\nηθέλομεν είπει ότι ο άνθρωπος είναι επιστήμων, διότι ο άνθρωπος είναι\r\nεκ των όντων, τα οποία δύνανται να δέχωνται την επιστήμην και να\r\nέχωσιν αυτήν· αφ\u0027 ετέρου δε λέγομεν επίσης επιστήμονα τον κατέχοντα\r\nτην επιστήμην, λ.χ. την γραμματικήν. Όμως καθείς των δύο τούτων δεν\r\nείναι δυνατός κατά τον αυτόν τρόπον, αλλ\u0027 ο μεν δύναται να γινώσκη,\r\nδιότι τοιούτον είναι το γένος και η φύσις αυτού, ο δε διότι άμα\r\nθελήση δύναται να ενεργήση την επιστήμην του, όταν δεν τον εμποδίζη\r\nτίποτε εξωτερικόν. Τρίτος δε είναι ο νυν ενεργοποιών την επιστήμην\r\nτου· και ούτος είναι ο κατ\u0027 εντελέχειαν και κυρίως επισταμένος το\r\nωρισμένον τούτο πράγμα, το Α π.χ. Οι δε πρότεροι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn145\" id=\"ref145\"\u003e145\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι και οι δύο κατά\r\nδύναμιν επιστήμονες· αλλ\u0027 ο μεν πρώτος είναι επιστήμων, αφ\u0027ού\r\nαλλοιωθή υπό της μελέτης και πολλάκις εκ μιας καταστάσεως μεταβληθή\r\nεις άλλην εναντίαν (εξ αγνοίας δηλ. εις γνώσιν)· ο δε άλλος είναι\r\nεπιστήμων κατ\u0027 άλλον τρόπον, ως κατέχων την αριθμητικήν ή την\r\nγραμματικήν, μη ενεργοποιών δε αυτήν· μεταβαίνουσι δε εις την\r\nενέργειαν ούτοι κατά διάφορον τρόπον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Δεν είναι δε απλούν ουδέ το πάσχειν, αλλ\u0027 άλλοτε μεν το πάθος\r\nείναι φθορά τις υπό του εναντίου\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn146\" id=\"ref146\"\u003e146\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, άλλοτε δε είναι\r\nμάλλον συντήρησις του δυνάμει όντος υπό του εντελεχεία και ομοίου\r\nόντος κατά την αυτήν σχέσιν, την οποίαν έχει η δύναμις προς την\r\nεντελέχειαν. Ούτω το κατέχον την επιστήμην (ως δύναμιν) γίνεται\r\nενεργεία επιστήμη (όταν μεταχειρίζηται αυτήν), τούτο δε ή δεν είναι\r\nμεταβολή, διότι είναι πρόοδος του υπάρχοντος εις αυτήν την φύσιν του\r\nκαι εις την τελειότητα αυτού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn147\" id=\"ref147\"\u003e147\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ή είναι άλλο είδος\r\nμεταβολής. Διά τούτο δεν είναι ορθόν να λέγηται ότι ο έχων την νόησιν\r\nμεταβάλλεται, όταν νοή, καθώς δεν είναι ορθόν να λέγηται ότι ο\r\nοικοδόμος μεταβάλλεται, όταν οικοδομή. Εκείνο λοιπόν, το oποίον\r\nμεταφέρει το εν δυνάμει ον εις εντελέχειαν ως προς τον νουν και την\r\nνόησιν, δίκαιον είναι να ονομάζηται ουχί διδασκαλία, αλλά να έχη άλλο\r\nόνομα. Το δε ον, το οποίον εκ της δυνάμεως μεταβαίνει εις την\r\nεπιστήμην μανθάνον και λαμβάνον αυτήν υπό του εντελεχεία όντος\r\nεπιστήμονος και δυναμένου να διδάξη αυτήν, ή δεν πρέπει να λέγηται\r\nότι πάσχει, καθώς είπομεν, ή πρέπει να δεχθώμεν δύο τρόπους\r\nαλλοιώσεως, ήτοι την εις την στερητικήν διάθεσιν μεταβολήν και την\r\nάγουσαν εις την έξιν (κατοχήν) και την φυσικήν κατάστασιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn148\" id=\"ref148\"\u003e148\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Η πρώτη των δύο τούτων μεταβολών γίνεται εις το αισθητικόν ον\r\nυπ\u0027 αυτού του γεννώντος αυτό\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn149\" id=\"ref149\"\u003e149\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, όταν όμως γεννηθή,\r\nκατέχει ήδη εν εαυτώ την αίσθησιν ως είδος γνώσεως. Και η κατ\u0027\r\nενέργειαν δε αίσθησις λέγεται όπως και η κατ\u0027 ενέργειαν επιστήμη.\r\nΑλλ\u0027 υπάρχει η διαφορά, ότι τα αντικείμενα τα ποιητικά της ενεργεία\r\nυπάρξεως του αισθητικού είναι εξωτερικά, δηλ. το ορατόν και το\r\nακουστόν αντικείμενον, όπως και αι λοιπαί αισθηταί ιδιότητες. Αίτιον\r\nτούτου είναι ότι η κατ\u0027 ενέργειαν αίσθησις αντικείμενον έχει τα καθ\u0027\r\nέκαστα, η δε επιστήμη αντικείμενον έχει τα καθολικά\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn150\" id=\"ref150\"\u003e150\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Τα καθόλου δε ταύτα\r\nείναι τρόπον τινά εν αυτή τη ψυχή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚαι διά τούτο δυνάμεθα να νοώμεν, όταν θέλωμεν. Αλλά να\r\nαισθανώμεθα δεν εξαρτάται εξ ημών, διότι είναι αναγκαίον να υπάρχη\r\nπαρόν αισθητόν τι. Ομοίως δε συμβαίνει και εν ταις επιστήμαις των\r\nαισθητών όντων, διά την αυτήν αιτίαν, διότι τα αισθητά ανήκουσιν εις\r\nτον κόσμον των καθ\u0027 έκαστα και των εξωτερικών πραγμάτων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Αλλά ταύτα μεν θα λάβωμεν καιρόν πάλιν να διασαφήσωμεν\r\nπερισσότερον. Τώρα δε ας ορίσωμεν τόσον μόνον ότι, όπως η λεγομένη\r\nδύναμις ή το δυνάμει δεν είναι απλούν, αλλά άλλοτε μεν δηλοί δύναμιν\r\nκαθ\u0027 ην σημασίαν λέγομεν, ότι ο παις δύναται να είναι στρατηγός,\r\nάλλοτε δε καθ\u0027 ην έννοιαν λέγομεν, ότι ο έχων την ηλικίαν να στρατηγή\r\nδύναται να στρατηγήση, ούτω και η αισθητική δύναμις τας αυτάς έχει\r\nσημασίας. Αλλ\u0027 επειδή οι διάφοροι ούτοι διορισμοί της δυνάμεως δεν\r\nέχουσιν ιδιαίτερον όνομα, ημείς όμως έχομεν ήδη εξηγηθή περί αυτών\r\nότι είναι διάφοροι, και πώς είναι διάφοροι, ανάγκη να κάμνωμεν χρήσιν\r\nτων κοινών λέξεων (δυνάμεως) πάσχειν, μεταβάλλεσθαι ως να εδήλουν την\r\nκυρίαν σημασίαν. Το αισθητικόν λοιπόν (η αίσθησις) είναι δυνάμει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn151\" id=\"ref151\"\u003e151\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Τοιούτον, οποίον\r\nείναι κατ\u0027 εντελέχειαν (πραγματικώς) το αισθητόν, ως είπομεν. Πάσχει\r\nλοιπόν καθ\u0027 όσον δεν είναι όμοιον με το αισθητόν, αφ\u0027 ου όμως έχει\r\nπάθη, τότε πλέον έχει ομοιωθή, και είναι τοιούτον, οποίον είναι το\r\nαισθητόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn152\" id=\"ref152\"\u003e152\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u003cb\u003eΣημείωσις\u003c/b\u003e. Αι αρχαί αι εν τω 5ω κεφαλαίω\r\nεκτιθέμεναι περί της αισθητικότητας άμα και αυτενεργείας του\r\nαισθητικού είναι εναντίαι εις την ψευδή υποκειμενικήν ιδεοκρατίαν,\r\nήτις δοξάζει, ότι πάντα είναι πλάσματα του υποκειμένου. Η αίσθησις\r\nέχει στοιχείον παθητικόν. Αισθανόμενοι ευρίσκομεν εαυτούς\r\nδιοριζομένους, (πάσχοντας) έσωθεν ή έξωθεν, υποκειμενικώς ή\r\nαντικειμενικώς.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Τούτο το να ευρίσκω εν εμοί διορισμούς αμέσους,\r\nουχί υπ\u0027 εμού τεθειμένους, τούτο είναι τα παθητικόν, το μη\r\nελεύθερον στοιχείον μου. Η αίσθησις είναι η σφαίρα του\r\nπεριορισμού, του ενδεχομένου, της πεπερασμένης υποκειμενικότητος.\r\nΒεβαίως και τα αισθητά αντικείμενα, το φως και τον ήχον δυνάμεθα\r\nνα νοώμεν διά της συγκεκριμένης ελευθέρας νοήσεως και να\r\nαποδεικνύωμεν ότι είναι διορισμοί του αυθοριζομένου πνεύματος.\r\nΑλλ\u0027 από τούτου διαφέρει πολύ η κατάστασις εκείνη, καθ\u0027 ην εγώ\r\nυπάρχω ως ατομικόν υποκείμενον και η ιδέα υπάρχει εις εμέ ως εις\r\nτούτο το μεμονωμένον άτομον. Αύτη είναι κατάστασις περιορισμού και\r\nπαθητικότητος και κατά τούτο είναι ψευδής η θεωρία, ότι ουδέν\r\nέρχεται εις ημάς έξωθεν. Το ατομικόν στοιχείον εν τη αισθήσει\r\nαποτελεί την ατομικότητα της συνειδήσεως, ήτις υπάρχει εις τούτο\r\nεδώ το πράγμα εν αναφορά προς άλλο ως αισθητόν προς αισθητόν. Αλλά\r\nτο αισθητικόν της ψυχής αντιδρά κατά του αισθητού πράγματος,\r\nαφομοιοί τούτο προς εαυτό, αναιρεί την παθητικότητα του και ούτως\r\nάρχεται η αυτενέργεια του καθολικού και η συνείδησις εκείνη, της\r\nοποίας εσχάτη ανάπτυξις είναι η επιστημονική και φιλοσοφική νόησις, η\r\nυψίστη μορφή της ελευθερίας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ς\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί των αισθητών. Σημασίαι του αισθητού. Αισθητόν 1ον υπό μιας\r\nαισθήσεως, 2ον υπό πασών, 3ον Αισθητόν κατά συμβεβηκός και μετ\u0027 άλλων\r\nαντικειμένων.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Εξετάζοντες τας κατ\u0027 ιδίαν αντιλήψεις αναγκαίον να ομιλήσωμεν\r\nπρώτον περί των αισθητών· λέγεται δε το αισθητόν κατά τρεις σημασίας,\r\nκατά δύο μεν εξ αυτών λέγομεν ότι αισθανόμεθα τα αισθητά καθ\u0027 εαυτά,\r\nκατά μίαν δε ότι κατά συμβεβηκός. Εκ των καθ\u0027 εαυτά αισθητών, των δύο\r\nπρώτων, άλλα μεν είναι ίδια εκάστης αισθήσεως, άλλα δε είναι κοινά\r\nεις πάσας τας αισθήσεις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Ίδιον είναι εκείνο το αισθητόν, το οποίον δεν είναι δυνατόν να\r\nαισθανθώμεν δι\u0027 άλλης αισθήσεως και ως προς το οποίον δεν δύναται να\r\nαπατηθή η σχετική αίσθησις, π.χ. Η όψις ίδιον έχει το χρώμα, η ακοή\r\nτον ήχον και η γεύσις τον χυμόν, η δε αφή έχει περισσοτέρας διαφοράς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn153\" id=\"ref153\"\u003e153\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλ\u0027 εκάστη αίσθησις\r\nκρίνει βεβαίως περί του ιδίου αντικειμένου, και δεν απατάται η όψις\r\nδιακρίνουσα ότι είναι χρώμα, ουδέ η ακοή ότι είναι ήχος, αλλά μόνον\r\nαπατάται ως προς το τι είναι και πού είναι το χρωματιστόν\r\nαντικείμενον ή τι είναι και πού το ηχητικόν. Τα τοιαύτα λοιπόν\r\nλέγονται ίδια εκάστης αισθήσεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Κοινά δε εις πάσας είναι η κίνησις, η ηρεμία, ο αριθμός, το\r\nσχήμα και το μέγεθος. Διότι τα τοιαύτα δεν είναι ίδια ουδεμιάς\r\nαισθήσεως αποκλειστικώς, αλλ\u0027 είναι κοινά εις πάσας. Ούτω κίνησίς τις\r\nείναι αισθητή και διά της όψεως και διά της ακοής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Κατά συμβεβηκός δε λέγεται το αισθητόν, όταν λ.χ. το λευκόν\r\nαντικείμενον, το οποίον βλέπομεν, είναι ο υιός του Διάρους· τω όντι\r\nκατά συμβεβηκός αισθανόμεθα τούτον, διότι το λευκόν, το οποίον\r\nαισθανόμεθα, συνέπεσε να είναι υιός του Διάρους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn154\" id=\"ref154\"\u003e154\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο και η\r\nαίσθησις ουδέν πάσχει υπό του αισθητού καθ\u0027 όσον είναι τοιούτον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn155\" id=\"ref155\"\u003e155\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Εκ των καθ\u0027 αυτά\r\nαισθητών όμως τα ιδία είναι κυριολεκτικώς αισθηταί ποιότητες και εις\r\nταύτα αναφέρεται ουσιωδώς και κατά φύσιν εκάστη αίσθησις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΓενικά περί δράσεως. Περί χρώματος. Το χρώμα κινεί το φως.\r\nΑναίρεσις γνώμης Εμπεδοκλέους. Φωσφορικά σώματα. O αήρ αναγκαίον\r\nδιάμεσον προς ενέργειαν της οράσεως. Αναίρεσις δόξης Δημοκρίτου, ότι\r\nδυνάμεθα να βλέπωμεν εν τω κενώ. Και αι άλλαι αισθήσεις χρήζουσι\r\nδιαμέσου (αέρος, ύδατος) προς ενέργειαν αυτών.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Το αντικείμενον, του οποίου αίσθησις είναι η όψις, είναι το\r\nορατόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn156\" id=\"ref156\"\u003e156\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ορατόν δε είναι το\r\nχρώμα και εκείνο όπερ δυνάμεθα να εξηγήσωμεν διά του νου, αλλά δεν\r\nέχει ίδιον όνομα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn157\" id=\"ref157\"\u003e157\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Φανερόν δε θα γίνη\r\nκάλλιστα ό,τι λέγομεν, όταν προχωρήσωμεν. Το ορατόν λοιπόν είναι το\r\nχρώμα· τούτο δε υπάρχει (επί της επιφανείας), επί του καθ\u0027 αυτό\r\nορατού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn158\" id=\"ref158\"\u003e158\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, όπερ είναι καθ\u0027 αυτό\r\nορατόν ουχί κατά λόγον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn159\" id=\"ref159\"\u003e159\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά διότι έχει εν\r\nεαυτώ το αίτιον του να είναι ορατόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn160\" id=\"ref160\"\u003e160\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Παν χρώμα δύναται να\r\nκινή το κατ\u0027 ενέργειαν διαφανές\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn161\" id=\"ref161\"\u003e161\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και αύτη είναι η\r\nφύσις του χρώματος. Διά τούτο δεν υπάρχει ορατόν άνευ φωτός, αλλά παν\r\nχρώμα εκάστου πράγματος οράται μόνον εις το φως. Όθεν πρέπει πρώτον\r\nνα είπωμεν περί φωτός τι είναι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Το φως βεβαίως είναι διαφανές τι. Λέγω δε διαφανές εκείνο, το\r\nοποίον είναι μεν ορατόν, ουχί όμως καθ\u0027 εαυτό ορατόν, και απολύτως,\r\nαλλά διά μέσου ξένου τινός, του χρώματος. Τοιούτον δε διαφανές είναι\r\nο αήρ, το ύδωρ και άλλα των στερεών (ύαλος κλπ.), δεν είναι όμως το\r\nύδωρ διαφανές ως ύδωρ, ουδέ ο αήρ ως αήρ, αλλά διότι υπάρχει εις τα\r\nδύο ταύτα η αυτή ιδιότης, ήτις είναι η αυτή με την εν τω αιωνίω και\r\nθείω σώματι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn162\" id=\"ref162\"\u003e162\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e υπάρχουσαν. Το φως δε\r\nείναι η ενεργοποίησις του διαφανούς, ως διαφανούς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn163\" id=\"ref163\"\u003e163\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Εκείνο δε (το\r\nδιάμεσον), εν τω οποίω το διαφανές υπάρχει εν δυνάμει, τούτο είναι\r\nκαι το σκότος. Το φως είναι τρόπον τινά το χρώμα του διαφανούς, όταν\r\nτο διαφανές γίνεται εντελεχεία διαφανές είτε υπό του πυρός είτε υπό\r\nάλλης αιτίας τοιαύτης, οίον είναι το άνω σώμα (ο ήλιος)· διότι και\r\nτούτο το σώμα έχει τι το αυτό με το πυρ. Τι είναι λοιπόν το διαφανές\r\nκαι τι είναι το φως, είπομεν, το φως δηλ. δεν είναι πυρ ούτε σώμα\r\nπαντάπασιν ούτε απόρροια σώματος (διότι ούτω θα ήτο σώμα τι), αλλ\u0027 η\r\nπαρουσία (επενέργεια) του πυρός ή άλλου τοιούτου σώματος εν τω\r\nδιαφανεί, διότι δεν είναι δυνατόν δύο σώματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn164\" id=\"ref164\"\u003e164\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e συγχρόνως να\r\nυπάρχωσιν εν τω αυτώ.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Το φως φαίνεται ότι είναι το εναντίον προς το σκότος. Το δε\r\nσκότος είναι στέρησις της τοιαύτης καταστάσεως του διαφανούς, ώστε\r\nφανερόν είναι ότι και το φως είναι η παρουσία της καταστάσεως ταύτης.\r\nO Εμπεδοκλής δε ουχί ορθώς λέγει, ουδέ αν τις άλλος είπε τούτο, ότι\r\nτο φως εκινείτο και εκάστοτε εξετείνετο μεταξύ της γης και του\r\nπεριέχοντος μεταξύ (της ατμοσφαίρας), διέφευγε δε την αντίληψιν ημών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn165\" id=\"ref165\"\u003e165\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλά τούτο\r\nαντίκειται και εις την λογικήν αλήθειαν και εις τα φαινόμενα. Διότι\r\nεν μικρώ διαστήματι δύναται να διαφύγη ημάς κίνησις φωτός μικρού,\r\nαλλ\u0027 απ\u0027 ανατολής μέχρι δυσμών να διαφύγη την αντίληψιν ημών κίνησις\r\n(τοιούτου σώματος) είναι παρά πολύ μεγάλη η απαίτησις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Είναι δε επιδεκτικόν να παράγη χρώμα το άχρουν και ήχον το\r\nάψοφον. Άχρουν δε είναι το διαφανές και το αόρατον ή το μόλις ορατόν,\r\nοποίον φαίνεται ότι είναι λ.χ. το σκοτεινόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn166\" id=\"ref166\"\u003e166\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και τοιούτον είναι\r\nτο διαφανές, όχι όμως όταν είναι εντελεχεία διαφανές, διότι το αυτό\r\nδιάμεσον άλλοτε είναι σκότος, άλλοτε δε είναι φως. Ουχί δε πάντα τα\r\nορατά είναι ορατά εις το φως, αλλά το οικείον χρώμα εκάστου αυτών εν\r\nτω φωτί μόνον είναι ορατόν. Διό τινά εις μεν το φως δεν είναι ορατά,\r\nεις δε το σκότος κινούσι την αίσθησιν ως λ.χ. τα σώματα, τα οποία\r\nφαίνονται πυρώδη και λάμποντα την νύκτα, δεν ονομάζονται δε με έν\r\nκοινόν όνομα. Και τοιαύτα είναι οι μύκητες, κέρατα ζώων, κεφαλαί\r\nιχθύων και λέπια και οφθαλμοί αυτών. Αλλ\u0027 ουδενός αυτών βλέπομεν το\r\nοικείον αυτού χρώμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn167\" id=\"ref167\"\u003e167\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά ποίαν δε αιτίαν\r\nτα σώματα ταύτα είναι ορατά, τούτο είναι άλλο ζήτημα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Επί του παρόντος τούτο είναι φανερόν, ότι εκείνο το οποίον\r\nοράται εις το φως είναι το χρώμα, διά τούτο δε το χρώμα δεν είναι\r\nορατόν άνευ φωτός· διότι αυτή είναι η ουσία του χρώματος, να δύναται\r\nνα κινή το κατ\u0027 ενέργειαν διαφανές, η δε εντελέχεια του διαφανούς\r\nείναι το φως. Η απόδειξις τούτου είναι προφανής· εάν δηλ. θέση τις το\r\nσώμα το έχον χρώμα επ\u0027 αυτού του οφθαλμού, δεν το βλέπει. Αλλά,\r\nτουναντίον, το μεν χρώμα κινεί το διαφανές, λ.χ. τον αέρα, υπό τούτου\r\nδε, όστις είναι συνεχής, κινείται το αισθητήριον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Ούτως ο Δημόκριτος ουχί ορθώς λέγει, πιστεύων, ότι εάν γίνη\r\nκενόν το μεταξύ (το διάμεσον), θα εγίνετο η όρασις ακριβής ώστε να\r\nβλέπη και μύρμηκα, αν υπήρχεν εν τω ουρανώ. Αλλά τούτο είναι\r\nαδύνατον, διότι η όρασις δεν παράγεται, ειμή όταν πάσχη τι η\r\nαίσθησις· να πάσχη δε αμέσως υπ\u0027 αυτού του ορατού χρώματος είναι\r\nαδύνατον. Υπολείπεται λοιπόν η υπόθεσις, ότι πάσχει υπό του μεταξύ\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn168\" id=\"ref168\"\u003e168\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e (διαφανούς αέρος),\r\nώστε είναι ανάγκη, να υπάρχη τι μεταξύ. Εάν δε γίνη κενόν, ου μόνον\r\nδεν θα βλέπηταί τι ακριβώς, αλλ\u0027 ουδόλως θα βλέπηται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Διά ποίαν λοιπόν αιτίαν το χρώμα αναγκαίως οράται εις το φως\r\nείπομεν. Το πυρ δε οράται εις αμφότερα, και εις το σκότος και εις το\r\nφως. Και τούτο εξ ανάγκης γίνεται· διότι το διαφανές γίνεται διαφανές\r\nυπό του πυρός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Το αυτό λέγομεν και περί του ήχου και της οσμής, διότι ουδέν εξ\r\nαυτών κινεί την αίσθησιν, όταν τίθηται εις επαφήν με το αισθητήριον,\r\nαλλ\u0027 υπό της οσμής και του ήχου κινείται το μεταξύ, υπό δε τούτου\r\nκινείται έκαστον των αισθητηρίων. Όταν δε επιθέση τις το σώμα το\r\nηχούν ή όζον επ\u0027 αυτού του αισθητηρίου, ουδεμίαν θα διεγείρη\r\nαίσθησιν. Το αυτό συμβαίνει και εις την αφήν και την γεύσιν, αλλά δεν\r\nείναι επίσης φανερόν, και η αιτία τούτου ύστερον θα γίνη φανερά.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Το μεταξύ (το διάμεσον) του ήχου είναι ο αήρ, το δε της οσμής\r\nδεν έχει ίδιον όνομα. Αλλ\u0027 είναι πάθος τι κοινόν και του αέρος και\r\nτου ύδατος, και ην σχέσιν έχει το διαφανές προς το χρώμα την αυτήν\r\nέχει το εν αμφοτέροις τοις στοιχείοις υπάρχον πάθος προς το σώμα το\r\nέχον την οσμήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn169\" id=\"ref169\"\u003e169\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Τω όντι φαίνεται ότι\r\nκαι τα ένυδρα ζώα έχουσι την αίσθησιν της οσμής. Αλλ\u0027 ο άνθρωπος και\r\nόσα των χερσαίων αναπνέουσι δεν δύνανται να αισθάνωνται την οσμήν,\r\nεάν δεν αναπνέωσι. Την αιτίαν δε τούτων ύστερον θα εξηγήσωμεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί ακοής. Περί ήχου. Όροι ήχου τρεις: ηχητικά σώματα, μη ηχητικά\r\nσώματα και ηχώ. O αήρ δεν παράγει τον ήχον, αλλ\u0027 άνευ αέρος δεν είναι\r\nαισθητός ο ήχος. Λειτουργία του αέρος εν τη ακοή. Λειτουργία του\r\nωτός. Αίσθησις ήχου εν τω ύδατι. Το βαρύ και το οξύ. Περί φωνής· ζώα\r\nάφωνα. Λειτουργία λάρυγγος και πνεύμονος. Ιδιάζον χαρακτηριστικόν της\r\nφωνής.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Τώρα θα πραγματευθώμεν πρώτον πάντων περί της ακοής και περί\r\nτου ήχου. Ο ήχος είναι διττός, ήτοι ο μεν είναι ενεργεία ήχος, ο δε\r\nδυνάμει· άλλα μεν σώματα λέγομεν ότι δεν έχουσιν ήχον, οποία είναι ο\r\nσπόγγος λ.χ. και τα έρια, άλλα δε ότι έχουσι, π.χ. ο χαλκός και όσα\r\nσώματα είναι στερεά και λεία, διότι δύνανται να ηχώσι, τούτ\u0027 έστι\r\nδύνανται να παράγωσιν ενεργεία, ήχον μεταξύ αυτών και της ακοής διά\r\nμέσου τινός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Παράγεται δε ο κατ\u0027 ενέργειαν (ο πραγματικός) ήχος πάντοτε υπό\r\nτινος σχετικώς προς τι και εντός τινος (μέσου)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn170\" id=\"ref170\"\u003e170\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Το κτύπημα είναι\r\nεκείνο το οποίον παράγει τον ήχον. Διά τούτο είναι αδύνατον να γείνη\r\nήχος, εάν έν σώμα υπάρχη μόνον, διότι άλλο είναι το κρούον και άλλο\r\nτο κρουόμενον. Επομένως το ηχούν σώμα ηχεί προς τι (ήτοι όχι μόνον,\r\nαλλά σχετιζόμενον με άλλο). Αλλά κτύπημα δεν γίνεται άνευ κινήσεως\r\nτοπικής. Καθώς δ\u0027 είπομεν, ο ήχος δεν είναι αποτέλεσμα του τυχόντος\r\nκτυπήματος επί των τυχόντων σωμάτων, διότι ουδένα ήχον παράγουσι τα\r\nέρια, αν κτυπηθώσιν, αλ\u0027 ο χαλκός και όσα πράγματα είναι λεία και\r\nκοίλα. O μεν χαλκός ηχεί, διότι είναι λείος, τα δε κοίλα σώματα διά\r\nτης ανακλάσεως μετά το πρώτον πλήγμα παράγουσι πολλά πλήγματα, καθ\u0027\r\nόσον αδυνατεί να εξέλθη το κινηθέν (μέσον, λ.χ. ο αήρ).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Προσέτι ο ήχος ακούεται ου μόνον εν τω αέρι, αλλά και εν τω\r\nύδατι, ασθενέστερος όμως. Αλλ\u0027 ούτε ο αήρ ούτε το ύδωρ είναι ο κύριος\r\n(μόνος) παράγων του ήχου, αλλά πρέπει να γείνη σύγκρουσις στερεών\r\nπρος άλληλα και προς τον αέρα, γίνεται δε η προς τον αέρα κρούσις,\r\nόταν υπομένη ο κτυπηθείς αήρ και δεν διαλυθή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn171\" id=\"ref171\"\u003e171\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο ηχεί ο αήρ\r\nμόνον, όταν ταχέως και σφοδρώς κτυπηθή, διότι πρέπει η κίνησις του\r\nπλήττοντος τον αέρα να προλάβη την διάχυσιν τούτου ούτως, ως εάν τις\r\nέμελλε να πλήξη σωρόν ή νέφος άμμου ταχέως κινούμενον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Ηχώ δε γίνεται όταν υπό του αέρος, όστις ένεκα του αγγείου,\r\nόπερ περιώρισε και ημπόδισε αυτόν να διαχυθή, έγεινεν είς,\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn172\" id=\"ref172\"\u003e172\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e πάλιν αποκρουσθή ο\r\nαήρ ως σφαίρα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn173\" id=\"ref173\"\u003e173\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Φαίνεται δε ότι\r\nπάντοτε γίνεται ηχώ, αλλ\u0027 ουχί επαισθητή, δηλαδή συμβαίνει εις τον\r\nήχον ό,τι και εις το φως. Διότι και το φως πάντοτε αντανακλάται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn174\" id=\"ref174\"\u003e174\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, (διότι άλλως δεν θα\r\nεγίνετο πανταχού φως, αλλά θα υπήρχε σκότος έξω του υπό του ηλίου\r\nαμέσως φωτιζομένου σώματος), αλλά δεν αντανακλάται πανταχόθεν ούτως,\r\nόπως από του ύδατος ή του χαλκού ή άλλου τινός εκ των λείων σωμάτων\r\nαντανακλάται, ώστε να παράγη και σκιάν, δι\u0027 ης διακρίνομεν αυτό το\r\nφως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Το δε κενόν ορθώς θεωρείται ότι είναι κύριος όρος της ακοής·\r\nδιότι φαίνεται ότι το κενόν είναι ο αήρ· ούτος δε είναι όστις μας\r\nκάμνει να ακούωμεν, όταν λάβη μίαν και συνεχή κίνησιν (μέχρι του\r\nωτός)· αλλ\u0027 επειδή είναι ευδιάλυτος, δεν ηχεί, αν μη είναι λείον το\r\nσώμα, όπερ έλαβε το πλήγμα. Τότε δε συγχρόνως με το κτύπημα γίνεται\r\nείς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn175\" id=\"ref175\"\u003e175\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ο αήρ· ένεκα της\r\nεπαφής του με την λείαν επιφάνειαν· διότι μία είναι η επιφάνεια του\r\nλείου σώματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn176\" id=\"ref176\"\u003e176\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Ηχητικόν λοιπόν είναι το σώμα, το οποίον δύναται να παράγη μίαν\r\nσυνεχή κίνησιν αέρος μέχρι της ακοής. Η ακοή είναι συμφυής με τον\r\nαέρα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn177\" id=\"ref177\"\u003e177\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Επειδή δε ο ήχος\r\nείναι εν τω αέρι, ο εντός του ωτός αήρ κινείται, όταν κινήται ο έξω\r\nαήρ. Διά τούτο το ζώον δεν ακούει πανταχού του σώματος, ουδέ ο αήρ\r\nεισχωρεί πανταχού· διότι δεν έχει πανταχού αέρα το ψυχικόν όργανον το\r\nμέλλον να κινηθή. Αυτός μεν ο αήρ είναι καθ\u0027 εαυτόν άφοβος, διότι\r\nείναι εύθρυπτος (ευδιάλυτος), όταν όμως εμποθισθή από του να\r\nδιασκεδασθή, τότε η κίνησις του αέρος παράγει τον ήχον. O δε εντός\r\nτων ώτων αήρ εγκαθιδρύθη ούτως, ώστε να μένη ακίνητος (αλλαχόθεν),\r\nόπως ακριβώς αισθάνηται πάσας τας διαφόρους κινήσεις. Διά ταύτα και\r\nεντός του ύδατος ακούομεν, διότι το ύδωρ δεν εισέρχεται εις αυτόν τον\r\nαέρα, όστις είναι συμφυής με την ακοήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn178\" id=\"ref178\"\u003e178\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλ\u0027 ούτε εις το ους\r\nεισέρχεται ένεκα των ελίκων αυτού. Όταν όμως συμβή να εισέλθη ύδωρ,\r\nτο ους δεν ακούει. Δεν ακούομεν ακόμη και όταν πάθη η μεμβράνα του\r\nτυμπάνου, όπως δεν βλέπομεν, όταν πάθη ο επί της κόρης του οφθαλμού\r\nυμήν. Αλλά και απόδειξις ότι ακούομεν ή δεν ακούομεν είναι ότι το ους\r\nηχεί πάντοτε, καθώς κέρας\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn179\" id=\"ref179\"\u003e179\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι ο αήρ, όστις\r\nείναι εντός των ώτων, πάντοτε κινείται ιδίαν έχων κίνησιν, καίτοι ο\r\nήχος είναι ξένος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn180\" id=\"ref180\"\u003e180\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e προς αυτόν και ουχί\r\nίδιος αυτού. Και διά τούτο λέγουσιν, ότι, ακούομεν διά του κενού και\r\nδιά του ηχούντος σώματος, διότι ακούομεν διά τινος, όπερ περιέχει\r\nπεριωρισμένον αέρα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Αλλ\u0027 άρά γε το πληττόμενον ηχή ή το πλήττον; και τα δύο\r\nηχούσιν, αλλ\u0027 έκαστον κατά τρόπον διάφορον. Διότι ο ήχος είναι η\r\nκίνησις του δυναμένου να κινήται κατά τον αυτόν τρόπον, καθώς τα\r\nαναπηδώντα πράγματα κινούνται από των λείων σωμάτων, όταν τις κρούση\r\nαυτά. Αλλά, ως είπομεν, δεν ηχεί παν σώμα όταν τύπτηται ή τύπτη άλλο,\r\nως π.χ. όταν οξεία άκρα κτυπήση οξείαν άκραν (βελόνης λ.χ.) Αλλά\r\nπρέπει το τυπτόμενον να είναι ομαλόν και να κινήται ούτως, ώστε ο αήρ\r\nαθρόος (ως μία μάζα)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn181\" id=\"ref181\"\u003e181\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e να αναπηδά και να\r\nσείηται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αι δε διαφοραί των ηχούντων σωμάτων φανερούνται εις τον\r\nενεργεία (πραγματικόν) ήχον αυτών. Καθώς νευ φωτός δεν είναι ορατά τα\r\nχρώματα, ούτως άνευ ψόφου δεν διακρίνονται το οξύ και το βαρύ. Οξύ\r\nκαι βαρύ λέγονται κατά μεταφοράν από των αντικειμένων της αφής. Διότι\r\nτο οξύ κινεί την αίσθησιν πολλάκις εις ολίγον διάστημα χρόνου, το δε\r\nβαρύ εις μακρόν χρονικόν διάστημα κινεί την αίσθησιν ολίγον. Βέβαια,\r\nδεν είναι ταχύ το οξύ, ούτε το βαρύ είναι βραδύ, αλλ\u0027 η κίνησις την\r\nοποίαν κάμνει εις την αίσθησιν το οξύ γίνεται με ταχύτητα, η δε\r\nκίνησις του άλλου γίνεται με βραδύτητα. Και φαίνεται, ότι υπάρχει\r\nαναλογία τούτων με το οξύ και αμβλύ, άπερ γίνονται αισθητά διά της\r\nαφής. Το μεν οξύ τρόπον τινά κεντεί το όργανον, το δε αμβλύ ωθεί\r\nαυτό, διότι το μεν κινεί εντός ολίγου χρόνου, το δε εντός πολλού\r\nχρόνου, ώστε συμβαίνει, ότι το μεν οξύ είναι ταχύ, το αμβλύ δε βραδύ.\r\nΑρκούσιν οι προσδιορισμοί ούτοι περί του ήχου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Η δε φωνή είναι ήχος εμψύχου όντος· διότι ουδέν των αψύχων έχει\r\nφωνήν, αλλά μόνον καθ\u0027 ομοίωσιν λέγεται ότι φωνούσι· λ.χ. ο αυλός, η\r\nλύρα και όσα άλλα εκ των αψύχων λέγεται ότι έχουσι τάξιν, μέλος και\r\nέκφρασιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn182\" id=\"ref182\"\u003e182\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, φαίνεται δ\u0027 ότι\r\nέχουσιν εκείνα φωνήν, διότι και η φωνή έχει τας ιδιότητας ταύτας.\r\nΠολλά δε των ζώων δεν έχουσι φωνήν, λ.χ. τα άναιμα ζώα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn183\" id=\"ref183\"\u003e183\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και εκ των αναίμων οι\r\nιχθύες. Και ευλόγως δεν έχουσιν, αφού ο ήχος είναι κίνησις αέρος. Οι\r\nδε ιχθύες, οίτινες λέγεται ότι έχουσι φωνήν, ως οι εν τω Αχελώω,\r\nπαράγουσιν ήχον διά των βραγχίων ή άλλου τοιούτου οργάνου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Η φωνή λοιπόν είναι ήχος ζώου και δεν παράγεται διά του\r\nτυχόντος μέρους. Και επειδή πας ήχος παράγεται, εάν σώμα τι πλήττη\r\nκαι άλλο πλήττηται εντός τινος μέσου, όπερ είναι ο αήρ, ευλόγως\r\nδυνάμεθα να είπωμεν ότι εκείνα μόνα έχουσι φωνήν, όσα αναπνέουσι τον\r\nαέρα. Τω όντι, η φύσις χρησιμοποιεί τον αναπνεόμενον αέρα εις δύο\r\nσκοπούς· όπως την γλώσσαν μεταχειρίζεται και προς την γεύσιν και προς\r\nτην διάλεκτον, εξ ων η μεν γεύσις είναι αναγκαία (διά δε τούτο\r\nυπάρχει εις τα πλείστα ζώα), η δε διάλεκτος σκοπόν έχει την ευζωίαν,\r\nούτω και την πνοήν χρησιμοποιεί εις την εσωτερικήν θερμότητα, ήτις\r\nείναι αναγκαία\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn184\" id=\"ref184\"\u003e184\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, (το δε αίτιον θα\r\nείπωμεν αλλαχού) και προς την φωνήν, ίνα υπηρετή εις την ευζωίαν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Το όργανον της αναπνοής είναι ο φάρυγξ, και τούτο δε το\r\nόργανον υπάρχει χάριν άλλου, όπερ είναι ο πνεύμων. Διά του πνεύμονος\r\nδε τα χερσαία ζώα έχουσι περισσοτέραν των άλλων ζώων θερμότητα. Έχει\r\nδε χρείαν της αναπνοής πρώτον πάντων ο πέριξ της καρδίας τόπος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn185\" id=\"ref185\"\u003e185\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και διά τούτο πρέπει\r\nαναγκαίως να εισέρχηται εντός ο αήρ, όταν αναπνέωμεν. Ούτω το πλήγμα,\r\nόπερ ο αναπνεόμενος αήρ, διευθυνόμενος υπό της ψυχής εν τοις οργάνοις\r\nτούτοις, δίδει εις την καλουμένην αρτηρίαν, αποτελεί την φωνήν. Αλλά\r\nδεν είναι φωνή πας ήχος ζώου, ως είπομεν (διότι και διά της γλώσσης\r\nδυνάμεθα να κάμωμεν ήχον ή και ως οι βήχοντες). Αλλά πρέπει το\r\nπλήττον σώμα να είναι έμψυχον και να έχη παράστασιν (έννοιάν τινα),\r\nδιότι η φωνή είναι ήχος σημαίνων τι, δεν είναι ψόφος του αναπνεομένου\r\nαέρος, καθώς είναι ο βηξ. Τουναντίον διά του αναπνεομένου τούτου\r\nαέρος το έμψυχον πλήττει τον εν τη αρτηρία αέρα εναντίον αυτής της\r\nαρτηρίας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Απόδειξις τούτου είναι ότι δεν δύναταί τις να βάλλη φωνήν ούτε\r\nαναπνέων ούτε εκπνέων, αλλ\u0027 απλώς κατέχων την πνοήν· διότι ούτω\r\nδιαταράττει την κίνησιν την φωνητικήν ο κατέχων την πνοήν. Φανερόν δε\r\nείναι και διατί οι ιχθύες είναι άφωνοι, διότι δηλαδή δεν έχουσι\r\nφάρυγγα. Και δεν έχουσι το όργανον τούτο, διότι δεν δύνανται να\r\nεισπνεύσωσι και να αναπνεύσωσι τον αέρα. Διατί δε ταύτα, αλλαχού θα\r\nεξετάσωμεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί οσφρήσεως.— Ο άνθρωπος κατώτερος πολλών ζώων κατά την\r\nόσφρησιν, ανώτερος δε κατά την αφήν και κατά την διάνοιαν.— Αναφορά\r\nοσμών και γεύσεων. — Η όσφρησις παρά τοις διαφόροις ζώοις.— Διαφορά\r\nτον οσφρητικού οργάνου\u003c/b\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Περί δε της οσφρήσεως και του οσφραντού είναι ολιγώτερον\r\nεύκολον να ορίσωμεν αυτά παρά τας ειρημένας αισθήσεις, διότι δεν\r\nείναι φανερόν οποία είναι η φύσις της οσμής, όπως είναι φανερόν τι\r\nείναι ο ήχος ή το χρώμα. Αίτιον δε τούτου είναι ότι η αίσθησις αυτή\r\nεις ημάς δεν είναι ακριβής, αλλά χειροτέρα παρά εις πολλά ζώα. Ο\r\nάνθρωπος αισθάνεται ασθενώς τας οσμάς, και δεν οσφραίνεται κανέν\r\nοσφραντόν χωρίς να αισθανθή λύπην ή ηδονήν, διά τον λόγον ότι δεν\r\nείναι ακριβές το αισθητήριον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Πιθανόν είναι και ότι τα έχοντα σκληρούς οφθαλμούς ζώα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn186\" id=\"ref186\"\u003e186\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ασθενώς αισθάνονται\r\nτα χρώματα και δεν είναι κατάδηλοι εις αυτά αι διαφοραί των χρωμάτων,\r\nειμή διά της αφοβίας ή του φόβου, ον ταύτα γεννώσιν. Ομοίως δε και\r\nτας οσμάς αισθάνεται το ανθρώπινον γένος. Διότι φαίνεται, ότι η οσμή\r\nείναι ανάλογος προς την γεύσιν, και ότι τα είδη των χυμών είναι όμοια\r\nπρος τα είδη των οσμών. Αλλ\u0027 έχομεν τελειοτέραν την γεύσιν, διότι η\r\nγεύσις είναι είδος αφής, την δε αφήν έχει ο άνθρωπος τελειοτάτην. Και\r\nκατά μεν τας άλλας αισθήσεις είναι κατώτερος πολλών ζώων, κατά την\r\nτελειότητα όμως της αφής είναι πολύ υπέρτερος των άλλων ζώων. Διά\r\nτούτο είναι και το νοημονέστατον των ζώων· απόδειξις δε τούτου είναι\r\nότι και μεταξύ των ανθρώπων διά το αισθητήριον τούτο υπάρχουσιν\r\nευφυείς και αφυείς, δι\u0027 ουδέν όμως εκ των άλλων· οι μεν έχοντες\r\nσκληράν την σάρκα (το όργανον της αφής) είναι αφυείς, οι δε\r\nμαλακόσαρκοι είναι ευφυείς διανοητικώς.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Όπως δε οι χυμοί είναι άλλοι γλυκείς και άλλοι πικροί, ούτως\r\nείναι και αι οσμαί. Αλλά άλλοτε μεν τα ζώα έχουσι την οσμήν και τον\r\nχυμόν ανάλογα, εννοώ π.χ. ότι έχουσι γλυκείαν και την οσμήν, γλυκύν\r\nκαι τον χυμόν, άλλοτε δε τουναντίον. Ομοίως δε αι οσμαί, όπως οι\r\nχυμοί, είναι και δριμείαι και αυστηραί και οξείαι και λιπαραί. Αλλά,\r\nκαθώς είπομεν, επειδή δεν είναι αι οσμαί τόσον φανεραί, όπως είναι οι\r\nχυμοί, από των χυμών έλαβον τα ονόματά των αι οσμαί διά την ομοιότητα\r\nτων πραγμάτων. Ούτω γλυκεία οσμή εκλήθη η του κρόκου και του μέλιτος,\r\nδριμείαι δε η του θύμου και των τοιούτων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn187\" id=\"ref187\"\u003e187\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Όμοια δυνάμεθα να\r\nείπωμεν και περί των άλλων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Όπως η ακοή και εκάστη των άλλων αισθήσεων έχουσιν ίδιον\r\nαντικείμενον, και η μεν ακοή είναι η αίσθησις του ακουστού και του\r\nανηκούστου, η δε όψις του ορατού και του αοράτου, ούτω η όσφρησις\r\nείναι και η αίσθησις του οσφραντού και του ανοσφράντου (αόσμου).\r\nΑνόσφραντον δε σώμα λέγεται το μη δυνάμενον να έχη οσμήν (ως λ.χ. ο\r\nήχος) και το έχον ολίγην ή αόριστον. Καθ\u0027 όμοιον τρόπον λέγεται και\r\nότι σώμα τι είναι άγευστον (δεν έχει γεύσιν).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Γίνεται δε και η όσφρησις διά του μεταξύ αυτής και του\r\nοσφραντού μεσολαβούντος, οποίον είναι ο αήρ ή το ύδωρ. Διότι και τα\r\nένυδρα φαίνεται ότι αισθάνονται την οσμήν, ομοίως δε και τα έναιμα\r\nκαι τα άναιμα, καθώς και τα εν τω αέρι (τα πτηνά)· διότι καί τινα εκ\r\nτούτων (αι μέλισσαι λ.χ.) μακρόθεν έρχονται προς την τροφήν,\r\nαισθανθέντα την οσμήν αυτής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Και διά τούτο άπορον φαίνεται, αν πάντα τα ζώα ταύτα ομοίως\r\nαισθάνονται την οσμήν. O άνθρωπος αναπνέων οσφραίνεται, ενώ μη\r\nαναπνέων αλλ\u0027 εκπνέων ή κρατών την πνοήν του δεν οσφραίνεται το\r\nαντικείμενον ούτε πλησίον, ούτε μακρόθεν, ούτε αν τεθή τούτο (επί της\r\nμεμβράνης) εντός της ρινός. Και το να είναι ουχί αισθητόν το πράγμα,\r\nτο οποίον επιτίθεται επ\u0027 αυτού του αισθητηρίου, τούτο είναι κοινόν\r\nεις όλα τα ζώα. Αλλά το να μη λειτουργή η όσφρησις άνευ της αναπνοής,\r\nτούτο είναι ίδιον των ανθρώπων. Φανερόν δε γίνεται τούτο διά\r\nπειράματος. Άλλως τα άναιμα ζώα, επειδή δεν αναπνέουσιν, ίσως θα\r\nείχον άλλην τινά αίσθησιν εκτός των ειρημένων. Αλλά τούτο είναι\r\nαδύνατον, διότι αισθάνονται την οσμήν. Η δε αίσθησις του οσφραντού,\r\nείτε ευώδες είναι τούτο είτε δυσώδες, είναι η όσφρησις. Προσέτι δε τα\r\nτοιαύτα ζώα φαίνονται ότι καταστρέφονται υπό των ισχυρών οσμών, υπό\r\nτων οποίων φονεύεται και ο άνθρωπος, π.χ. υπό της ασφάλτου, του θείου\r\nκαι των τοιούτων σωμάτων. Αναγκαίον συμπέρασμα λοιπόν είναι ότι ταύτα\r\nοσφραίνονται, αλλά χωρίς να αναπνέωσι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Φαίνεται δε ότι το αισθητήριον τούτο παρά τοις ανθρώποις\r\nδιαφέρει του των άλλων ζώων, όπως και τα όμματα εκείνων διαφέρουσιν\r\nαπό τα των σκληροφθάλμων. Διότι τα του ανθρώπου έχουσι φραγμόν και\r\nτρόπον τινά σκέπασμα τα βλέφαρα, και αν δεν κινήση και δεν ανασύρη\r\nταύτα, δεν βλέπει· τα δε σκληρόφθαλμα ουδένα τοιούτον φραγμόν\r\nέχουσιν, αλλά βλέπουσιν αμέσως τα συμβαίνοντα εν τω διαφανεί μέσω (εν\r\nτω αέρι ή ύδατι). Λοιπόν ούτω και το οσφραντικόν αισθητήριον των μεν\r\nείναι άνευ καλύμματος, όπως και το όμμα αυτών. Το δε των ζώων, τα\r\nοποία αναπνέουσι τον αέρα, έχει επικάλυμμα, το οποίον, όταν γίνηται η\r\nαναπνοή, ανοίγεται ευρυνομένων των μικρών φλεβών και των πόρων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Και διά τούτο τα ζώα, τα οποία αναπνέουσι, δεν αισθάνονται\r\nοσμήν εντός του υγρού· διότι, ίνα οσφρανθώσι, πρέπει να αναπνεύσουν,\r\nαλλά είναι αδύνατον να πράξωσι τούτο εντός του ύδατος. Τέλος η οσμή\r\nείναι ιδιότης του ξηρού, όπως ο χυμός είναι του υγρού. Και το\r\nοσφραντικόν αισθητήριον είναι δυνάμει τοιούτον, οίον είναι τούτον\r\nοσφραντόν αντικείμενον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι’\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί γεύσεως— Αναφορά γεύσεως προς αφήν και όψιν— Όρος γεύσεως\r\nμετρία υγρότης. Είδη χυμών\u003c/b\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Το αντικείμενον της γεύσεως, το γευστόν, είναι τι αισθητόν διά\r\nτης αφής. Και αύτη είναι η αιτία, διά την οποίαν το γευστόν είναι\r\nαισθητόν άνευ της μεσολαβήσεως σώματος, όπερ είναι ξένον, διότι και η\r\nαφή δεν γίνεται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn188\" id=\"ref188\"\u003e188\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ούτω. Και το σώμα εν\r\nτω οποίω υπάρχει ο χυμός, ήτοι το γευστόν, συνίσταται έκ τινος των\r\nυγρών, όπερ είναι ως η ύλη του γευστού· τούτο δε το υγρόν είναι τι\r\nαισθητόν διά της αφής. Διά τούτο, αν ήμεθα εντός ύδατος, θα\r\nησθανόμεθα το εις αυτό ριφθέν γλυκύ· όμως δεν θα είχομεν την αίσθησιν\r\nτου γλυκέος διά τινος μεταξύ σώματος, αλλά διά της αναμίξεως του\r\nγλυκέος με το υγρόν, καθώς συμβαίνει εις το ποτόν. Το χρώμα όμως δεν\r\nείναι ομοίως ορατόν διά της αναμίξεως με άλλο ούτε διά των απορροιών\r\nαυτού. Ούτω λοιπόν ουδέν σώμα μεσολαβεί, μεταξύ γευστού και γεύσεως.\r\nΆλλως, όπως χρώμα είναι το ορατόν, ούτως ο χυμός είναι το γευστόν.\r\nΟυδέν όμως πράγμα παράγει, αίσθησιν χυμού άνευ υγρότητος, αλλά πρέπει\r\nνα έχη ήδη υγρότητα δυνάμει ή ενεργεία, ως π.χ. το άλας, το οποίον\r\nευκόλως, διαλύεται και επί της γλώσσης τήκεται. Όπως δε η όψις\r\nδιακρίνει το ορατόν και το αόρατον (διότι το σκότος είναι αόρατον,\r\nαλλ\u0027 η όψις διακρίνει και τούτο) και προσέτι το λίαν λαμπρόν (διότι\r\nκαι τούτο δεν δύναται να βλέπη η όρασις, άλλα κατ\u0027 άλλον τρόπον παρά\r\nτο σκότος), ούτω και η ακοή αντικείμενον έχει τον ήχον και την σιγήν\r\n(εκ των οποίων ο μεν είναι ακουστός, η δε σιγή δεν είναι ακουστή) και\r\nτον μέγαν ήχον, ως η όψις έχει το λίαν λαμπρόν (διότι, καθώς ο μικρός\r\nψόφος είναι ανήκουστος, ούτω πως είναι ανήκουστος και ο μέγας και ο\r\nβίαιος ψόφος). Αόρατον δε λέγεται το όλως αόρατον (λ.χ. η φωνή), όπως\r\nεις άλλας περιστάσεις λέγεται ότι είναι τι αδύνατον, λέγεται δε και\r\nεκείνο, το οποίον φύσει μεν δύναται να είναι ορατόν, αλλά δεν είναι ή\r\nείναι ατελώς ορατόν, καθώς λ.χ. λέγομεν το άπουν και το απύρηνον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn189\" id=\"ref189\"\u003e189\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ούτω και η γεύσις\r\nαισθάνεται το άγευστον, άγευστον δε λέγομεν το έχον χυμόν ασθενή ή\r\nκακόν ή βλαπτικόν της γεύσεως. Φαίνεται δε ότι αρχή του γευστού είναι\r\nτο ποτόν και το άποτον (το δυνάμενον να πίνηται και το μη δυνάμενον\r\nφαίνεται ότι είναι η αρχή ενταύθα).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΔιότι και τα δύο είναι γεύσις τις, αλλά το άποτον είναι γεύσις\r\nκακή και καταστρεπτική, το δε ποτόν είναι γεύσις σύμφωνος με την\r\nφύσιν αυτής. Είναι δε το ποτόν αισθητόν κοινώς και υπό της αφής (ως\r\nυγρόν) και υπό της γεύσεως (ως χυμός). Επειδή δε το γευστόν είναι\r\nυγρόν, ανάγκη και το αισθητήριον αυτού να είναι μήτε ενεργεία υγρόν,\r\nμήτε αδύνατον να υγραίνηται. Διότι η γεύσις πάσχει τι υπό του\r\nγευστού, ως γευστού. Αναγκαίον άρα είναι το γευστικόν αισθητήριον να\r\nυγρανθή και να είναι τοιούτον, ώστε να δύναται να υγραίνηται\r\nδιατηρούν πάντοτε εαυτό, αλλά να μη γίνηται αυτό υγρόν εσωτερικώς\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn27\" id=\"re27\"\u003e27\u003c/a\u003e)\r\n. Απόδειξις δε τούτου είναι ότι η γλώσσα δεν αισθάνεται, ούτε όταν\r\nείναι κατάξηρος, ούτε όταν είναι λίαν υγρά. Διότι τότε αισθάνεται\r\nμόνον το πρώτον υγρόν, καθώς συμβαίνει όταν γευθή τις πρότερον\r\nισχυρόν χυμόν και ύστερον γεύεται άλλον χυμόν, και καθώς συμβαίνει\r\nεις τους ασθενείς, εις τους οποίους πάντα φαίνονται πικρά, διότι\r\nαισθάνονται διά γλώσσης, ήτις είναι πλήρης εκ τοιαύτης πικράς\r\nυγρότητος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/2. – 4./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Τα δε είδη των χυμών, καθώς και τα των χρωμάτων, εν μέρει μεν\r\nείναι τα απλά εναντία, το γλυκύ και το πικρόν, εν μέρει δε τα τούτων\r\nεπακόλουθα εκείνου μεν το λιπαρόν, τούτου δε το αλμυρόν, μεταξύ δε\r\nτούτων υπάρχουσι το δριμύ και το αυστηρόν και το στρυφνόν και το οξύ.\r\nΑυταί φαίνεται ότι είναι σχεδόν πάσαι αι διαφοραί των χυμών\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn28\" id=\"re28\"\u003e28\u003c/a\u003e)\r\n. Εν ολίγοις το μεν γευστικόν (η γευστική δύναμις) είναι δυνάμει\r\nτοιούτον οίον είναι το γευστόν, γευστόν δε εκείνο το πράγμα, το\r\nοποίον καθιστά την αίσθησιν εντελεχώς (πραγματικώς) τοιαύτην, οποίον\r\nείναι αυτό.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΑ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί της αφής. Είναι μία ή περισσότεραι αισθήσεις η αφή; Αναφορά\r\nπρος τας άλλας αισθήσεις. Γένεται διά μεσολαβήσεως της σαρκός μεταξύ\r\nαυτής και των απτών πραγμάτων. Ιδιότητες της σαρκός ως μεσάζοντος\r\nστοιχείου.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Περί του αντικειμένου της αφής, του απτού, δυνάμεθα να\r\nδιανοηθώμεν τα αυτά, όπως περί της αφής. Διότι, αν η αφή είναι ουχί\r\nμία αλλά περισσότεραι αισθήσεις, ανάγκη και τα υπ\u0027 αυτής αισθητά\r\nαντικείμενα να είναι πολλά (κατ\u0027 είδος). Ζητείται λοιπόν αν η αφή\r\nείναι περισσότεραι αισθήσεις ή μία, και ποίον είναι τα αισθητήριον\r\nόργανον της απτικής δυνάμεως· είναι τούτο η σαρξ και το ανάλογον\r\nμέρος εν τοις άλλοις ζώοις (τα οποία δεν έχουσι σάρκα), ή τούτο μεν\r\nδεν είναι η σαρξ, αλλ\u0027 αύτη είναι το διάμεσον, το δε κύριον όργανον\r\nείναι άλλο τι κείμενον εσωτερικώς;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Πάσα αίσθησις φαίνεται ότι διακρίνει μίαν μόνην εναντίωσιν,\r\nλ.χ. Η όψις το λευκόν και το μέλαν, η ακοή το οξύ και το βαρύ, και η\r\nγεύσις το πικρόν και το γλυκύ. Αλλ\u0027 εις την αφήν υπάρχουσι πολλαί\r\nεναντιώσεις, θερμόν—ψυχρόν, ξηρόν—υγρόν, σκληρόν—μαλακόν και πολλά\r\nάλλα τοιαύτα. Αλλ\u0027 εις την απορίαν ταύτην δίδει λύσιν τινά το ότι και\r\nεις τας άλλας αισθήσεις υπάρχουσι περισσότεραι εναντιώσεις, π.χ. εν\r\nτη φωνή είναι όχι μόνον οξύτης και βαρύτης, αλλά και μέγεθος και\r\nμικρότης, και λειότης και τραχύτης φωνής και άλλα τοιαύτα. Υπάρχουσι\r\nδε και εις το χρώμα τοιαύται διαφοραί. Αλλ\u0027 όμως δεν είναι φανερόν\r\nποίον είναι το ενιαίον αντικείμενον της αφής, όπως είναι φανερόν ότι\r\nτης ακοής είναι ο ήχος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Είναι άρά γε το αισθητήριον της αφής εσωτερικόν ή όχι, αλλά\r\nκατ\u0027 ευθείαν η σαρξ αισθάνεται; Περί τούτου φαίνεται ότι ουδεμίαν\r\nαπόδειξιν παρέχει το ότι η αίσθησις των αντικειμένων γίνεται ευθύς,\r\nάμα ταύτα θίγονται. Διότι ιδού· εάν τις ήθελε κατασκευάση και εκτείνη\r\nπέριξ της σαρκός πράγμα τι ως είδος μεμβράνης, θα έχη ομοίως την\r\nαίσθησιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn190\" id=\"ref190\"\u003e190\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ευθύς άμα εγγίζη. Και\r\nόμως είναι φανερόν ότι το αισθητήριον όργανον δεν είναι η μεμβράνα\r\nαύτη· και αν ακόμη αύτη ήθελε γεννηθή ομού με την σάρκα (ή το δέρμα),\r\nακόμη ταχύτερον θα διεπέρα αυτήν η αίσθησις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Διά τούτο το μέρος τούτο του σώματος (η σαρξ) φαίνεται ότι\r\nσχετίζεται ούτω προς ημάς, όπως θα διέκειτο ο αήρ, εάν εκ φύσεως\r\nαπετέλει κύκλον περί ημάς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn191\" id=\"ref191\"\u003e191\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι θα ενομίζομεν\r\nτότε ότι δι\u0027 ενός μόνου οργάνου αισθανόμεθα και ήχον και χρώμα και\r\nοσμήν, και ότι η όψις, η ακοή, η όσφρησις είναι μία μόνη αίσθησις.\r\nΑλλ\u0027 όμως επειδή τα διάμεσα, δι\u0027 ων γίνονται αι κινήσεις αυταί, είναι\r\nδιάφορα, και τα ειρημένα αισθητήρια είναι φανερόν ότι είναι διάφορα.\r\nΑλλ\u0027 ως προς την αφήν τούτο είναι ακόμη άδηλον. Διότι είναι αδύνατον\r\nνα συσταθή έμψυχον σώμα από αέρα και ύδωρ, αλλά πρέπει πάντοτε να\r\nυπάρχη στερεόν τι. Υπολείπεται λοιπόν το ότι το έμψυχον είναι μικτόν\r\nεκ γης και των άλλων δύο στοιχείων, όπως φαίνεται ότι είναι η σαρξ\r\nκαι το εν τοις άλλοις ζώοις ανάλογον με αυτήν μέρος. Ώστε αναγκαίως\r\nεκ φύσεως το σώμα (η σαρξ) είναι το μεσολαβούν μεταξύ της απτικής\r\nδυνάμεως και του απτού αντικειμένου, δι\u0027 αυτού δε (του σώματος)\r\nγίνονται αι απτικαί αισθήσεις, αίτινες είναι περισσότεραι της\r\nμιας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Δεικνύει δε, ότι είναι περισσότεραι αυταί, η αφή επί της\r\nεπιφανείας της γλώσσης. Διότι διά του αυτού μορίου τούτου αισθάνεται\r\nη ψυχή πάντα τα απτά και τον χυμόν. Εάν προσέτι και τα άλλα μέρη της\r\nσαρκός είχον αίσθησιν του χυμού, η γεύσις και η αφή θα εθεωρούντο ότι\r\nείναι μία και η αυτή αίσθησις. Αλλά τώρα θεωρούνται ως δύο αισθήσεις,\r\nδιότι δεν δύνανται να ληφθώσιν αντιστρόφως η μία αντί της άλλης.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn192\" id=\"ref192\"\u003e192\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Δύναταί τις να προβάλη την απορίαν: αφού παν σώμα έχει βάθος,\r\nτουτέστι την τρίτην διάστασιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn193\" id=\"ref193\"\u003e193\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, δύο σώματα, μεταξύ\r\nτων οποίων μεσολαβεί έτερον σώμα, δεν δύνανται να εφάπτωνται αλλήλων.\r\nΤο υγρόν όμως δεν είναι ασώματον ούτε το γευστόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn194\" id=\"ref194\"\u003e194\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά πρέπει έκαστον\r\nαυτών να είναι ύδωρ (το υγρόν) ή να περιέχη ύδωρ (το ρευστόν).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΤα αντικείμενα όμως, τα οποία εντός του ύδατος υπάρχοντα\r\nεφάπτονται αλλήλων, επειδή τα άκρα αυτών δεν είναι ξηρά, έχουσι\r\nμεταξύ των ύδωρ, εξ ου είναι πλήρεις αι επιφάνειαι αυτών. Εάν δε\r\nτούτο είναι αληθές, αδύνατον είναι πράγμα τι να θίγη άλλο εντός του\r\nύδατος. Το αυτό δε συμβαίνει και εντός του αέρος, διότι ομοίαν έχει\r\nσχέσιν ο αήρ προς τα εντός αυτού όντα, οποίαν το ύδωρ προς τα εν τω\r\nύδατι βεβυθισμένα, αλλ\u0027 εν τω αέρι απατώμεθα περισσότερον ημείς (οι\r\nζώντες εν ατμοσφαιρικώ μέσω), όπως και των εν τω ύδατι ζώντων\r\nδιαφεύγει την αντίληψιν, ότι το ρευστόν εφάπτεται του ρευστού\r\nαμέσως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Ερωτώμεν προσέτι: καθ\u0027 όμοιον τρόπον γίνεται η αίσθησις πάντων\r\nτων αισθητών, ή άλλων γίνεται άλλως, καθώς τώρα φαίνεται, η μεν\r\nγεύσις και η αφή γίνονται δι\u0027 αμέσου επαφής των πραγμάτων, αι δε\r\nάλλαι αισθήσεις γίνονται μακρόθεν; το τελευταίον τούτο είναι\r\nαδύνατον, διότι και το μαλακόν και το σκληρόν αισθανόμεθα δι\u0027 άλλου\r\nμεσολαβούντος, ομοίως όπως και το ηχητικόν και το ορατόν, και το\r\nοσφραντόν· αλλά ταύτα μεν μακρόθεν, εκείνα δε εγγύθεν· διό και\r\nδιαφεύγει το διάμεσον τούτο την αντίληψιν ημών, διότι αισθανόμεθα\r\nπάντα διά τινος μεσολαβούντος σώματος. Αλλ\u0027 επί των εγγύς ημών όντων\r\nδιαφεύγει ημάς η ύπαρξις του μέσου. Και όμως, καθώς είπομεν και\r\nπρότερον, και αν ακόμη διά μέσου μεμβράνης ξένης ηθέλομεν αισθάνεσθαι\r\nπάντα τα απτά, χωρίς να αντιλαμβανώμεθα ότι μας διαχωρίζει έν\r\nδιάμεσον, θα ευρισκόμεθα εις την αυτήν σχέσιν καθώς τώρα, ότε είμεθα\r\nεντός του ύδατος και του αέρος. Νομίζομεν δήλα δή, ότι απτόμεθα\r\nαμέσως των πραγμάτων και ότι ουδέν υπάρχει διάμεσον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αλλά το διά της αφής αισθητόν, το απτόν, διαφέρει των ορατών\r\nκαι των ηχητικών, διότι τούτων μεν αισθανόμεθα διά του διαμέσου\r\nσώματος, ενεργούντος αποτέλεσμά τι εφ\u0027 ημών, τας δε απτάς ποιότητας\r\nαισθανόμεθα ουχί διά του μεταξύ σώματος (της σαρκός), αλλά μετά του\r\nμεταξύ σώματος συγχρόνως, όπως άνθρωπος διά της ασπίδος κτυπηθείς·\r\nδιότι δεν επάταξεν αυτόν η ασπίς κτυπηθείσα, αλλά συνέβη και οι δύο\r\nσυγχρόνως να κτυπηθώσι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Γενικώς δε φαίνεται ότι, οποίαν σχέσιν έχουσιν ο αήρ και το\r\nύδωρ προς την όψιν και την ακοήν και την όσφρησιν, τοιαύτην έχει η\r\nσαρξ και η γλώσσα προς την αφήν· αύτη είναι προς το απτικόν\r\nαισθητήριον ό,τι είναι έκαστον των στοιχείων εκείνων προς τα άλλα\r\nόργανα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn195\" id=\"ref195\"\u003e195\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Εάν δε αυτό το\r\nαισθητήριον ήρχετο εις επαφήν με το αντικείμενον, τότε και εις την\r\nαφήν όπως και εις τας άλλας αισθήσεις δεν θα ηδύνατο να γίνη\r\nαίσθησις, ως λ.χ. όταν θέση τις επί της επιφανείας του όμματος λευκόν\r\nσώμα. Και εκ τούτου γίνεται φανερόν, ότι κείται εσωτερικώς το\r\nαισθητήριον της αφής. Διότι ούτω μόνον θα συμβαίνη ό,τι και εις τας\r\nάλλας αισθήσεις. Όταν δηλ. τα απτά επιτεθώσι και επί του αισθητηρίου\r\nτης αφής, δεν αισθανόμεθα, αλλά, εάν επιτεθώσιν επί της σαρκός,\r\nαισθανόμεθα. Άρα η σαρξ είναι το διάμεσον (μεταξύ) της αφής και του\r\nαπτού αντικειμένου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Αισθηταί διά της αφής είναι αι διάφοροι ιδιότητες του σώματος\r\nως σώματος· εννοώ δε διαφόρους ιδιότητας εκείνας, αίτινες διακρίνουσι\r\nτα στοιχεία, ήτοι θερμόν και ψυχρόν, ξηρόν και υγρόν, περί ων\r\nωμιλήσαμεν πρότερον εν τη πραγματεία περί των Στοιχείων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Το όργανον, όπερ αισθάνεται αυτάς, είναι το της αφής· και το\r\nμέρος (του σώματος), εις το οποίον πρώτον υπάρχει η αίσθησις η\r\nκαλουμένη αφή, είναι δυνάμει τοιούτον, οποίον είναι το απτόν\r\nενεργεία· διότι το αισθάνεσθαι σημαίνει πάσχειν τι, ούτως ώστε το\r\nπράγμα το ποιούν έν άλλο να είναι όμοιον με αυτό ενεργεία, δεν το\r\nποιεί τοιούτον ειμή διότι αυτό το άλλο είναι δυνάμει τοιούτον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn196\" id=\"ref196\"\u003e196\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και διά τούτο δεν\r\nαισθανόμεθα θερμότητα και ψυχρότητα ή σκληρότητα και μαλακότητα εις\r\nεκείνο το αντικείμενον, όπερ είναι εξ ίσου με ημάς θερμόν και ψυχρόν,\r\nή σκληρόν και μαλακόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn197\" id=\"ref197\"\u003e197\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αισθανόμεθα όμως τας\r\nυπερβολάς (του θερμού κλπ.), ως εάν η αίσθησις είναι είδος μέσου\r\nμεταξύ εναντίων ιδιοτήτων αισθητών. Και διά τούτο αύτη κρίνει τα\r\nαισθητά. Διότι ο μέσος όρος δύναται να κρίνη, καθόσον σχετικώς προς\r\nεκάστη εκ των άκρων γίνεται το άλλο άκρον. Και όπως εκείνο, όπερ\r\nμέλλει να αισθανθή το λευκόν και το μέλαν, δεν πρέπει να είναι κανέν\r\nαπό αυτά ενεργεία, δυνάμει δε και τα δύο (το αυτό δε ισχύει και επί\r\nτων άλλων αισθήσεων), ούτω και επί της αφής δεν πρέπει το αισθητήριον\r\nνα είναι ούτε θερμόν ούτε ψυχρόν καθ\u0027 εαυτό.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Προσέτι δε, όπως η όψις είναι η αίσθησις αμφοτέρων, του ορατού\r\nκαι του αοράτου, ομοίως δε και αι λοιπαί αισθήσεις των οικείων\r\nεναντίων, ούτω και η αφή είναι η αίσθησις του απτού και του ανάπτου.\r\nΆναπτον δε (μη απτόν) είναι και το έχον ελαχίστην τινά ιδιότητα\r\nαπτήν, ως έχει λ.χ. ο αήρ, και το έχον καθ\u0027 υπερβολήν τοιαύτας\r\nιδιότητας, καθώς είναι τα καταστρέφοντα την αφήν (λ.χ. λίαν ψυχρόν).\r\nΕπραγματεύθημεν λοιπόν κεφαλαιωδώς περί εκάστης των αισθήσεων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΓενικά χαρακτηριστικά πασών των αισθήσεων.— Δέχονται τα είδη των\r\nαισθητών άνευ της ύλης. — Αναφορά αισθήσεων και των σχετικών\r\nαισθητών.— Αιτία αναισθησίας αυτών.— Ουδεμία αίσθησις άνευ ειδικού\r\nοργάνου.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Γενικώς περί πασών των αισθήσεων πρέπει να παραδεχθώμεν, ότι η\r\nαίσθησις είναι εκείνο, το οποίον δέχεται τα αισθητά είδη άνευ της\r\nύλης. Όπως ο κηρός δέχεται το σημείον δακτυλίου άνευ του σιδήρου και\r\nτου χρυσού, δηλ. άνευ της ύλης του, λαμβάνει δε τον χρυσούν ή χαλκούν\r\nτύπον, αλλ\u0027 όχι ως χρυσόν ή χαλκόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn198\" id=\"ref198\"\u003e198\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, όμοια πάσχει και η\r\nαίσθησις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn199\" id=\"ref199\"\u003e199\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e από έκαστον πράγμα,\r\nόπερ έχει χρώμα ή χυμόν ή ήχον, όχι όμως ως έκαστον των αντικειμένων\r\nτούτων ονομάζεται, αλλά καθ\u0027 όσον έχει τοιαύτην ή τοιαύτην ιδιότητα\r\nκαι εμφανίζει μίαν έννοιαν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2 Το αισθητήριον είναι κατά πρώτον εκείνο, εις το οποίον υπάρχει η\r\nτοιαύτη δύναμις, και είναι το αυτό με το αισθητόν, διαφέρει δε αυτού\r\nκατά τον τρόπον του είναι. Διότι άλλως και το αισθανόμενον θα ήτο\r\nμέγεθος (όπως είναι το αισθητόν). Πλην ο τρόπος του είναι, του\r\nαισθανομένου και η αίσθησις δεν είναι μέγεθος, αλλ\u0027 αναφορά τις και\r\nδύναμις προς το αισθητόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Φανερόν δ\u0027 εκ τούτου είναι και διατί αι υπερβολαί των αισθητών\r\nφθείρουσι τα αισθητήρια. Διότι, αν η κίνησις είναι ισχυροτέρα του\r\nαισθητηρίου, η αναφορά (ο λόγος, ήτοι η αίσθησις) καταστρέφεται, όπως\r\nκαταστρέφεται η συμφωνία και η αρμονία, όταν κρούωνται πολύ δυνατά αι\r\nχορδαί.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Φανερόν ακόμη και διατί τα φυτά δεν αισθάνονται, καίτοι έχουσι\r\nμέρος ψυχής και πάσχουσί τι υπ\u0027 αυτών των απτών (ψυχρού-θερμού),\r\nδιότι και ψύχονται και θερμαίνονται. Αίτιον τούτου είναι ότι δεν\r\nέχουσι μέσον τι εν εαυτοίς ούτε αρχήν ικανήν να δέχηται τα είδη των\r\nαισθητών, αλλά τουναντίον πάσχουσιν υλικώς.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn200\" id=\"ref200\"\u003e200\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Δύναταί τις να ερωτήση, αν δύναται να πάθη υπό οσμής εκείνο,\r\nόπερ δεν δύναται να οσφρανθή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn201\" id=\"ref201\"\u003e201\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ή υπό χρώματος το μη\r\nδυνάμενον να ιδή· ομοίως δε και περί των άλλων αισθήσεων. Εάν το\r\nπράγμα, όπερ οσφραινόμεθα, είναι η οσμή, αύτη, αν πάντως παράγη τι,\r\nτην όσφρησιν μόνον παράγει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn202\" id=\"ref202\"\u003e202\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Ώστε ουδέν εκ των\r\nαδυνατούντων να οσφρανθώσι δύναται να πάθη τι υπό οσμής. Τα αυτά\r\nδυνάμεθα να είπωμεν και περί των άλλων. Αλλά και εκ των δυναμένων να\r\nαισθανθώσιν έκαστον δεν αισθάνεται άλλως ειμή κατά την οικείαν\r\nαισθητικήν δύναμιν. Τούτο δε αποδεικνύεται και εκ των εξής: Ούτε φως\r\nδηλ. και σκότος, ούτε ψόφος ούτε οσμή επενεργούσιν επί των αψύχων\r\nσωμάτων, αλλά τα διάμεσα πράγματα, εις τα οποία υπάρχουσιν αι\r\nιδιότητες αυταί, δύνανται να δρώσιν επί των σωμάτων λ.χ. ο αήρ ο\r\nσυνοδεύων την βροντήν (ουχί η βροντή) διασχίζει το ξύλον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Αι απτικαί όμως ιδιότητες και οι χυμοί επιδρώσιν αμέσως επί των\r\nσωμάτων διότι άλλως υπό τίνος ήθελον πάσχει και μεταβάλλεσθαι τα\r\nάψυχα; Άρα λοιπόν και αι άλλαι ιδιότητες επενεργούσιν αμέσως επί των\r\nσωμάτων; Ή μάλλον ουχί παν σώμα πάσχει αμέσως υπό της οσμής και του\r\nήχου, αλλά τα σώματα τα οποία πάσχουσιν ούτω είναι αόριστα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn203\" id=\"ref203\"\u003e203\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και ουχί μόνιμα, όπως\r\nείναι ο αήρ, όστις έχει οσμήν ωσεί έχει πάθει τι; Τι είναι λοιπόν το\r\nαισθάνεσθαι οσμήν παρά το πάσχειν τι; το μεν οσφραίνεσθαι βεβαίως\r\nσημαίνει αισθάνεσθαι, ο αήρ\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn204\" id=\"ref204\"\u003e204\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e όμως όταν πάθη τι\r\nταχέως μόνον γίνεται αισθητός εις ημάς (μυρίζει)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn205\" id=\"ref205\"\u003e205\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003ch3 style=\"text-align: center; margin-top: 3em\"\u003eΒΙΒΛΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp style=\"text-align: center;\"\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί αισθήσεως (τέλος). —Περί φαντασίας. Περί Νου.—Περί κινήσεως.—\r\nΓενικαί θεωρίαι.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΑδύνατον να υπάρχωσιν άλλαι αισθήσεις παρά τας πέντε.— Αδύνατον να\r\nυπάρχη ειδική αίσθησις των εις πάσας τας αισθήσεις κοινών, κινήσεως,\r\nηρεμίας, σχήματος, μεγέθους, αριθμού κλπ.— Η διά πολλών αισθήσεων\r\nαντίληψις των κοινών ποιεί τας αντιλήψεις βεβαιοτέρας και\r\nακριβεστέρας.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Ότι δεν υπάρχει αίσθησις άλλη παρά τας πέντε ταύτας, την όψιν\r\nλέγω, την ακοήν, την όσφρησιν την γεύσιν και την αφήν, δύναταί τις να\r\nπεισθή εκ των επομένων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn206\" id=\"ref206\"\u003e206\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Εάν δήλα δή πάντα τα\r\nπράγματα, των οποίων οικεία αίσθησις είναι η αφή, τα αισθανώμεθα και\r\nεν τη παρούση καταστάσει (διότι πάσας τας ποιότητας ή τα πάθη των\r\nαπτών ως απτών αισθανόμεθα διά της αφής) πρέπει αναγκαίως, εάν μας\r\nλείπη αίσθησίς τις των απτών, να μας λείπη και αισθητήριόν τι\r\nόργανον. Και όσα μεν πράγματα αισθανόμεθα απτόμενοι αυτών αμέσως, τα\r\nαισθανόμεθα διά της αφής, την οποίαν συμβαίνει να έχωμεν. Όσα δε\r\nαισθανόμεθα διά των μεσολαβούντων στοιχείων και χωρίς να εγγίζωμεν\r\nαυτά αμέσως, τα αισθανόμεθα διά των απλών στοιχείων, οία είναι ο αήρ\r\nκαι το ύδωρ.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Η κατάστασις είναι τοιαύτη ώστε, εάν δι\u0027 ενός μόνου διαμέσου\r\nστοιχείου δυνάμεθα να αισθανώμεθα περισσοτέρας αισθητάς ποιότητας,\r\nδιαφέρουσας μεταξύ των κατά το γένος, πρέπει αναγκαίως ο έχων\r\nαισθητήριον ανάλογον προς το τοιούτον διάμεσον στοιχείον αισθήσεως να\r\nδύναται να αισθάνηται και πάσας τας διαφέρουσας αισθητάς ποιότητας.\r\nΕάν λ.χ. το αισθητήριον σύγκειται εξ αέρος και ο αήρ είναι το\r\nδιάμεσον τούτο της αισθήσεως ήχου και χρώματος, το αισθητήριον θα\r\nαντελαμβάνετο τον ήχον και το χρώμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn207\" id=\"ref207\"\u003e207\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Εάν δε πλείονα\r\nστοιχεία είναι τα διάμεσα της αισθήσεως των αυτών αισθητών, εάν λ.χ.\r\nο αήρ και το ύδωρ είναι τα διάμεσα του χρώματος (διότι και ο αήρ και\r\nτο ύδωρ είναι διαφανή), τότε το όργανον το έχον έν μόνον εκ των\r\nστοιχείων τούτων θα αισθάνηται το αισθητόν, όπερ δύναται να γίνηται\r\nαντιληπτόν διά των δύο.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Προσέτι τα αισθητήρια όργανα σύγκεινται μόνον εκ των δύο τούτων\r\nαπλών σωμάτων, του αέρος και του ύδατος (διότι η μεν κόρη του\r\nοφθαλμού αποτελείται εξ ύδατος, η δε ακοή εξ αέρος, και η όσφρησις εκ\r\nτου ενός ή του άλλου τούτων, το δε πυρ δεν ανήκει εις καμμίαν\r\nαίσθησιν ή είναι κοινόν εις πάσας, διότι ουδέν ον υπάρχει έχον\r\nαίσθησιν χωρίς να έχη θερμότητα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn208\" id=\"ref208\"\u003e208\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Η δε γη ή δεν ανήκει\r\nεις ουδεμίαν αίσθησιν, ή είναι μεμιγμένη ιδίως με την αφήν. Διά ταύτα\r\nδεν υπολείπεται αισθητικόν μέσον άλλο εκτός του ύδατος και του\r\nαέρος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Τοιαύτη δε είναι πράγματι η κατάστασις ζώων τινών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn209\" id=\"ref209\"\u003e209\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Πάσας τας αισθήσεις\r\nταύτας έχουσι τα ζώα τα μη όντα ατελή και ανάπηρα. Διότι φαίνεται ότι\r\nκαι ο ασπάλαξ έχει οφθαλμούς υπό το δέρμα. Ώστε, αν δεν υπάρχη\r\nδιάφορον τι σώμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn210\" id=\"ref210\"\u003e210\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και αν δεν υπάρχη\r\nπάθος (ιδιότης), όπερ εις ουδέν των ενταύθα σωμάτων ανήκει, ουδεμία\r\nαίσθησις είναι δυνατόν να λείπη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Αλλά προσέτι δεν είναι δυνατόν να υπάρχη ιδιαίτερον αισθητήριον\r\nτων κοινών, τα οποία διά των επί μέρους αισθήσεων αισθανόμεθα κατά\r\nσυμβεβηκός (ουχί αμέσως καθ\u0027 εαυτά), ήτοι κινήσεως, στάσεως,\r\nσχήματος, μεγέθους, αριθμού, ενότητος. Διότι πάντα ταύτα αισθανόμεθα\r\nδιά της κινήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn211\" id=\"ref211\"\u003e211\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ως λ.χ. αισθανόμεθα\r\nτο μέγεθος διά της κινήσεως· επομένως και το σχήμα, διότι το σχήμα\r\nείναι μέγεθός τι. Την ηρεμίαν αισθανόμεθα εκ της ελλείψεως κινήσεως,\r\nτον δε αριθμόν διά της αρνήσεως της συνεχείας και διά των ιδιαιτέρων\r\nαισθήσεων, διότι εκάστη των αισθήσεων αισθάνεται το έν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn212\" id=\"ref212\"\u003e212\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ώστε είναι φανερόν,\r\nότι είναι αδύνατον να υπάρχη ιδιαιτέρα αίσθησις ενός οιουδήποτε εκ\r\nτούτων, λ. χ. της κινήσεως· διότι άλλως θα συνέβαινεν ούτως, όπως\r\nτώρα αισθανόμεθα το γλυκύ διά της όψεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn213\" id=\"ref213\"\u003e213\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Τούτο δε, διότι συμβαίνει να έχωμεν την αίσθησιν των δύο τούτων\r\nιδιοτήτων (του γλυκέος και του χρώματος), διά των οποίων\r\nαναγνωρίζομεν το πράγμα ως γλυκύ, όταν αι δύο συμπίπτωσιν είς τι\r\nαντικείμενον συγχρόνως, άλλως ουδεμίαν του γλυκέος θα είχομεν\r\nαίσθησιν, ή θα ησθανόμεθα κατά συμβεβηκός αισθήματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn214\" id=\"ref214\"\u003e214\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ως όταν λ.χ. τον\r\nυιόν του Κλέωνος αναγνωρίζωμεν ουχί διότι είναι υιός του Κλέωνος,\r\nαλλά διότι είναι λευκός, εις το λευκόν δε τούτο ον συνέβη να είναι\r\nυιός του Κλέωνος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Των δε κοινών (κινήσεως κ. λ.) έχομεν αίσθησιν κοινήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn215\" id=\"ref215\"\u003e215\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και δεν τα\r\nαισθανόμεθα κατά συμβεβηκός, επομένως δεν είναι ιδιαιτέρα αίσθησις,\r\nδιότι τότε δεν θα ησθανόμεθα αυτά άλλως ειμή όπως είπομεν ότι\r\nβλέπομεν τον υιόν του Κλέωνος. Τα ιδιάζοντα όμως αισθητά εις εκάστην\r\nαίσθησιν δύνανται να αισθάνωνται αι άλλαι αισθήσεις κατά συμβεβηκός,\r\nουχί εν τη ιδία φύσει αυτών, αλλά διότι μίαν μόνην αποτελούσιν\r\nαίσθησιν αι ιδιότητες εκείναι, ως όταν συγχρόνως γείνη αίσθησις δύο\r\nιδιοτήτων ενός και του αυτού αντικειμένου, ως λ.χ. η χολή είναι πικρά\r\n(γεύσις) και ξανθή (χρώμα). Διότι βέβαια δεν είναι δυνατόν η μία εξ\r\nαυτών των αισθήσεων να είπη, ότι και αι δύο ιδιότητες είναι έν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn216\" id=\"ref216\"\u003e216\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο και\r\nαπατάται τις, εάν τινα ουσίαν ξανθήν υπολαμβάνη ότι είναι χολή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Δύναταί τις να ερωτήση, διατί έχομεν περισσοτέρας αισθήσεις και\r\nόχι μίαν μόνην. Βεβαίως όπως ολιγώτερον μας διαφεύγωσι τα\r\nεπακολουθούντα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn217\" id=\"ref217\"\u003e217\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και τα κοινά, οία\r\nείναι η κίνησις και το μέγεθος και ο αριθμός. Διότι, αν η όψις ήτο\r\nμόνη και αύτη αντελαμβάνετο μόνον το λευκόν, πάντα τα άλλα θα μας\r\nδιέφευγον και θα εφανταζόμεθα, ότι χρώμα και μέγεθος είναι τα αυτά,\r\nδιότι ακολουθούσιν άλληλα συγχρόνως. Αλλά πραγματικώς, επειδή αι\r\nκοιναί ιδιότητες, υπάρχουσιν εις διάφορα αισθητά πράγματα, τούτο\r\nποιεί εις ημάς φανερόν, ότι χρώμα και μέγεθος είναι διάφορα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΗ κοινή αίσθησις αναγγέλλει ημίν τας αντιλήψεις των πέντε\r\nαισθήσεων και γνωρίζει τας διαφοράς των αντικειμένων και τας των\r\nαισθήσεων.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn218\" id=\"ref218\"\u003e218\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Επειδή αισθανόμεθα ότι ορώμεν και ακούομεν, αναγκαίως ή διά της\r\nόψεως αισθανόμεθα, ότι ορώμεν ή δι\u0027 άλλης αισθήσεως. Αλλά τότε η αυτή\r\nαίσθησις αύτη θα ορά την όψιν και το αντικείμενον αυτής, το χρώμα.\r\nΏστε ή θα υπάρχωσι δύο αισθήσεις του αυτού πράγματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn219\" id=\"ref219\"\u003e219\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e (του χρώματος) ή αυτή\r\nη όψις θα αισθάνηται (θα ορά) εαυτήν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Προσέτι δε, και εάν άλλη τις είναι η αίσθησις της όψεως, ή\r\nτούτο θα προβή επ\u0027 άπειρον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn220\" id=\"ref220\"\u003e220\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή η αίσθησις θα είναι\r\nαίσθησις εαυτής· ώστε τούτο δέον να παραδεχθώμεν ως προς την πρώτην\r\nαίσθησιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn221\" id=\"ref221\"\u003e221\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Έχει όμως τούτο την\r\nεξής δυσκολίαν: εάν το αισθάνεσθαι διά της όψεως είναι το οράν,\r\nοράται δε χρώμα ή το σώμα το έχον χρώμα, τότε, ίνα τις ορά το ορών,\r\nαναγκαίως το ορών τούτο θα έχη χρώμα πρώτον πάντων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Φανερόν είναι λοιπόν, ότι το αισθάνεσθαι διά της όψεως δεν\r\nδηλοί έν μόνον πράγμα. Διότι, και όταν δεν ορώμεν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn222\" id=\"ref222\"\u003e222\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διακρίνομεν όμως διά\r\nτης όψεως και το σκότος και το φως, αλλά όχι βέβαια κατά τον αυτόν\r\nτρόπον. Προσέτι το ορών υποκείμενον είναι τρόπον τινά χρωματισμένον,\r\nδιότι εκάστη αίσθησις δέχεται το αισθητόν άνευ της ύλης· διά τούτο,\r\nκαι όταν απομακρυνθώσι τα αισθητά, μένουσι τα αισθήματα και αι\r\nφαντασίαι εις τας αισθήσεις (εις την ψυχήν).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Η δε ενέργεια του αισθητού αντικειμένου\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn223\" id=\"ref223\"\u003e223\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και η ενέργεια της\r\nαισθήσεως είναι μία και η αυτή ενέργεια (έν όλον), διαφέρει δε μόνον\r\nη ουσία εκάστης αυτών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn224\" id=\"ref224\"\u003e224\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e π.χ. ο ήχος ο κατ\u0027\r\nενέργειαν και η ακοή η κατ\u0027 ενέργειαν (είναι έν). Διότι είναι βέβαια\r\nδυνατόν, καίπερ έχων τις ακοήν, να μη ακούη, όπως και το δυνάμενον να\r\nηχή δύναται να μη ηχή πάντοτε\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn225\" id=\"ref225\"\u003e225\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλά, όταν ενεργή το\r\nδυνάμενον να ακούη και ηχή το δυνάμενον να ηχή, τότε η κατ\u0027 ενέργειαν\r\nακοή και ο κατ\u0027 ενέργειαν ήχος γίνονται συγχρόνως εντελείς και εκ\r\nτούτων δύναταί τις να είπη, ότι το μεν είναι άκουσις, το δε ήχησις\r\n(ψόφησις).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Εάν λοιπόν η κίνησις και η πράξις και το πάθος είναι εις αυτό\r\nτο κινούμενον ή ποιούμενον πράγμα, εξ ανάγκης και ο ήχος και η ακοή η\r\nκατ\u0027 ενέργειαν είναι εν τη κατά δύναμιν ακοή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn226\" id=\"ref226\"\u003e226\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι η ενέργεια\r\nεκείνου, όπερ ποιεί και κινείται, συμβαίνει εις το πάσχον (και\r\nκινούμενον)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn227\" id=\"ref227\"\u003e227\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο δεν είναι\r\nαναγκαίον να κινήται αυτό το κινούν. Διότι καθώς η ποίησις και η\r\nπάθησις γίνονται εις το πάσχον αντικείμενον, αλλ\u0027 όχι εις το ποιούν,\r\nούτω και η ενέργεια του αισθητού αντικειμένου και η του αισθητικού\r\nυποκειμένου γίνεται εις το αισθητικόν ον. Η ενέργεια λοιπόν του\r\nηχητικού είναι ήχος ή ήχησις, η δε του ακουστικού είναι ακοή ή\r\nάκουσις. Διότι και η ακοή είναι διττή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn228\" id=\"ref228\"\u003e228\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και ο ήχος είναι\r\nδιττός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Τα αυτά δε λέγομεν και περί των άλλων αισθήσεων και αισθητών.\r\nΑλλά διά τινας αισθήσεις υπάρχουσιν ειδικά ονόματα, ως η ήχησις και η\r\nάκουσις, εις άλλας όμως το έν των αντιθέτων δεν έχει ίδιον όνομα·\r\nούτως η ενεργοποίησις της όψεως λέγεται όρασις, αλλ\u0027 η του χρώματος\r\nδεν έχει όνομα, και η ενέργεια του γευστικού λέγεται γεύσις, αλλ\u0027 η\r\nτου χυμού είναι ανώνυμος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Επειδή δε μία είναι η ενέργεια του αισθητού και η του\r\nαισθητικού, διαφέρει δε μόνον η ουσία (έννοια) των δύο πραγμάτων,\r\nαναγκαίως φθείρονται και διατηρούνται συγχρόνως η ούτω λεγομένη (κατ\u0027\r\nενέργειαν) ακοή και ήχος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn229\" id=\"ref229\"\u003e229\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και χυμός και γεύσις\r\nκαι τα άλλα ομοίως. Τούτο όμως δεν συμβαίνει αναγκαίως εις τα κατά\r\nδύναμιν λεγόμενα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn230\" id=\"ref230\"\u003e230\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αλλ\u0027 οι αρχαιότεροι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn231\" id=\"ref231\"\u003e231\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e φυσικοί δεν\r\nισχυρίζοντο καλώς νομίζοντες, ότι άνευ όψεως δεν υπάρχει ούτε λευκόν\r\nούτε μέλαν, ουδέ χυμός άνευ γεύσεως. Εν μέρει έλεγον ορθά, εν μέρει\r\nδε όχι· διότι, επειδή αι αισθήσεις και τα αισθητά λέγονται διττώς,\r\nάλλα μεν κατά δύναμιν, άλλα δε κατ\u0027 ενέργειαν, διά τα κατά δύναμιν\r\nείναι ορθόν το υπ\u0027 αυτών λεχθέν, αλλά διά τα κατ\u0027 ενέργειαν δεν\r\nισχύει. Αλλά εκείνοι εφήρμοζον τούτο απλώς (απολύτως) εις πράγματα,\r\nτα οποία δεν λέγονται απλώς (απολύτως).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Εάν δε η αρμονία είναι φωνή τις και αν η φωνή (ο ήχος) και η\r\nακοή είναι καθ\u0027 ένα τρόπον έν (και κατ\u0027 άλλον τρόπον δεν είναι έν)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn232\" id=\"ref232\"\u003e232\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, και αν έτι η\r\nσυμφωνία είναι μερών αναφορά, κατ\u0027 ανάγκην και η ακοή είναι αναφορά\r\nμερών. Διά τούτο δε και μηδενίζει την ακοήν πάσα υπερβολή του οξέος\r\nκαι του βαρέος, ομοίως δε η των χυμών μηδενίζει την γεύσιν, και την\r\nόψιν μηδενίζουσι τα υπερβολικώς λαμπρά ή σκοτεινά χρώματα, και την\r\nόσφρησιν αι ισχυραί οσμαί, είτε γλυκείαι είτε αηδείς, διότι η\r\nαίσθησις είναι αναφορά τις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn233\" id=\"ref233\"\u003e233\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά τούτο τα\r\nπράγματα είναι ευάρεστα, όταν καθαρά όντα και αμιγή ανάγωνται εις την\r\nπροσήκουσαν αυτοίς αναλογίαν, ως λ.χ. το οξύ και το γλυκύ ή το\r\nαλμυρόν και εις την αφήν το θερμόν και το ψυχρόν τότε μόνον ταύτα\r\nείναι ευάρεστα. Εν γένει δε το μίγμα είναι η συμφωνία μάλλον παρά το\r\nοξύ ή το βαρύ μόνα. Η αίσθησις είναι η αναφορά αυτών. Πάσα δε\r\nυπερβολή προξενεί άλγος ή καταστρέφει το όργανον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Εκάστη λοιπόν των αισθήσεων είναι αίσθησις του αισθητού\r\nαντικειμένου αυτής, υπάρχει εις το αισθητήριον αυτής ως τοιούτον και\r\nδιακρίνει τας διαφόρους ποιότητας του αισθητού αντικειμένου αυτής.\r\nΛ.χ. Η όψις κρίνει το λευκόν και το μέλαν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn234\" id=\"ref234\"\u003e234\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e η δε γεύσις το γλυκύ\r\nκαι το πικρόν ούτω δε και αι άλλαι. Επειδή δε διακρίνομεν το λευκόν\r\nκαι το γλυκύ\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn235\" id=\"ref235\"\u003e235\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και εκάστην των\r\nαισθητών ποιοτήτων διά της σχέσεως της προς μερικήν αίσθησιν, διά\r\nτίνος άρά γε μέσου αισθανόμεθα και ότι διαφέρουσιν αλλήλων αυταί αι\r\nαισθηταί ιδιότητες; Αναγκαίως διά τίνος αισθήσεως, διότι ταύτα είναι\r\nαισθητά\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn236\" id=\"ref236\"\u003e236\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Εκ τούτων γίνεται φανερόν, ότι δεν είναι η σαρξ το έσχατον\r\nόργανον της αισθήσεως. Διότι άλλως το κρίνον υποκείμενον έπρεπεν\r\nαναγκαίως να διακρίνη αντικείμενόν τι θίγον αυτό\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn237\" id=\"ref237\"\u003e237\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλ\u0027 ούτε πάλιν διά\r\nκεχωρισμένων αισθήσεων δύναταί τις να κρίνη, ότι το γλυκύ (ο χυμός)\r\nείναι διάφορον του λευκού (χρώματος) αλλά πρέπει και αι δύο αυταί\r\nιδιότητες να είναι φανεραί εις μίαν και την αυτήν αίσθησιν. Διότι\r\nάλλως θα ήτο ως εάν εγώ μεν ησθανόμην το έν πράγμα, συ δε το άλλο.\r\nΚαι ούτω θα εγίνετο φανερόν ότι ταύτα είναι διάφορα. Άρα πρέπει μία\r\nμόνη δύναμις να λέγη ότι ταύτα είναι διάφορα· διότι το γλυκύ είναι\r\nπράγματι διάφορον από το λευκόν. Λέγει άρα τούτο η αυτή δύναμις, ώστε\r\nόπως το λέγει, ούτω το νοεί και το αισθάνεται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Ότι λοιπόν δεν είναι δυνατόν με χωρισμένας αισθήσεις να\r\nκρίνωμεν χωριστά πράγματα είναι φανερόν, ότι δε ούτε εις κεχωρισμένον\r\nχρόνον δυνάμεθα να κρίνωμεν είναι φανερόν εκ τούτων. Διότι όπως το\r\nαυτό ον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn238\" id=\"ref238\"\u003e238\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e εν ημίν λέγει ότι το\r\nαγαθόν και το κακόν είναι διάφορα, ούτω λέγει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn239\" id=\"ref239\"\u003e239\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ότι το έν είναι\r\nδιάφορον του άλλου καθ\u0027 ην στιγμήν (ότε) λέγει ότι είναι διάφορον. Το\r\nδε ότε δεν λαμβάνω εδώ κατά συμβεβηκός, εννοώ δηλ. ότι το τώρα λ.χ.\r\nεν τη φράσει: λέγω τώρα ότι είναι διάφορον, δεν λέγω, ότι \u003cb\u003eτώρα\u003c/b\u003e\r\nότε ομιλώ είναι διάφορον, αλλά το αυτό εφαρμόζεται εις το πράγμα,\r\nλέγω δηλ. τώρα και άμα λέγω ότι τώρα είναι αυτά διάφορα, λέγω άρα ότι\r\nσυνάμα υπάρχουσι ταύτα. Ώστε τα δύο είναι αχώριστα και εις αχώριστον\r\nχρόνον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn240\" id=\"ref240\"\u003e240\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Αλλά είναι αδύνατον να λαμβάνη συγχρόνως εναντίας κινήσεις το\r\nαυτό πράγμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn241\" id=\"ref241\"\u003e241\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e καθ\u0027 ο ον αδιαίρετον\r\nκαι εις χρόνον αδιαίρετον. Διότι, εάν το γλυκύ κινή την αίσθησιν ή\r\nτην νόησιν κατά τούτον τον τρόπον, το πικρόν τας κινεί κατ\u0027 εναντίον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn242\" id=\"ref242\"\u003e242\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και το λευκόν κατ\u0027\r\nάλλον διάφορον τρόπον. Είναι λοιπόν το κρίνον αριθμητικώς αδιαίρετον\r\nάμα και αχώριστον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn243\" id=\"ref243\"\u003e243\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά κεχωρισμένον\r\nκατά τον τρόπον της υπάρξεώς του\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn244\" id=\"ref244\"\u003e244\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Τότε δύναται κατά\r\nτινα τρόπον ως διαιρετόν να αισθάνηται τα διηρημένα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn245\" id=\"ref245\"\u003e245\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και κατ\u0027 άλλον ως\r\nαδιαίρετον να αισθάνηται τα αδιαίρετα, διότι κατά μεν την ουσίαν\r\nείναι διαιρετόν, κατά δε τον τόπον και τον αριθμόν είναι αδιαίρετον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn246\" id=\"ref246\"\u003e246\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e· ή δεν είναι δυνατόν\r\nτούτο; Διότι δυνάμει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn247\" id=\"ref247\"\u003e247\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e το αυτό και\r\nαδιαίρετον πράγμα δύναται να περιέχη εναντίας ιδιότητας, κατά την\r\nενέργειαν όμως όχι, αλλά, όταν είναι ενεργεία, γίνεται διαιρετόν\r\n(χωρίζεται) και δεν είναι δυνατόν να είναι λευκόν άμα και μέλαν.\r\nΏστε λοιπόν ούτε τα αισθητά είδη (του μέλανος και του λευκού)\r\nδύνανται να πάσχωσι τα εναντία ταύτα, αν η αίσθησις και η νόησις\r\nείναι τοιαύτα είδη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/14./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e15. Αλλ\u0027 ενταύθα συμβαίνει μάλλον ό,τι και εις την στιγμήν\r\n(σημείον), ως καλούσι τινες αυτήν, ήτις είναι αδιαίρετος καθ\u0027 όσον\r\nείναι μία και διαιρετή καθ\u0027 όσον είναι δύο\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn248\" id=\"ref248\"\u003e248\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Καθό λοιπόν\r\nαδιαίρετος η κρίνουσα αρχή είναι μία και σύγχρονος με την αίσθησιν,\r\nκαθό δε διαιρετή δεν είναι έν, διότι το αυτό σημείον μεταχειρίζεται\r\nδις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn249\" id=\"ref249\"\u003e249\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και συγχρόνως. Καθ\u0027\r\nόσον λοιπόν μεταχειρίζεται το άκρον (της συναντήσεως) ως δύο,\r\nδιακρίνει δύο πράγματα, και ταύτα είναι κεχωρισμένα προς αυτήν ως\r\nκεχωρισμένην δύναμιν΄\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn250\" id=\"ref250\"\u003e250\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\r\nΑλλά, καθ\u0027 όσον θεωρεί το σημείον ως έν, αύτη κρίνει μεμονωμένως και\r\nσυγχρόνως με την αίσθησιν. Περί της αρχής λοιπόν, καθ\u0027 ην λέγομεν ότι\r\nτο ζώον είναι αισθητικόν, αρκούσιν οι ρηθέντες προσδιορισμοί\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn251\" id=\"ref251\"\u003e251\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί φαντασίας.— Η αίσθησις και η νόησις διαφέρουσιν αλλήλων.—\r\nΠλάναι αρχαιοτέρων φιλοσόφων. — Διαφοραί φαντασίας από των άλλων\r\nδυνάμεων, αισθήσεως, επιστήμης, νου, δόξης. —Φύσις της φαντασίας.—\r\nΑναφοραί αυτής προς την αίσθησιν.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Επειδή την ψυχήν ορίζουσι κυρίως διά δύο διάφορων\r\nχαρακτηριστικών, ήτοι διά της τοπικής κινήσεως και εξ άλλου διά της\r\nνοήσεως, της κρίσεως και της αισθήσεως, νομίζεται ότι και το νοείν\r\nκαι το φρονείν είναι είδος τι αισθήσεως, διότι και κατά τας δύο\r\nταύτας ενεργείας η ψυχή κρίνει και γινώσκει τι εκ των όντων. Και οι\r\nαρχαίοι δε έλεγον ότι είναι το αυτό η νόησις και η αίσθησις. Ούτως ο\r\nΕμπεδοκλής είπεν ότι,«Όταν είναι παρόν (το πράγμα), αυξάνεται η\r\nφρόνησις των ανθρώπων» και αλλαχού «Εκ τούτου συμβαίνει εις αυτούς\r\nπάντοτε να σκέπτωνται περί πραγμάτων διαφόρων». Το αυτό δηλούσι και\r\nτα του Ομήρου «Τοιούτος είναι ο νους».\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Πάντες δήλα δή ούτοι υπολαμβάνουσιν, ότι η νόησις είναι\r\nσωματικόν τι καθώς η αίσθησις, και ότι το όμοιον αισθάνεται και νοεί\r\nτο όμοιον, ως είπομεν εν αρχή της πραγματείας ταύτης. Και όμως ούτοι\r\nέπρεπε συγχρόνως να είπωσι και πώς απατάται η ψυχή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn252\" id=\"ref252\"\u003e252\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι η απάτη είναι\r\nσυνηθεστέρα εις τα ζώα, και η ψυχή αυτών περισσότερον χρόνον\r\nευρίσκεται εν τη απάτη. Δι\u0027 ο κατά την θεωρίαν ταύτην ή πρέπει, καθώς\r\nλέγουσί τινες, πάντα όσα φαίνονται, να είναι αληθή ή πρέπει άλλως η\r\nθίξις του ανομοίου να είναι η απάτη, διότι αύτη είναι η γνώμη η\r\nεναντία προς το ότι το όμοιον γνωρίζει το όμοιον. Φαίνεται δε ότι εν\r\nτη περιπτώσει ταύτη και η απάτη και η γνώσις των εναντίων είναι η\r\nαυτή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn253\" id=\"ref253\"\u003e253\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Ότι λοιπόν δεν είναι το αυτό πράγμα η αίσθησις και η νόησις,\r\nείναι φανερόν διότι της μεν αισθήσεως μετέχουσι πάντα τα ζώα, της δε\r\nνοήσεως ολίγα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn254\" id=\"ref254\"\u003e254\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e μόνον. Αλλ\u0027 ούτε κατά\r\nτούτο είναι το αυτό με την αίσθησιν η νόησις, εν η διορίζονται το\r\nορθόν και το μη ορθόν, και η μεν ορθή νόησις είναι φρόνησις και\r\nεπιστήμη και αληθής δόξα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn255\" id=\"ref255\"\u003e255\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, η δε μη ορθή νόησις\r\nτα εναντία τούτων. Δήλα δή η μεν αίσθησις, όταν αισθάνηται των ιδίων\r\nαντικειμένων, είναι πάντοτε αληθής και υπάρχει εις πάντα τα ζώα, αλλά\r\nδύναταί τις να διανοήται και ψευδώς και η δύναμις αύτη, η διάνοια,\r\nδεν υπάρχει εις κανέν ζώον, εις το οποίον δεν υπάρχει και ο\r\nλόγος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Και η φαντασία δε είναι διάφορος και της αισθήσεως και της\r\nδιανοίας, και δεν γίνεται μεν άνευ αισθήσεως, αλλά και άνευ αυτής\r\n(της φαντασίας) δεν υπάρχει σύλληψις.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn256\" id=\"ref256\"\u003e256\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Είναι δε φανερόν ότι\r\nη φαντασία και η σύλληψις διαφέρουσι. Διότι το πάθος τούτο, η\r\nφαντασία, εξαρτάται εξ ημών, και, όταν θέλωμεν, δυνάμεθα να\r\nφανταζώμεθα (διότι δυνάμεθα έμπροσθεν των οφθαλμών ημών ν\u0027\r\nανακαλέσωμεν οιονδήποτε αντικείμενον, καθώς μεταχειρίζονται εικόνας\r\nεις την μνημονικήν τέχνην). Αλλά να δοξάζωμεν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn257\" id=\"ref257\"\u003e257\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δεν εξαρτάται εξ\r\nημών, διότι αναγκαίως πάσα δόξα (γνώμη) είναι ή ψευδής ή αληθής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn258\" id=\"ref258\"\u003e258\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Προσέτι δε, όταν η\r\nδόξα ημών αναφέρηται εις τι δεινόν ή φοβερόν, ευθύς συμπάσχομεν,\r\nομοίως δε συμπάσχομεν και όταν συλλάβωμεν θαρραλέον τι. Αλλ\u0027 ως προς\r\nτην φαντασίαν ευρισκόμεθα ούτως, ως εάν βλέπωμεν έν τινι ζωγραφιά\r\nπράγματα φοβερά ή θαρραλέα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Υπάρχουσι δε και αυτής της υπολήψεως διαφοραί η επιστήμη και η\r\nδόξα και η φρόνησις και τα εναντία τούτων . Αλλά περί των διαφόρων\r\nσημασιών αυτών θα ομιλήσωμεν αλλαχού. Περί δε της νοήσεως, επειδή\r\nείναι διάφορος της αισθήσεως, και έν τινι σημασία φαίνεται ότι είναι\r\nφαντασία, κατ\u0027 άλλην δε σύλληψις, πρώτον θα ομιλήσωμεν περί φαντασίας\r\nκαι έπειτα περί της συλλήψεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Εάν η φαντασία είναι η δύναμις, διά της οποίας λέγομεν ότι\r\nφάντασμά τι (εικών) μας εμφανίζεται, και αν τούτο λέγωμεν ουχί\r\nμεταφορικώς, τότε η φαντασία είναι μία δύναμις ή μία έξις εξ εκείνων,\r\nδιά των οποίων κρίνομεν και γινώσκομεν το αληθές ή το ψευδές.\r\nΤοιαύται δε δυνάμεις είναι η αίσθησις, η δόξα, η επιστήμη και ο νους.\r\nΌτι δε η φαντασία δεν είναι αίσθησις, είναι φανερόν εκ των επομένων.\r\nΗ αίσθησις δηλ. είναι η δύναμις ή ενέργεια, ως η όψις και η όρασις.\r\nΑλλά και χωρίς να υπάρχη τις εκ τούτων των όρων λειτουργεί η\r\nφαντασία. Τοιαύτα είναι τα φαντάσματα, τα οποία συμβαίνουν κατά τους\r\nύπνους (όνειρα)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn259\" id=\"ref259\"\u003e259\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Έπειτα η αίσθησις\r\nείναι πάντοτε παρούσα, η φαντασία όμως ουχί. Εάν δε η φαντασία ήτο το\r\nαυτά με την κατ\u0027 ενέργειαν αίσθησιν, τότε θα υπήρχεν εις πάντα τα\r\nζώα, αλλά δεν φαίνεται αληθές τούτο· π.χ. δεν υπάρχει εις τον\r\nμύρμηκα, εις την μέλισσαν ή εις τον σκώληκα. Προσέτι αι μεν αισθήσεις\r\nείναι πάντοτε αληθείς, τα δε φαντάσματα είναι ως επί το πλείστον\r\nψευδή. Έπειτα, όταν η κατ\u0027 ενέργειαν αίσθησις ημών είναι ακριβής ως\r\nπρος το αισθητόν αντικείμενον, δεν λέγομεν ότι φανταζόμεθα, ότι τούτο\r\nείναι λ.χ. άνθρωπος, αλλά ούτω λέγομεν μόνον όταν δεν αισθανώμεθα\r\nσαφώς· τότε η αίσθησις δύναται να είναι αληθής ή ψευδής. Και προσέτι,\r\nως και πρότερον είπομεν, αι εικόνες μας εμφανίζονται, και όταν\r\nκλείωμεν τα όμματα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e/7./\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αλλά προσέτι η φαντασία δεν είναι ούτε εκ των πάντοτε\r\nαληθευουσών δυνάμεων, οίαι είναι η επιστήμη ή ο νους· διότι η\r\nφαντασία δύναται να είναι και ψευδής· λείπεται λοιπόν να ίδωμεν αν\r\nείναι δόξα, διότι γίνεται και δόξα αληθής και δόξα ψευδής. Αλλά την\r\nδόξαν (γνώμην) παρακολουθεί η πίστις, διότι δεν είναι δυνατόν έχων\r\nτις μίαν γνώμην να μη πιστεύη εις την γνώμην του. Αλλά πίστις δεν\r\nυπάρχει εις κανέν των κατωτέρων ζώων, ενώ φαντασία υπάρχει εις πολλά.\r\n[Προσέτι, αν εις πάσαν δόξαν ακολουθή η πίστις, εις την πίστιν\r\nακολουθεί η πεποίθησις και εις την πεποίθησιν παρακολουθεί ο λόγος·\r\nαλλ\u0027 όμως είς τινα των ζώων υπάρχει η φαντασία, ουχί όμως ο\r\nλόγος].\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Είναι λοιπόν φανερόν ότι η φαντασία δεν είναι ούτε δόξα ηνωμένη\r\nμετ\u0027 αισθήσεως ούτε δόξα (ερχομένη) διά της αισθήσεως, ούτε συμπλοκή\r\nδόξης και αισθήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn260\" id=\"ref260\"\u003e260\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και διά ταύτα είναι\r\nφανερόν, ότι η δόξα δεν είναι δόξα άλλου πράγματος ειμή εκείνου, το\r\nοποίον είναι και της αισθήσεως αντικείμενον, θέλω να είπω λ.χ. ότι η\r\nφαντασία του λευκού είναι η συμπλοκή δόξης του λευκού και αισθήσεως\r\nτου λευκού, αλλ\u0027 ουχί συμπλοκή δόξης του αγαθού και αισθήσεως του\r\nλευκού. Η φαντασία ούτως είναι δόξα περί εκείνου, όπερ αισθάνεταί τις\r\nουχί κατά συμβεβηκός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn261\" id=\"ref261\"\u003e261\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Αλλά πάλιν έχομεν και εικόνας ψευδείς πραγμάτων, περί των\r\nοποίων συγχρόνως έχομεν αληθή σύλληψιν, π.χ. φαίνεται μεν ο ήλιος\r\nέχων ενός ποδός διάμετρον, αλλ\u0027 όμως πιστεύεται ότι είναι μεγαλύτερος\r\nτης γης. Δέον λοιπόν ή να βάλη τις κατά μέρος την αληθή γνώμην του ην\r\nείχε περί του πράγματος (χωρίς όμως τούτο να μεταβληθή και χωρίς\r\nούτος να λησμονήση την γνώμην του ή να μεταβάλη αυτήν) ή αν την έχη\r\nακόμη, αναγκαίως η αυτή γνώμη είναι αληθής άμα και ψευδής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn262\" id=\"ref262\"\u003e262\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλά ψευδής θα\r\nεγίνετο γνώμη τις, ότε απαρατηρήτως ήθελε μεταβληθή το πράγμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn263\" id=\"ref263\"\u003e263\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Η φαντασία λοιπόν\r\nδεν είναι ούτε μία των ειρημένων δυνάμεων, ούτε εξ αυτών\r\nαποτελείται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Αλλ\u0027 επειδή δύναται πράγμα τι κινηθέν να κινήση άλλο, η δε\r\nφαντασία φαίνεται ότι είναι κίνησίς τις, ήτις δεν γίνεται άνευ\r\nαισθήσεως, αλλά μόνον εις όντα αισθανόμενα και προς πράγματα των\r\nοποίων δύναται να γίνη αίσθησις, και επειδή είναι δυνατόν να γίνη\r\nκίνησις μόνον υπό της ενεργείας της αισθήσεως, η κίνησις δε αύτη\r\nπρέπει να είναι ίση με την δύναμιν της αισθήσεως, διά τούτο η\r\nφαντασία, δύναταί τις ειπείν, είναι κίνησις, ήτις ούτε άνευ αισθήσεως\r\nούτε εις μη αισθανόμενα όντα δύναται να υπάρχη. Προσέτι πολλά δύναται\r\nνα πράξη και να πάθη διά ταύτην το υποκείμενον το έχον αυτήν, και\r\nτέλος αύτη δύναται να είναι και αληθής και ψευδής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Τούτο\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn264\" id=\"ref264\"\u003e264\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δε συμβαίνει διά τους\r\nεξής λόγους. Το αίσθημα των πραγμάτων, τα οποία ιδιάζουσιν εις\r\nεκάστην των αισθήσεων, είναι αληθές ή έχει ολίγιστον το ψεύδος.\r\nΔεύτερον το αίσθημα δύναται να αναφέρηται εις το συμβεβηκός, και τότε\r\nδύναται να ψεύδηται (να πλανάται). Ότι π.χ. πράγμα τι είναι λευκόν\r\nαληθεύει, αν όμως προστεθή, ότι το λευκόν αντικείμενον είναι τούτο ή\r\nάλλο τι πράγμα, γεννάται απάτη. Τρίτον πλάνη γεννάται επί των κοινών\r\nιδιοτήτων εις πάσας τας αισθήσεις και επί εκείνων τα οποία\r\nεπακολουθούσιν εις τα συμβεβηκότα, εν οις περιέρχονται ιδιαίτεραι\r\nιδιότητες, εννοώ π.χ. κίνησιν και μέγεθος, τα οποία είναι συμβεβηκότα\r\nτων αισθητών αντικειμένων, και ως προς τα οποία προ πάντων είναι\r\nδυνατόν να απατηθή τις υπό της αισθήσεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e13. Αλλ\u0027 η κίνησις η γινομένη υπό της ενεργείας της αισθήσεως θα\r\nδιαφέρη κατά τα τρία ταύτα είδη αισθήσεως (τα εξής). Η μεν πρώτη\r\nκίνησις η προερχομένη εκ της αισθήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn265\" id=\"ref265\"\u003e265\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e παρούσης είναι\r\nαληθής· αι δε άλλαι δύο, είτε παρόν είναι το αισθητόν είτε όχι,\r\nδύνανται να είναι ψευδείς, αλλά μάλιστα όταν το αισθητόν είναι\r\nμακράν. Εάν λοιπόν η φαντασία ουδέν άλλο περιέχη παρά τα ειρημένα,\r\nκαι αν είναι αύτη ό,τι ελέχθη, δύναται να ορισθή, ότι η φαντασία\r\nείναι κίνησις γινομένη (εν τη ψυχή) υπό της ενεργεία αισθήσεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e14. Επειδή δε η όψις είναι η κατ\u0027 εξοχήν αίσθησις, διό η φαντασία\r\nέλαβε το όνομά της εκ του φάους (φωτός), διότι είναι αδύνατον να\r\nίδωμεν άνευ φωτός.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e15. Και επειδή αι εικόνες της φαντασίας εμμένουσιν (εν τη ψυχή)\r\nκαι είναι όμοιαι με τα αισθήματα, πολλά ένεκεν αυτών πράττουσι τα\r\nζώα, άλλα μεν διότι δεν έχουσι νουν, π.χ. τα κατώτερα ζώα, άλλα δε,\r\nως οι άνθρωποι, διότι ενίοτε επισκοτίζεται ο νους αυτών υπό του\r\nπάθους, ή των νόσων ή του ύπνου. Περί της φαντασίας λοιπόν τι είναι\r\nκαι διά τι είναι αύτη ας αρκέσωσι τα ειρημένα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn266\" id=\"ref266\"\u003e266\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί του νου. — Αναφοραί νου και αισθήσεως.— O νους είναι προς τα\r\nνοητά ό,τι η αίσθησις προς τα αισθητά = δεκτικός ειδών. Αλλ\u0027 ο νους\r\nείναι απαθής και χωριστός των αισθητών. — Διαφοραί νου και\r\nαισθήσεως.— Λίαν σφοδρά αίσθησις δεν είναι αντιληπτή, όσω όμως μάλλον\r\nνοητόν το αντικείμενον, τόσω μάλλον καταληπτόν υπό του νου.— O νους\r\nδυνάμει είναι τα νοητά.— O νους δύναται να νοή εαυτόν.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn267\" id=\"ref267\"\u003e267\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Περί δε του μέρους της ψυχής, διά του οποίου αύτη γινώσκει και\r\nδιανοείται, είτε το μέρος τούτο είναι χωριστόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn268\" id=\"ref268\"\u003e268\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είτε δεν είναι\r\nχωριστόν κατά μέγεθος (πραγματικώς) αλλά κατά λόγον (υπό της\r\nνοήσεως), ανάγκη να εξετάσωμεν τι έχει ως διακριτικόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn269\" id=\"ref269\"\u003e269\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e γνώρισμα και πώς\r\nγίνεται η νόησις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Αν η νόησις είναι καθώς η αίσθησις, ή είναι πάθος τι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn270\" id=\"ref270\"\u003e270\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e όπερ ενεργεί το\r\nνοητόν αντικείμενον, ή είναι άλλο τι τοιούτον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Πρέπει λοιπόν να είναι απαθής μεν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn271\" id=\"ref271\"\u003e271\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ικανή όμως να\r\nδέχηται το είδος (των ιδίων αντικειμένων) και δυνάμει να είναι όμοια\r\n(με το πράγμα) αλλ\u0027 ουχί αυτό το πράγμα, και όπως η αίσθησις είναι\r\nπρος τα αισθητά, τοιαύτην σχέσιν πρέπει και ο νους να έχη προς τα\r\nνοητά. Αναγκαίως άρα ο νους, επειδή νοεί πάντα τα όντα, είναι αμιγής\r\n(χωριστός από τα όντα), καθώς λέγει ο Αναξαγόρας, ίνα δεσπόζη, τούτ\u0027\r\nέστιν ίνα γνωρίζη αυτά. Διότι ο νους εμποδίζει και αποκλείει παν\r\nστοιχείον, όπερ είναι ξένον και συνεμφανίζεται, ώστε η φύσις αυτού\r\nουδεμία άλλη είναι ειμή αύτη, ότι δηλ. είναι δύναμις ή δυνατός (να\r\nπεριλάβη τας φύσεις και τα είδη πάντων των άλλων). Άρα ο ονομαζόμενος\r\nνους της ψυχής (λέγω δε νουν εκείνο δι\u0027 ου η ψυχή διανοείται και\r\nπλάττει συλλήψεις) δεν είναι ενεργεία ουδέν εκ των όντων, πριν να\r\nνοήση αυτό\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn272\" id=\"ref272\"\u003e272\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Διά τούτο δεν είναι εύλογον (να δεχθώμεν) ότι είναι μεμιγμένος\r\nμε το σώμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn273\" id=\"ref273\"\u003e273\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι άλλως θα\r\nελάμβανε ποιότητά τινα, θα εγίνετο ψυχρός ή θερμός (ως σώμα) ή θα ήτο\r\nόργανόν τι, όμοιον με αισθητήριον. Αλλ\u0027 ουδέν τοιούτον είναι ο νους.\r\nΚαι ορθώς λέγουσιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn274\" id=\"ref274\"\u003e274\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ότι η ψυχή είναι\r\nτόπος των ειδών, πλην ούτε ολόκληρος η ψυχή είναι τοιαύτη, αλλά μόνον\r\nη νοητική ψυχή, ούτε είναι εντελέχεια τα είδη (αι ιδέαι), αλλά\r\nδυνάμει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn275\" id=\"ref275\"\u003e275\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Είναι δε φανερόν και εκ των αισθητηρίων και εκ της αισθήσεως,\r\nότι δεν είναι όμοιαι η απάθεια του αισθητικού μέρους της ψυχής και η\r\nτου νοητικού. Διότι η μεν αίσθησις δεν δύναται να αισθάνηται το\r\nαισθητόν, όταν τούτο ενεργή σφοδρώς, λ.χ. ούτε ήχον ακούει, όταν\r\nηχώσι μεγάλοι ήχοι, ούτε χρώματα βλέπει, όταν είναι λίαν ζωηρά, ούτε\r\nοσμάς αισθάνεται, όταν είναι λίαν δυναταί. Αλλ\u0027 ο νους, όταν νοήση τι\r\nσφοδρά νοητόν (βαθύ νόημα), ουχί ολιγώτερον, αλλά περισσότερον νοεί\r\nτας μικροτέρας λεπτομέρειας. Διότι η μεν αισθητική δύναμις δεν\r\nυπάρχει άνευ του σώματος, ο δε νους είναι χωριστός από του σώματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn276\" id=\"ref276\"\u003e276\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Όταν δε ο νους νοών γείνη έκαστον των νοητών ούτως, όπως\r\nλέγεται επιστήμων ο κατ\u0027 ενέργειαν επιστήμων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn277\" id=\"ref277\"\u003e277\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, τούτο δε συμβαίνει,\r\nόταν δύναται ούτος να ενεργή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn278\" id=\"ref278\"\u003e278\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δι\u0027 εαυτού μόνου,\r\nείναι μεν ο νους και τότε κατά τινα τρόπον δυνάμει, αλλ\u0027 όχι ομοίως,\r\nόπως πριν να μάθη ή εύρη το αντικείμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn279\" id=\"ref279\"\u003e279\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι αυτός ούτος\r\nτότε δύναται να νοή εαυτόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn280\" id=\"ref280\"\u003e280\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Επειδή δε άλλο είναι αισθητόν τι μέγεθος και άλλο το είδος, η\r\nουσία του μεγέθους, άλλο ύδωρ τι αισθητόν και άλλο το είδος (η φύσις)\r\nτου ύδατος· ομοίως δε και εις πολλά άλλα (αλλ\u0027 ουχί εις πάντα, διότι\r\nείς τινα είναι τα αυτά), το είδος της σαρκός και την αισθητήν σάρκα η\r\nψυχή κρίνει ή δι\u0027 άλλου μέρους έκαστον χωριστά ή διά του αυτού, άλλως\r\nόμως έχοντος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn281\" id=\"ref281\"\u003e281\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι η μεν σαρξ\r\nαύτη δεν υπάρχει άνευ της ύλης\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn282\" id=\"ref282\"\u003e282\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά, όπως η σιμότης\r\n(της ρινός)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn283\" id=\"ref283\"\u003e283\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, είναι τούτο το\r\nμερικόν πράγμα εις τούτο το πράγμα. Διά της αισθήσεως λοιπόν η ψυχή\r\nδιακρίνει το θερμόν και το ψυχρόν και εκείνας τας ποιότητας, των\r\nοποίων αναφορά και ένωσις είναι η σαρξ. Την έννοιαν (φύσιν) όμως της\r\nσαρκός κρίνει η δι\u0027 άλλης δυνάμεως, ήτις είναι διάφορος και χωριστή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn284\" id=\"ref284\"\u003e284\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή όπως κεκλασμένη\r\nγραμμή\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn29\" id=\"re29\"\u003e29\u003c/a\u003e)\r\n αναφέρεται προς εαυτήν, όταν εκταθή.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Το ευθύ\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn285\" id=\"ref285\"\u003e285\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e θεωρούμεν εις τα κατ\u0027\r\nαφαίρεσιν όντα (τα μαθηματικά), όπως το σιμόν, διότι συνδέονται μετά\r\nτης υλικής συνεχείας (του σώματος). Αλλ\u0027 ως προς την έννοιαν ή το\r\nείδός τινος, εάν είναι διάφορα η έννοια του ευθέος και το ευθύ πράγμα\r\n(και είναι όντως δύο πράγματα), άλλη δύναμις κρίνει αυτήν. Η ψυχή\r\nλοιπόν κρίνει εις τας δύο περιπτώσεις δι\u0027 άλλης δυνάμεως ή διά μιας\r\nδιαφοροτρόπως διακειμένης. Και εν γένει, όπως υπάρχουσι πράγματα\r\nχωριστά (αφηρημένα) από της ύλης, ούτως είναι και τα του νου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Δύναταί τις να ερωτήση: αν ο νους είναι απλούς και απαθής και\r\nουδέν κοινόν έχη με οιονδήποτε άλλο πράγμα, καθώς λέγει ο Αναξαγόρας,\r\nπώς δύναται να νοή, αν η νόησις (το νοείν) είναι πάθος (πάσχειν) τι;\r\nΔιότι μόνον καθ\u0027 όσον υπάρχει κοινόν τι μεταξύ δύο τινών φαίνονται,\r\nότι το μεν ποιεί, το δ\u0027 άλλο πάσχει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn286\" id=\"ref286\"\u003e286\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e10. Προσέτι ερωτάται, αν ο νους είναι και αυτός νοητός\r\n(αντικείμενον νοήσεως). Εάν είναι νοητός, τότε ή θα υπάρχη εις τα\r\nάλλα πράγματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn287\" id=\"ref287\"\u003e287\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, εκτός εάν είναι\r\nνοητός κατά τρόπον διάφορον αυτών και το νοητόν αντικείμενον είναι έν\r\nμόνον πράγμα κατά το είδος,—ή άλλως ο νους έχει μικτήν τινα σύνθεσιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn288\" id=\"ref288\"\u003e288\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, η οποία τον καθίστα\r\nνοητόν, όπως τα άλλα πράγματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn289\" id=\"ref289\"\u003e289\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e11. Αλλά «το μεν πάσχειν κατ\u0027 αναφοράν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn290\" id=\"ref290\"\u003e290\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e προς κοινόν\r\nστοιχείον» έχει ανωτέρω διακριθή και ορισθή, ότι ο νους είναι τρόπον\r\nτινά δυνάμει τα νοητά, αλλά πριν να νοήση δεν είναι ουδέν εντελεχώς,\r\nκαι ούτω πρέπει να συμβαίνη, όπως εις πινάκιον, εις το οποίον τίποτε\r\nδεν υπάρχει πραγματικώς γεγραμμένον. Και τούτο ακριβώς συμβαίνει εις\r\nτον νουν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn291\" id=\"ref291\"\u003e291\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e12. Και αυτός είναι αντικείμενον νοήσεως (νοητός) καθώς τα άλλα\r\nνοητά πράγματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn292\" id=\"ref292\"\u003e292\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι εις τα άυλα\r\nταύτα όντα το νουν ον και το νοούμενον είναι το αυτό πράγμα. Η\r\nθεωρητική επιστήμη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn293\" id=\"ref293\"\u003e293\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και το ούτως\r\nγινωσκόμενον αντικείμενον είναι έν και το αυτό. Ανάγκη όμως να\r\nεξετασθή διά τίνα αιτίαν δεν νοεί πάντοτε\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn294\" id=\"ref294\"\u003e294\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αλλ\u0027 εις τα πράγματα\r\nτα έχοντα ύλην έκαστον αυτών είναι μόνον δυνάμει νοητόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn295\" id=\"ref295\"\u003e295\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ώστε εις ταύτα μεν\r\nδεν είναι στοιχείον ο νους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn296\" id=\"ref296\"\u003e296\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι ο νους είναι\r\nδύναμις των πραγμάτων τούτων άνευ της ύλης των, ενώ εις αυτόν τον\r\nνουν υπάρχει το αντικείμενον της νοήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn297\" id=\"ref297\"\u003e297\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ε\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΟ νους είναι διττός, ο μεν ως ύλη, ο δε το αίτιον. — O ποιητικός\r\nνους είναι απαθής και αθάνατος.— O παθητικός είναι φθαρτός, αναγκαίος\r\nόμως προς νόησιν.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Όπως εις άπασαν την φύσιν υπάρχει αφ\u0027 ενός μεν η ύλη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn298\" id=\"ref298\"\u003e298\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e εις έκαστον γένος\r\nόντων (και τούτο είναι ό,τι είναι δυνάμει πάντα ταύτα τα όντα), αφ\u0027\r\nετέρου δε το αίτιον και το ποιούν, διότι πάντα ποιεί (η αιτία),\r\nοποίαν σχέσιν η τέχνη έχει προς την ύλην ούτω πρέπει αναγκαίως να\r\nυπάρχωσιν εν τη ψυχή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn299\" id=\"ref299\"\u003e299\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αι δύο αύται\r\nδιαφοραί. Και τοιούτος είναι ο νους, διότι αφ\u0027 ενός μεν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn300\" id=\"ref300\"\u003e300\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e γίνεται πάντα τα\r\nπράγματα, αφ\u0027 ετέρου δε ποιεί πάντα ως έξις (ικανότης) τοιαύτη, οποία\r\nείναι το φως. Διότι και το φως τρόπον τινά τα δυνάμει όντα χρώματα\r\nποιεί ενεργεία χρώματα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn301\" id=\"ref301\"\u003e301\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και ούτος ο νους\r\nείναι χωριστός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn302\" id=\"ref302\"\u003e302\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και απαθής και αμιγής\r\n(με άλλο) και κατά την ουσίαν του είναι ενέργεια.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Διότι πάντοτε το ποιούν είναι ανώτερον του πάσχοντος και η αρχή\r\n(το αίτιον) είναι ανωτέρα της ύλης. Η εν ενεργεία γνώσις είναι το\r\nαυτό με το αντικείμενόν της (το επιστητόν). Αλλ\u0027 η κατά δύναμιν\r\nεπιστήμη είναι μεν χρονικώς προτέρα εν τω ατόμω\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn303\" id=\"ref303\"\u003e303\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Απολύτως όμως\r\nθεωρουμένη δεν είναι προτέρα χρονικώς. Δεν είναι όμως τοιούτος ο νους\r\nώστε άλλοτε μεν νοεί, άλλοτε δε δεν νοεί\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn304\" id=\"ref304\"\u003e304\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Μόνον όταν χωρισθή ο\r\nνους, τότε μόνον είναι όντως ό,τι είναι, και ούτος μόνος είναι\r\nαθάνατος και αιώνιος. Δεν ενθυμούμεθα δε αυτόν, διότι ούτος είναι\r\nαπαθής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn305\" id=\"ref305\"\u003e305\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. O παθητικός όμως\r\nνους είναι φθαρτός\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn306\" id=\"ref306\"\u003e306\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και άνευ τούτου\r\nουδεμία υπάρχει νόησις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn307\" id=\"ref307\"\u003e307\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ς\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΗ νόησις πρώτον περί τους απλούς όρους, έπειτα δε περί την\r\nσύνθεσιν αυτών.—Εν τη συνθέσει μόνη υπάρχει το αληθές και το ψεύδος.\r\n— Αληθής είναι μόνον η νόησις του είδους και της ουσίας, ουχί η των\r\nσυμβεβηκότων\u003c/b\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Η νόησις των αδιαιρέτων (απλών εννοιών) αντικείμενον έχει\r\nταύτα, εκ των οποίων δεν γεννάται ψεύδος. Διότι εις εκείνα μόνα\r\nευρίσκεται και το ψεύδος και το αληθές, τα οποία είναι σύνθεσις\r\nνοημάτων εις μίαν ενότητα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn308\" id=\"ref308\"\u003e308\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Καθώς είπεν ο\r\nΕμπεδοκλής «Ούτω πολλών όντων κεφαλαί εβλάστησαν άνευ αυχένων» και\r\nέπειτα ηνώθησαν διά της φιλίας. Ούτω και τα νοήματα, άπερ είναι\r\nκεχωρισμένα ενούνται (υπό της διανοίας). λ.χ. η έννοια του ασυμμέτρου\r\nκαι η της διαμέτρου\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn309\" id=\"ref309\"\u003e309\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Αν δε πρόκειται περί πραγμάτων, τα οποία ήσαν ή θα είναι, ο\r\nνους υπονοεί προσέτι τον χρόνον και με τας εννοίας συμπλέκει αυτόν.\r\nΤο ψεύδος δε και ενταύθα μόνον εν τη συνθέσει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn310\" id=\"ref310\"\u003e310\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e των εννοιών υπάρχει.\r\nΔιότι, και ότε τις λέγει, ότι το λευκόν δεν είναι λευκόν, συμπλέκων\r\n(διά συμπλοκής) λέγει, ότι δεν είναι λευκόν το λευκόν. Αλλά δυνατόν\r\nείναι να εφαρμόσωμεν εις πάντα την διαίρεσιν. Δεν είναι όμως δυνατόν\r\nη πρότασις, ο Κλέων (νυν) είναι λευκός, μόνον να ήναι ψεύδος ή\r\nαληθές, αλλά δυνατόν τούτο να εφαρμοσθή εις το παρελθόν ή το μέλλον.\r\nΕκείνο δε όπερ ταύτα κάμνει έν, τούτο είναι ο νους ο συμπλέκων\r\nέκαστον πράγμα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Επειδή δε το αδιαίρετον νοείται διττώς, ως δυνάμει αδιαίρετον\r\nκαι ενεργεία αδιαίρετον, ουδέν εμποδίζει τον νουν, όταν νοή το μήκος\r\n(έκτασιν)\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn311\" id=\"ref311\"\u003e311\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, να το νοή\r\nαδιαίρετον, διότι το μήκος είναι αδιαίρετον ενεργεία\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn312\" id=\"ref312\"\u003e312\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και να το νοή εν\r\nχρόνου στιγμή αδιαιρέτω\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn313\" id=\"ref313\"\u003e313\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι ο χρόνος είναι\r\nδιαιρετός και αδιαίρετος ως η έκτασις. Δεν δύναταί τις λοιπόν να είπη\r\nτι εννοεί ο νους εις έκαστον ήμισυ χρονικής διαιρέσεως. Διότι το\r\nήμισυ, αν μη ενεργεία διαιρεθή το όλον, δεν υπάρχει ειμή δυνάμει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn314\" id=\"ref314\"\u003e314\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Νοών όμως χωριστά\r\nέκαστον από τα ημίση διαιρεί συνάμα και τον χρόνον. Τότε δε ο χρόνος\r\nαντιστοιχεί εν τη διαιρέσει του προς δύο διάφορα μήκη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn315\" id=\"ref315\"\u003e315\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Εάν όμως ο νους νοή\r\nτο αντικείμενον ως όλον συγκείμενον εκ δύο μερών, το αυτό ποιεί και\r\nπρος τον χρόνον τον αναφερόμενον εις τα δύο μέρη.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Ουχί όμως το κατά ποσόν αδιαίρετον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn316\" id=\"ref316\"\u003e316\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά το κατ\u0027 είδος\r\n(νοερώς) αδιαίρετον νοεί ο νους εν αδιαιρέτω στιγμή χρόνου και διά\r\nαδιαιρέτου μέρους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn317\" id=\"ref317\"\u003e317\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e της ψυχής. Ποιεί δε\r\nτούτο κατά συμβεβηκός και ουχί καθόσον το δι\u0027 ου νοεί και ο χρόνος\r\nκαθ\u0027 ον νοεί είναι διαιρετά, αλλά μόνον καθ\u0027 όσον είναι αδιαίρετα.\r\nΔιότι και εις ταύτα υπάρχει τι αδιαίρετον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn318\" id=\"ref318\"\u003e318\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλ\u0027 ουχί ίσως ως\r\nχωριστόν ον, το οποίον κάμνει ένα τον χρόνον και έν το μήκος. Και\r\nτούτο αληθεύει ομοίως περί αυτός συνεχούς, είτε εν χρόνω είτε εν\r\nμήκει (τόπω).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Η δε στιγμή και παν το εκ διαιρέσεως προερχόμενον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn319\" id=\"ref319\"\u003e319\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και παν το ούτως\r\nαδιαίρετον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn320\" id=\"ref320\"\u003e320\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e(ως η στιγμή)\r\nεκφράζονται ως στέρησίς τινος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn321\" id=\"ref321\"\u003e321\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και όμοια δυνάμεθα\r\nνα είπωμεν περί των άλλων· π.χ. πώς γνωρίζομεν το κακόν ή το μέλαν;\r\nΤα γνωρίζομεν τρόπον τινά διά των εναντίων αυτών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn322\" id=\"ref322\"\u003e322\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Πρέπει δε η γνωρίζουσα ψυχή να είναι δυνάμει τα γνωριζόμενα\r\nπράγματα και ταύτα ν\u0027 ανάγωνται εν αύτη εις ενότητα. Εάν όμως αίτιόν\r\nτι δεν έχη εναντίον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn323\" id=\"ref323\"\u003e323\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, γινώσκει αυτό εαυτό\r\nκαι είναι εν ενεργεία και χωριστόν.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn324\" id=\"ref324\"\u003e324\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Απόφανσίς τις λέγει τι κατά τινος άλλου, ως η κατάφασις, και\r\nείναι πάντοτε ή αληθής ή ψευδής. Αλλ\u0027 ο νους δεν είναι πάντοτε\r\nαληθής, αλλά μόνος ο νοών το τι είναι, την ουσίαν του πράγματος, και\r\nουχί ο νοών το τι κατηγορείται κατά τινος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn325\" id=\"ref325\"\u003e325\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Και καθώς είναι\r\nαληθής η δράσις, όταν βλέπη το ιδιάζον εις αυτήν αντικείμενον, ότι\r\nόμως το λευκόν αντικείμενον είναι άνθρωπός τις ή όχι, τούτο δεν είναι\r\nπάντοτε αληθές, ούτω συμβαίνει και εις τα άνευ ύλης όντα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn326\" id=\"ref326\"\u003e326\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\r\n(Σημ \u003ca href=\"#nn30\" id=\"re30\"\u003e30\u003c/a\u003e)\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΈν τω νω η ενέργεια προτέρα της δυνάμεως.— O νους διώκων ή φεύγων\r\nτα πράγματα καταφάσκει ή αποφάσκει.— Αι εικόνες της φαντασίας είναι\r\nπρος τον νουν ό,τι τα αισθήματα προς την αίσθησιν. — Το αληθές και το\r\nψεύδος είναι προς τον νουν ό,τι το αγαθόν και το κακόν.— Περί της\r\nαφαιρετικής δυνάμεως του νου.— Μαθηματικά.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn327\" id=\"ref327\"\u003e327\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Η κατ\u0027 ενέργειαν επιστήμη (γνώσις) είναι το αυτό με το\r\nγινωσκόμενον πράγμα, η δε κατά δύναμιν επιστήμη είναι μεν χρονικώς\r\nπροτέρα της ενεργεία εις το αυτό άτομον, απολύτως όμως ουδέ κατά\r\nχρόνον είναι προτέρα. Διότι πάντα τα γινόμενα γίνονται από ον, όπερ\r\nυπάρχει ενεργεία, πραγματικώς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn328\" id=\"ref328\"\u003e328\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Φαίνεται δε ότι το\r\nαισθητόν αντικείμενον κάμνει ενεργόν την αισθητικήν δύναμιν, ήτις\r\nείναι ακόμη εν δυνάμει. Αλλ\u0027 ούτε πάσχει ούτε μεταβάλλεται η\r\nαίσθησις, και διά τούτο είναι είδος κινήσεως αύτη διάφορον του\r\nσυνήθους. Διότι η κίνησις είναι η ενέργεια του ατελούς, η δε κυρίως\r\nενέργεια είναι άλλο τι, είναι η ενέργεια του τετελεσμένου\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn329\" id=\"ref329\"\u003e329\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Το αισθάνεσθαι λοιπόν τα πράγματα είναι όμοιον με το ονομάζειν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn330\" id=\"ref330\"\u003e330\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και με το νοείν αυτά\r\nαπλώς. Αλλ\u0027 όταν το αίσθημα είναι ηδύ\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn331\" id=\"ref331\"\u003e331\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή λυπηρόν, η ψυχή\r\nτρόπον τινά καταφάσκουσα ή αποφάσκουσα επιδιώκει ή αποφεύγει αυτό.\r\nΚαι το να αισθάνηται ηδονήν ή λύπην\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn332\" id=\"ref332\"\u003e332\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δηλοί ενέργειαν του\r\nαισθητικού κέντρου σχετικήν προς το αγαθόν ή το κακόν καθό τοιαύτα.\r\nΚαι η ενεργεία δε φυγή (του κακού) και η ενεργεία επιθυμία (του\r\nαγαθού) είναι το αυτό με την λύπην και την ηδονήν. Και το ορεκτικόν\r\nκαι το φευκτικόν (μέρος) δεν είναι διάφορα ούτε μεταξύ των ούτε από\r\nτου αισθητικού, διαφέρουσι δε μόνον κατά τον τρόπον του είναι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Εις δε την διανοητικήν ψυχήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn333\" id=\"ref333\"\u003e333\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αι εικόνες της\r\nφαντασίας είναι όπως τα αισθήματα είναι εις την αίσθησιν. Όταν δε\r\nαποφανθή καταφατικώς· ή αρνητικώς ότι το πράγμα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn334\" id=\"ref334\"\u003e334\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι αγαθόν ή κακόν,\r\nεκείνο μεν επιδιώκει, τούτο δε αποφεύγει. Διά τούτο ουδέποτε νοεί η\r\nψυχή άνευ εικόνος. Όπως ο αήρ κάμνει τοιούτον ή τοιούτον αποτέλεσμα\r\nεπί της κόρης, και αύτη πάλιν κάμνει άλλο αποτέλεσμα, ούτω και η ακοή\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn335\" id=\"ref335\"\u003e335\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά το έσχατον\r\nκέντρον ή μέσον της αισθήσεως είναι μία μόνη δύναμις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn336\" id=\"ref336\"\u003e336\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, της οποίας το είναι\r\nέχει πολλούς τρόπους εκφράσεως (το αυτό και περί των εικόνων σχετικώς\r\nπρος την νόησιν).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Πώς δε διακρίνει η ψυχή την διαφοράν του γλυκέος και του\r\nθερμού, είπομεν και πρότερον, δέον δε και νυν να είπωμεν τα εξής:\r\nείναι δηλαδή ενωτική τις αρχή, ήτις είναι ως έσχατον όριον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn337\" id=\"ref337\"\u003e337\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αι αποφάνσεις αυτής\r\nανάγονται εις ενότητα διά της αναλογίας και της αριθμητικής αναφοράς\r\nκαι σχετίζονται προς αλλήλας, όπως τα εξωτερικά πράγματα (γλυκύ,\r\nθερμόν). Ο νους είναι προς τα φαντάσματα ως η κοινή αίσθησις είναι\r\nπρος τα διάφορα αισθήματα, τα οποία ενώνει. Ουδόλως δε διαφέρει το να\r\nερωτώμεν πώς η ψυχή διακρίνει τα όμοια (γλυκύ, θερμόν), ή πώς τα\r\nεναντία· λ. .χ. λευκόν και μέλαν (ομογενή, ήτοι χρώματα). Έστω ότι το\r\nΑ το λευκόν είναι προς το Β το μέλαν, όπως η έννοια Γ προς την Δ και\r\nαντιστρόφως· εάν τώρα αι έννοιαι Γ, Δ είναι εις έν μόνον\r\nαντικείμενον, θα είναι ούτω προς αλλήλας (εν τω νω), καθώς και τα Α,\r\nΒ προς άλληλα, ήτοι θα είναι έν και το αυτό πράγμα, αλλ\u0027 ο τρόπος του\r\nείναι αυτών δεν θα είναι ο αυτός. Και η συμπλοκή Γ Δ είναι ανάλογος\r\nπρος την Α Β. Ο αυτός συλλογισμός θα γίνη και αν το μεν Α είναι το\r\nγλυκύ, το δε Β το λευκόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn338\" id=\"ref338\"\u003e338\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Η νοητική λοιπόν ψυχή νοεί τα είδη\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn339\" id=\"ref339\"\u003e339\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e εις τας εικόνας της\r\nφαντασίας, και επειδή εν ταύταις τρόπον τινά ορίζει αύτη τι πρέπει να\r\nεπιδιώκη και τι να φεύγη, και όταν έτι δεν είναι παρόν το αίσθημα,\r\nκινείται εις ενέργειαν, όταν κατέχηται υπό των φαντασμάτων. λ.χ.\r\nαισθανόμενός τις ότι δαυλός είναι ανημμένος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn340\" id=\"ref340\"\u003e340\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και διά της κοινής\r\nαισθήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn341\" id=\"ref341\"\u003e341\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e βλέπων ότι ούτος\r\nκινείται, καταλαμβάνει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn342\" id=\"ref342\"\u003e342\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ότι υπάρχει πλησίον\r\nεχθρός.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn343\" id=\"ref343\"\u003e343\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Άλλοτε δε διά των εν τη ψυχή φαντασμάτων ή νοημάτων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn344\" id=\"ref344\"\u003e344\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ο νους ως να έβλεπε\r\nτα πράγματα διανοείται και αποφασίζει τα μέλλοντα, αναφορικώς προς τα\r\nπαρόντα. Και όταν είπη εκεί (εν τω κόσμω των εικόνων), ότι το πράγμα\r\nείναι ηδύ ή λυπηρόν, ενταύθα (εν τω κόσμω των πραγμάτων) φεύγει ή\r\nεπιδιώκει αυτό, και εν γένει πράττει. Και το άνευ πράξεως, ήτοι το\r\nαληθές και το ψεύδος, ανήκουσιν εις το αυτό γένος με το αγαθόν και το\r\nκακόν, διαφέρουσι δε μόνον κατά το ότι εκείνα είναι απόλυτα, ταύτα δε\r\nείναι προς τι άτομον αγαθά ή κακά (σχετικά).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Τα δε κατ\u0027 αφαίρεσιν λεγόμενα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn345\" id=\"ref345\"\u003e345\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ο νους τα νοεί καθώς\r\nόταν νοή την σιμότητα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn346\" id=\"ref346\"\u003e346\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e· καθό σιμότητα δεν\r\nτην νοεί χωριστά από την ρίνα, καθό όμως κοιλότητα, εάν την νοή\r\nενεργεία, την νοεί άνευ της σαρκός, εις την οποίαν είναι η κοιλότης.\r\nΟύτω και τα μαθηματικά όντα, όταν ο νους νοή αυτά, τα νοεί\r\nκεχωρισμένα, καίτοι δεν είναι καθ\u0027 εαυτά κεχωρισμένα από των\r\nσωμάτων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Εν γένει ο ενεργεία νους, όταν νοή τα πράγματα, είναι αυτά τα\r\nπράγματα. Αλλ\u0027 άρά γε δύναται ο νους, μη ων αυτός κεχωρισμένος από\r\nμεγέθους (του σώματος), να νοή τα κεχωρισμένα ή όχι; Περί τούτου θα\r\nεξετάσωμεν ύστερον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Η\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΣυγκεφαλαίωσις των περί της αισθητικής και της νοητικής ψυχής\r\nλεχθέντων. — Η ψυχή είναι τρόπον τινά τα όντα.— Φύσις του νοητού και\r\nτου αφηρημένου. — Το έργον της αισθήσεως και της φύσεως.— Άνευ\r\nεικόνων ο νους δεν νοεί.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Τώρα δε συγκεφαλαιώσαντες τα λεχθέντα περί ψυχής, λέγομεν\r\nπάλιν, ότι η ψυχή είναι τρόπον τινά πάντα τα όντα. Διότι πάντα τα\r\nόντα είναι ή αισθητά ή νοητά\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn347\" id=\"ref347\"\u003e347\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και η μεν επιστήμη\r\nείναι τρόπον τινά τα επιστητά (νοητά), η δε αίσθησις είναι τα\r\nαισθητά.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Πρέπει δε να εξετάσωμεν πώς τούτο είναι δυνατόν. Η επιστήμη και\r\nη αίσθησις διαιρούνται εκάστη κατά τα πράγματα (τα αντικείμενα\r\nαυτών), η μεν δυνάμει\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn348\" id=\"ref348\"\u003e348\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e κατά τα εν δυνάμει\r\nόντα πράγματα, η δε ούσα ενδελεχεία κατά τα εν εντελεχεία όντα\r\nπράγματα. Το αισθητικόν δε και το επιστημονικόν μέρος της ψυχής είναι\r\nδυνάμει αυτά τα πραγματικά αντικείμενα, τούτο μεν το επιστητόν,\r\nεκείνο δε το αισθητόν αντικείμενον. Αναγκαίως άρα η ψυχή είναι ή αυτά\r\nτα πράγματα ή τα είδη αυτών. Αυτά μεν τα πράγματα δεν είναι βεβαίως η\r\nψυχή, διότι ουχί ο λίθος (η ύλη), αλλά το είδος είναι εν τη ψυχή.\r\nΏστε η ψυχή είναι καθώς η χειρ. Διότι και η χειρ είναι το όργανον των\r\nάλλων οργάνων, και ο νους είναι το είδος των (νοητών) ειδών\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn349\" id=\"ref349\"\u003e349\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και η αίσθησις το\r\nείδος των αισθητών.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Επειδή όμως εκτός των αισθητών μεγεθών (των εχόντων έκτασιν)\r\nουδέν πράγμα υπάρχει κεχωρισμένον, ως υποτίθεται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn350\" id=\"ref350\"\u003e350\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e· άρα τα νοητά είναι\r\nεις τα αισθητά είδη· λέγω δε νοητά τα κατ\u0027 αφαίρεσιν λεγόμενα και όσα\r\nείναι έξεις και πάθη (ιδιότητες και μεταβολαί) των αισθητών\r\nπραγμάτων. Και διά τούτο η ψυχή, εάν δεν ησθάνετο, ουδέν απολύτως\r\nήθελε μάθει ή εννοήσει· και όταν θεωρή τι, ανάγκη είναι να θεωρή και\r\nεικόνα τινά της φαντασίας. Διότι αι εικόνες είναι είδος αισθημάτων,\r\nαλλ\u0027 άνευ ύλης. Είναι δε η φαντασία διάφορος από την κατάφασιν και\r\nτην άρνησιν διότι μία συμπλοκή εννοιών εις κρίσιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn351\" id=\"ref351\"\u003e351\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι το αληθές και\r\nτο ψεύδος. Αλλά κατά τι διαφέρουσιν αι πρώται έννοιαι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn352\" id=\"ref352\"\u003e352\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ώστε να μη\r\nσυγχέωνται με τας εικόνας της φαντασίας; Βεβαίως αι έννοιαι αυταί δεν\r\nείναι εικόνες, αλλά και δεν είναι άνευ εικόνων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί της κατά τόπον κινήσεως.—Περί των μερών της ψυχής.—Αιτία της\r\nκινήσεως ο νους και η όρεξις ομού.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Επειδή δε η ψυχή των ζώων ορίζεται διά δύο δυνάμεων, ήτοι διά\r\nτης κριτικής (ήτις είναι έργον της διανοίας) και της αισθήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn353\" id=\"ref353\"\u003e353\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και αφ\u0027 ετέρου διά\r\nτης κατά τόπον κινήσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn354\" id=\"ref354\"\u003e354\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, περί μεν της\r\nαισθήσεως και του νου αρκούσι τα ειρημένα, περί δε της κινητικής\r\nδυνάμεως θα εξετάσωμεν: τι αρά γε μέρος της ψυχής δύναται να είναι;\r\nείναι μέρος αυτής χωριστόν υλικώς ή νοερώς, ή ολόκληρος η ψυχή\r\n(κινεί); και αν είναι μέρος τι, είναι τούτο ιδιαίτερον και διάφορον\r\nαπό των συνήθως λεγομένων και τα οποία έχομεν πραγματευθή, ή είναι τι\r\nεκ τούτων των μερών;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Αλλά εγείρεται ευθύς η ερώτησις: κατά ποίαν έννοιαν πρέπει να\r\nλέγωμεν ότι η ψυχή έχει μέρη, και πόσα έχει; Διότι φαίνεται τρόπον\r\nτινά ότι είναι άπειρα τα μέρη, και ότι δεν είναι μόνον εκείνα τα\r\nοποία τινες λέγουσι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn355\" id=\"ref355\"\u003e355\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e διορίζοντες αυτά, το\r\nλογιστικόν, το θυμικόν και το επιθυμητικόν, κατ\u0027 άλλους δε το λογικόν\r\nκαι το άλογον. Διότι συμφώνως προς τας διαφοράς\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn356\" id=\"ref356\"\u003e356\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, κατά τας οποίας\r\nκάμνουσι τας διαιρέσεις ταύτας, θα φανώσι και άλλα μέρη τα οποία\r\nέχουσιν έκτασιν μεγαλυτέραν τούτων, περί ων και τώρα έχομεν είπει·\r\nήτοι το θρεπτικόν, όπερ υπάρχει και εις τα φυτά και εις όλα τα ζώα,\r\nκαι το αισθητικόν, όπερ δεν δύναταί τις ευκόλως να κατάταξη ούτε ως\r\nάλογον, ούτε ως λογικόν. 3. Προσέτι υπάρχει το φανταστικόν μέρος,\r\nόπερ κατά μεν τον τρόπον του είναι διαφέρει πάντων των άλλων, αλλά με\r\nποίον των μερών τούτων είναι το αυτό ή διάφορον είναι πολύ δύσκολον\r\nνα είπη τις, αν υπολαμβάνη ότι τα μέρη της ψυχής είναι χωρισμένα απ\u0027\r\nαλλήλων.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn357\" id=\"ref357\"\u003e357\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Προς τούτοις υπάρχει\r\nτο ορεκτικόν, το οποίον και κατά τον λόγον και κατά την δύναμιν αυτού\r\nφαίνεται ότι είναι διάφορον πάντων των άλλων. Αλλ\u0027 είναι άτοπον να το\r\nαποσπάσωμεν απ\u0027 αυτών. Διότι και η βούλησις γεννάται εις το λογικόν\r\nμέρος, και η επιθυμία και το πάθος υπάρχει εις το άλογον. Αλλ\u0027 εάν η\r\nψυχή είναι τρία μέρη χωριστά, η όρεξις θα είναι εις έκαστον\r\nαυτών.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Και τώρα περί ου πρόκειται ο λόγος, ερωτώμεν: τι είναι το\r\nκινούν κατά τόπον το ζώον; την μεν κίνησιν, ήτις συνίσταται εις\r\nαύξησιν και μείωσιν και ήτις υπάρχει εις πάντα τα ζώα, φαίνεται ότι\r\nτο κινούν αυτήν είναι αι δυνάμεις αι υπάρχουσαι εις πάντα, η\r\nγεννητική και η θρεπτική· περί δε της αναπνοής και της εκπνοής και\r\nπερί ύπνου και εγρηγόρσεως θα εξετάσωμεν ύστερον, διότι και ταύτα\r\nέχουσι πολλάς δυσκολίας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Αλλά περί της τοπικής κινήσεως πρέπει να εξετάσωμεν ποίον είναι\r\nτο αίτιον το δίδον την κίνησιν, καθ\u0027 ην το ζώον πορεύεται. Ότι μεν\r\nτούτο δεν είναι η θρεπτική δύναμις, είναι φανερόν διότι η κίνησις\r\nαύτη, η πορεία γίνεται πάντοτε προς σκοπόν τινα και ομού με φαντασίαν\r\nτινά ή όρεξιν. Διότι ουδέν ον κινείται, εάν δεν επιθυμή ή εάν δεν\r\nαποφεύγη τι, εκτός εάν διά βίας εξωτερικής κινήται. Άλλως και αυτά τα\r\nφυτά θα ηδύναντο να κινώνται, και θα είχον όργανόν τι κατάλληλον προς\r\nτην κίνησιν ταύτην.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn358\" id=\"ref358\"\u003e358\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Ομοίως δε ούτε η αισθητική δύναμις (κινεί τοπικώς)· διότι\r\nυπάρχουσι πολλά ζώα, τα οποία έχουσι μεν αίσθησιν, αλλά μένουσι\r\nδιαρκώς ακίνητα. Αν λοιπόν η φύσις τίποτε δεν κάμνη ματαίως\r\n(ασκόπως), αλλά και ουδέποτε στερεί τι εκ των αναγκαίων, εκτός εις τα\r\nανάπηρα και ατελή όντα. Αλλά τα ζώα περί ων πρόκειται είναι τα\r\nτέλεια, ουχί δε ανάπηρα. Απόδειξις τελειότητος είναι το ότι δύνανται\r\nνα γεννώσιν (όμοια) και να ακμάζωσι και αποθνήσκωσιν, ώστε έπρεπε να\r\nέχωσι και τα όργανα πορείας.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Αλλά προσέτι ούτε η συλλογιστική δύναμις ούτε ο ονομαζόμενος\r\nνους\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn359\" id=\"ref359\"\u003e359\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι ο κινών\r\nτοπικώς. Διότι ο μεν θεωρητικός νους δεν νοεί κανέν εξ εκείνων, τα\r\nοποία μέλλουσι να πραχθώσιν, ουδέ λέγει τι περί εκείνου, όπερ δέον να\r\nαπαφεύγωμεν ή να επιδιώκωμεν, ενώ η κίνησις ανήκει εις το ον το\r\nφεύγον ή επιδιώκον πράγμα τι. Τουναντίον, όταν θεωρή τις πράγμα τι, ο\r\nνους ουδέ τότε επιτάσσει να διώκωμεν ή να φεύγωμεν αυτό, λ.χ.\r\nπολλάκις διανοείται τι τρομερόν ή ηδύ πράγμα, αλλά δεν διατάττει να\r\nτο φοβώμεθα, η καρδία όμως κινείται, αν δε το πράγμα είναι ευάρεστον,\r\nάλλο όργανον κινείται.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Προσέτι δε και όταν προστάττη ο νους και λέγη η διάνοια να\r\nαποφεύγη ή να επιζητή τις τι, δεν κινείται, αλλά πράττει κατά την\r\nεπιθυμίαν του, ως ο ακρατής. Και γενικώς βλέπομεν ότι εκείνος, όστις\r\nγνωρίζει την ιατρικήν, δεν θεραπεύει (πάντοτε), διότι κάτι άλλο παρά\r\nτην ιατρικήν δύναται να ενεργή, σύμφωνα με την επιστήμην.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn360\" id=\"ref360\"\u003e360\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003eΑλλ\u0027 ακόμη ούτε η\r\nόρεξις είναι η αρχή η κυρία\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn361\" id=\"ref361\"\u003e361\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e της κινήσεως ταύτης·\r\nδιότι οι εγκρατείς, αν και ορέγονται και επιθυμούσι, δεν πράττουσιν\r\nόμως εκείνα τα οποία επιθυμούσιν, αλλ\u0027 υπακούουσιν εις τον νουν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι’.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΤο κινούν το ζώον είναι η όρεξις, ήτις περιλαμβάνει την βούλησιν\r\nκαι τον νουν. Την όρεξιν κινεί το ορεκτόν αντικείμενον. Τούτο είναι\r\nτο πρώτον κινούν, το κινούν, όπερ, ακίνητον αυτό, κινεί το\r\nάλλο.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Φαίνεται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn362\" id=\"ref362\"\u003e362\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e λοιπόν, ότι δύο είναι\r\nτα κινούντα το ζώον, η όρεξις ή ο νους, εάν υποτεθή ότι και η\r\nφαντασία είναι νόησίς τις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn363\" id=\"ref363\"\u003e363\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι πολλά άλλα,\r\nεναντία της λογικής γνώσεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn364\" id=\"ref364\"\u003e364\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, επακολουθούσιν εις\r\nτας εικόνας της φαντασίας, και εις τα άλογα ζώα δεν υπάρχει μεν\r\nνόησις και συλλογισμός, αλλ\u0027 όμως υπάρχει η φαντασία.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn365\" id=\"ref365\"\u003e365\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Άρα μόνα τα δύο ταύτα\r\nδύνανται να κινώσι τοπικώς, ο νους και η όρεξις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Νουν δε λέγω εδώ τον συλλογιζόμενον χάριν σκοπού τινος, και\r\nαφορώντα εις την πράξιν νουν, όστις διαφέρει από τον θεωρητικόν,\r\nδιότι έχει ηθικόν σκοπόν.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn366\" id=\"ref366\"\u003e366\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και πάσα όρεξις έχει\r\nσκοπόν τινα, το δε πράγμα του οποίου υπάρχει όρεξις γίνεται αρχή της\r\nκινήσεως. O τελικός σκοπός είναι η αρχή της πράξεως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn367\" id=\"ref367\"\u003e367\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ώστε ευλόγως αύται\r\nαι δύο δυνάμεις, η όρεξις και ο πρακτικός νους φαίνεται ότι είναι\r\nαιτίαι της κινήσεως. Διότι το αντικείμενον της ορέξεως (το ορεκτόν)\r\nκινεί ημάς, διά τούτου δε και η διάνοια κινεί, διότι το ορεκτόν είναι\r\nη αρχή αυτής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Και η φαντασία δε, όταν κινή το ζώον, δεν το κινεί άνευ\r\nορέξεως. Ούτω λοιπόν έν είναι το αίτιον της κινήσεως της ορεκτικής\r\nδυνάμεως, το αντικείμενον αυτής. Διότι, αν υπήρχον δύο αίτια\r\nκινήσεως, ο νους και η όρεξις, θα παρήγον κίνησιν κατά κοινήν τινα\r\nιδέαν. Αλλ\u0027 όμως ο μεν νους αληθώς δεν φαίνεται ότι κινεί άνευ της\r\nορέξεως. Διότι και η βούλησις είναι όρεξις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn368\" id=\"ref368\"\u003e368\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και όταν το έμψυχον\r\nκινήται κατά συλλογισμόν τινα κινείται και κατά βούλησιν. Η όρεξις\r\nόμως κινεί εις πράξεις και εναντίον του λόγου\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn369\" id=\"ref369\"\u003e369\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι η επιθυμία\r\nείναι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn370\" id=\"ref370\"\u003e370\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e όρεξίς τις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Ο νους λοιπόν πάντοτε είναι ορθός, η όρεξις όμως και η φαντασία\r\nείναι άλλοτε ορθαί, άλλοτε δε ουχί ορθαί. Διά τούτο το ορεκτόν\r\nαντικείμενον πάντοτε κινεί εις πράξεις και είναι ή το (πραγματικόν)\r\nαγαθόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn371\" id=\"ref371\"\u003e371\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή το φαινόμενον ως\r\nαγαθόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn372\" id=\"ref372\"\u003e372\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και ουχί παν αγαθόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn373\" id=\"ref373\"\u003e373\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αλλά μόνον το αγαθόν\r\nτο πρακτόν (όπερ δέον να πράττηται), το πρακτόν δε τούτο αγαθόν είναι\r\nτο δυνάμενον να είναι άλλως παρ\u0027 ό,τι είναι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn374\" id=\"ref374\"\u003e374\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Είναι λοιπόν φανερόν, ότι η δύναμις της ψυχής η καλουμένη\r\nόρεξις είναι η αιτία της κινήσεως εις πράξιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn375\" id=\"ref375\"\u003e375\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά κατά τους\r\nαναλύοντας τα μέρη της ψυχής, εάν αναλύωσι και χωρίζωσι κατά τας\r\nδυνάμεις αυτής γίνονται πάμπολλα μέρη, το θρεπτικόν, το αισθητικόν,\r\nτο νοητικόν, το βουλευτικόν και το ορεκτικόν ταύτα δε διαφέρουσι\r\nμεταξύ των περισσότερον παρά το επιθυμητικόν και το θυμικόν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Καίτοι δε ορέξεις δύνανται να είναι εναντίαι προς αλλήλας, ως\r\nσυμβαίνει, όταν είναι εναντία ο λόγος και αι επιθυμίαι\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn376\" id=\"ref376\"\u003e376\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, γίνεται τούτο μόνον\r\nεις τα όντα τα οποία έχουσι το αίσθημα του χρόνου. Διότι ο μεν νους\r\nδιατάττει να ανθιστάμεθα διά το μέλλον (διά τα επακόλουθα), η δε\r\nεπιθυμία αποβλέπει εις το παρόν\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn377\"\r\nid=\"ref377\"\u003e377\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι εις ταύτην φαίνεται το παρόν\r\nευάρεστον (η στιγμιαία ηδονή) ως το απολύτως ευάρεστον και ως το\r\nαπολύτως αγαθόν, διότι δεν βλέπει το μέλλον\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn378\"\r\nid=\"ref378\"\u003e378\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διά ταύτα κατ\u0027 είδος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn379\" id=\"ref379\"\u003e379\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e μεν είναι μία η αρχή\r\nη κινούσα, ήτοι το ορεκτικόν μέρος καθό ορεκτικόν. Αριθμητικώς όμως\r\nπολλαί κινητικαί δυνάμεις δύνανται να είναι εν αυτή. Αλλά πρώτον\r\nπάντων των κινούντων είναι το ορεκτόν αντικείμενον, διότι τούτο,\r\nχωρίς να κινήται, κινεί καθ\u0027 όσον νοείται ή συλλαμβάνεται υπό της\r\nφαντασίας. Κατ\u0027 αριθμόν όμως τα κινούντα εις πράξιν, ορεκτά και\r\nορεκτικά, είναι περισσότερα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn380\" id=\"ref380\"\u003e380\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Επειδή δε τρεις όροι διακρίνονται, πρώτον το κινούν, δεύτερον\r\nτο όργανον, δι\u0027 ου τούτο κινεί, και τρίτον το κινούμενον πράγμα, εκ\r\nτούτων το μεν κινούν είναι διττόν, αφ\u0027 ενός μεν είναι έν στοιχείον\r\nακίνητον, εξ άλλου δε είναι έν στοιχείον κινούν και κινούμενον. Και\r\nτο μεν ακίνητον κινούν είναι το πρακτέον αγαθόν, το δε κινούν και\r\nκινούμενον είναι η ορεκτική δύναμις, διότι το ον το ορεγόμενον\r\nκινείται καθ\u0027 όσον ορέγεται, και η όρεξις είναι μία κίνησις καθ\u0027 όσον\r\nείναι ενέργεια (του ορεκτικού). Το δε κινούμενον είναι το ζώον· το\r\nόργανον δε, δι\u0027 ου κινεί η όρεξις, τούτο είναι όργανον σωματικόν (η\r\nκαρδία κλπ.). Αλλά περί τούτου θα εξετάσωμεν όταν και τας κοινάς\r\nσώματος και ψυχής λειτουργίας θα θεωρήσωμεν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Τώρα δε δυνάμεθα να είπωμεν κεφαλαιωδώς, ότι η κίνησις είναι\r\nοργανική εκεί όπου είναι έν η αρχή και το τέλος, ως εις τον\r\nγιγγλυμόν.\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn381\" id=\"ref381\"\u003e381\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Διότι εις ένα\r\nγιγγλυμόν το κυρτόν και το κοίλον είναι το έν μεν τέλος, το δε άλλο\r\nείναι αρχή. Και διά τούτο το μεν μένει ακίνητον, το δε κινείται, και\r\nενώ είναι νοητώς ταύτα διακεκριμένα, πραγματικώς είναι αχώριστα.\r\nΔιότι πάσαι αι κινήσεις γίνονται δι\u0027 απώσεως και έλξεως. Και πρέπει\r\nδιά τούτο έν σημείον να μένη ακίνητον, όπως είναι το κέντρον εν τω\r\nκύκλω, και εκ τούτου να αρχίζη η κίνησις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn382\" id=\"ref382\"\u003e382\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Εν γένει λοιπόν, ως είπομεν, το ζώον δύναται να κινή εαυτό\r\nμόνον καθ\u0027 όσον είναι ορεκτικόν (έχει όρεξιν), αλλά δεν δύναται να\r\nέχη όρεξιν άνευ φαντασίας, πάσα δε φαντασία είναι ή λογική ή\r\nαισθητική,\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn383\" id=\"ref383\"\u003e383\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e Ταύτης δε μετέχουσι\r\nκαι τα άλλα ζώα και ο άνθρωπος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn384\" id=\"ref384\"\u003e384\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΑ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠερί ατελών ζώων.— Και αυτά έχουσι φαντασίαν αισθητικήν, αόριστον\r\nδε αιτίαν κινήσεως.— Βούλησις και λόγος.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Πρέπει δε να εξετάσωμεν και περί των ατελών ζώων\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn385\" id=\"ref385\"\u003e385\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ποίον είναι το αίτιον\r\nτο κινούν τα ζώα, τα οποία μόνην αίσθησιν έχουσι την αφήν. Είναι\r\nδυνατόν να έχωσι ταύτα φαντασίαν και επιθυμίαν ή ουχί; Διότι φαίνεται\r\nότι αισθάνονται λύπην και ηδονήν, εάν δε έχωσι ταύτα, τότε αναγκαίως\r\nέχουσι και επιθυμίαν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn386\" id=\"ref386\"\u003e386\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.Αλλά φαντασία πώς\r\nδύναται να υπάρχη εις τα ζώα; Ή πρέπει να απαντήσωμεν, ότι όπως ταύτα\r\nκινούνται απροσδιορίστως\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn387\" id=\"ref387\"\u003e387\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ούτω και η δύναμις\r\nαύτη υπάρχει μεν εν αυτοίς, αλλά κατά τρόπον αόριστον;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Η αισθητική λοιπόν φαντασία υπάρχει, ως είπομεν, και εις τα\r\nκατώτερα ζώα, η βουλευτική όμως μόνον εις τα λογικά ζώα υπάρχει.\r\nΔιότι, το αν πρέπει τις να πράξη τούτο ή εκείνο, είναι έργον βεβαίως\r\nσυλλογισμού· και πρέπει αναγκαίως να μετρή πάντα με έν μέτρον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn388\" id=\"ref388\"\u003e388\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, διότι επιδιώκει\r\nπάντοτε το μεγαλύτερον αγαθόν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn389\" id=\"ref389\"\u003e389\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, και ούτω δύναται εκ\r\nπολλών εικόνων ν\u0027 αποτελή μίαν παράστασιν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn390\" id=\"ref390\"\u003e390\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Αίτιον δε του να\r\nνομίζηται, ότι τα ατελή ζώα δεν έχουσι δόξαν (γνώμην), είναι τούτο,\r\nότι δεν έχουσι την δύναμιν να συμπεράνωσιν εκ συλλογισμού, εν ω η\r\nδόξα περιέχει αυτήν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn391\" id=\"ref391\"\u003e391\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Διά τούτο η όρεξις αυτών δεν έχει την βουλευτικήν δύναμιν\r\n(αποφασίζουσαν βούλησιν). Αλλ\u0027 η όρεξις νικά ενίοτε την βούλησιν και\r\nκινεί εις πράξεις· άλλοτε όμως η βούλησις νικά την όρεξιν, και πάλιν\r\nως (αναρριπτομένη) σφαίρα, η όρεξις νικά όρεξιν άλλην, ως όταν\r\nεπικρατή ακρασία. Αλλά πάντοτε η ανωτέρα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn392\" id=\"ref392\"\u003e392\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δύναμις είναι φύσει\r\nαρχικωτέρα και κινητική. Ώστε η κίνησις δύναται να λάβη τρεις\r\nδιευθύνσεις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn393\" id=\"ref393\"\u003e393\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Το επιστημονικόν (γνωστικόν) όμως μέρος της ψυχής δεν κινείται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn394\" id=\"ref394\"\u003e394\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά μένει ακίνητον.\r\nΑλλ\u0027 επειδή η μεν σύλληψις του καθόλου, η γενική έννοια, διαφέρει της\r\nσυλλήψεως του καθ\u0027 έκαστα (της μερικής εννοίας), διότι η μεν πρώτη\r\nλέγει γενικώς ότι ο τοιούτος οφείλει να πράττη ταύτην την πράξιν, η\r\nδε ότι ούτος ο ατομικός άνθρωπος οφείλει να ενεργή ούτως (και εγώ\r\nείμαι ατομικός άνθρωπος), αύτη η μερική έννοια κινεί, ουχί η καθολική\r\n(η γενική). Ή αμφότεραι συνδυαζόμεναι είναι αίτια κινήσεως, αλλ\u0027 η\r\nμεν μάλλον ως ηρεμούσα, η δε ουχί ηρεμούσα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn395\" id=\"ref395\"\u003e395\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΒ\u0027\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΤο θρεπτικόν είναι κοινόν εις πάντα τα ζώντα· το δε αισθητικόν εις\r\nμόνα τα ζώα.— Το σώμα του ζώον είναι αναγκαίως μικτόν.— Το ζώον δεν\r\nείναι αναγκαίον να έχη πάσας τας αισθήσεις, αλλά η αφή και η γεύσις\r\nείναι αναγκαίαι.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Ανάγκη λοιπόν παν ον, το οποίον έχει ζωήν, να έχη την θρεπτικήν\r\nψυχήν, και να έχη αυτήν από της γεννήσεως μέχρι του θανάτου αυτού.\r\nΔιότι αναγκαίως, παν ό,τι εγεννήθη, έχει αύξησιν και ακμήν και\r\nθάνατον, και ταύτα είναι αδύνατον να υπάρξωσιν άνευ τροφής. Κατ\u0027\r\nανάγκην λοιπόν εις πάντα τα όντα τα γεννώμενα και θνήσκοντα υπάρχει η\r\nθρεπτική δύναμις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Αλλά δεν είναι αναγκαίον να υπάρχη αίσθησις εις πάντα τα ζώντα.\r\nΔιότι ούτε εκείνα, των οποίων το σώμα είναι απλούν\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn396\" id=\"ref396\"\u003e396\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, δύνανται να έχωσιν\r\nαφήν (ούτε άνευ της αφής δύναται να υπάρχη κανέν ζώον), ούτε εκείνα,\r\nτα οποία δεν δύνανται να δεχθώσι τα είδη άνευ ύλης, ούτε αυτά\r\nδύνανται να αισθάνωνται\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn397\" id=\"ref397\"\u003e397\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Αλλά το ζώον είναι αναγκαίον να έχη αίσθησιν, εάν η φύσις ουδέν\r\nδημιουργή ματαίως (ασκόπως). Διότι πάντα τα πράγματα τα φυσικά\r\nυπάρχουσι χάριν σκοπού τίνος, ή είναι συμπτώματα (όροι) των\r\nυπαρχόντων ένεκα σκοπού τίνος. Εάν λοιπόν παν σώμα, το οποίον δύναται\r\nνα πορεύηται, δεν είχεν αίσθησιν, θα κατεστρέφετο και δεν θα έφθανεν\r\nεις τον τελικόν σκοπόν τον οποίον επιδιώκει η φύσις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn398\" id=\"ref398\"\u003e398\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι πώς θα τραφή\r\nτούτο; τα μένοντα ακίνητα (τα φυτά λ.χ.) λαμβάνουσι την τροφήν των εκ\r\nτου τόπου, όπου εγεννήθησαν.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e4. Δεν είναι όμως δυνατόν σώμα γεννητόν και μη ον ακίνητον να έχη\r\nψυχήν και νουν κριτικόν, αλλά αίσθησιν να μη έχη. Αλλά προσέτι ουδέν\r\nον αγέννητον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn399\" id=\"ref399\"\u003e399\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e είναι δυνατόν να μη\r\nέχη αίσθησιν. Διατί αρά γε να μη έχη αυτήν; Διότι βεβαίως η έλλειψις\r\nθα ήτο καλυτέρα ή διά την ψυχήν ή διά το σώμα. Αλλά ενταύθα ούτε το\r\nέν ούτε το άλλο τούτων είναι αληθές. Διότι η μεν ψυχή διά τούτο δεν\r\nθα νοή περισσότερον, το δε σώμα δεν θα διαρκή περισσότερον χρόνον.\r\nΆρα ουδέν σώμα μη μένον ακίνητον έχει ψυχήν άνευ αισθήσεως.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e5. Αλλά προσέτι, εάν το σώμα έχη αίσθησιν, αναγκαίως είναι ή\r\nαπλούν ή μικτόν αλλά απλούν δεν δύναται να είναι, διότι, άλλως δεν θα\r\nέχη αφήν, ενώ αναγκαίως πρέπει να έχη αυτήν. Τούτο δε είναι φανερόν\r\nεκ των εξής:\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e6. Επειδή το ζώον είναι σώμα έμψυχον, παν δε σώμα είναι απτόν,\r\nαπτόν δε λέγεται το διά της αφής αισθητόν πράγμα, ανάγκη και το σώμα\r\nτου ζώου να έχη την αίσθησιν της αφής\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn400\" id=\"ref400\"\u003e400\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, ίνα δύναται το ζώον\r\nνα διατηρήται. Αι μεν άλλαι αισθήσεις, η όσφρησις, η ακοή, η όψις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn401\" id=\"ref401\"\u003e401\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αισθάνονται δι\u0027 άλλων\r\nμεσολαβούντων (αέρος, ύδατος)· αλλ\u0027 όταν το ζώον άπτηται (εγγίζη)\r\nτινός, εάν δεν έχη αίσθησιν, δεν θα δύναται άλλα μεν να φεύγη, άλλα\r\nδε να λαμβάνη· και, αν συμβαίνη τούτο, αδύνατον θα είναι να\r\nδιατηρήται το ζώον.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e7. Διά τούτο και η γεύσις είναι είδος αφής, διότι είναι η αίσθησις\r\nτης τροφής, η δε τροφή είναι πράγμα απτόν. Ο ήχος όμως και το χρώμα\r\nκαι η οσμή δεν τρέφουσιν, ούτε φέρουσιν αύξησιν ούτε φθοράν, ώστε εξ\r\nανάγκης πρέπει η γεύσις να είναι αφή τις, διότι είναι αίσθησις\r\nεκείνου, όπερ δύναται να άπτηται και να τρέφη. Αυταί λοιπόν είναι αι\r\nαισθήσεις\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn402\" id=\"ref402\"\u003e402\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e αι αναγκαίαι εις το\r\nζώον, και είναι φανερόν ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχη ζώον άνευ\r\nαφής.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e8. Αι δε λοιπαί αισθήσεις υπάρχουσι μόνον διά το αγαθόν του ζώου\r\nκαι ουχί εις πάντα τα ζώα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn403\" id=\"ref403\"\u003e403\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, αλλά είς τινα μόνον,\r\nλ.χ. εις το πορευτικόν (περιπατούν) ζώον είναι ανάγκη να υπάρχωσι.\r\nΔιότι, εάν μέλλη να διατηρήται, ου μόνον πρέπει να αισθάνηται, όταν\r\nεγγίζη τι, αλλά και μακρόθεν πρέπει να αισθάνηται. Τούτο δε\r\nσυμβαίνει, εάν διά τινος μεσολαβούντος σώματος\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn404\" id=\"ref404\"\u003e404\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e δύναται να\r\nαισθάνηται. Διότι εκείνο μεν το διάμεσον πάσχει και κινείται υπό του\r\nαισθητού αντικειμένου, το δε αισθητήριον υπό του διαμέσου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e9. Τω όντι, όπως το αίτιον το κινούν τοπικώς τι ενεργεί μέχρι του\r\nνα το κάμη να μεταβάλλη (τόπον), και όπως το αίτιον το ωθούν άλλο τι\r\nενεργεί μέχρι του να το κάμη να ωθήση άλλο τι, και ούτως εξακολουθεί\r\nη κίνησις διά τινος διαμέσου, και όπως το μεν πρώτον κινεί και ωθεί\r\nχωρίς να ωθήται, το δε τελευταίον ωθείται μόνον χωρίς να ωθή, και τα\r\nδιάμεσα (πολλά δε δύνανται να είναι τα διάμεσα) ωθούσι και ωθούνται,\r\nούτω συμβαίνει και εις την πορείαν της αλλοιώσεως (εν τη αισθήσει),\r\nπλην ότι, ενώ η μεταβολή γίνεται, μένει το αντικείμενον εν τω αυτώ\r\nτόπω, π.χ. εάν τις βυθίση αντικείμενον τι εις κηρόν, ο κηρός κινείται\r\nμέχρι τόσου (βάθους), όσον εβυθίσθη το αντικείμενον· ο λίθος όμως\r\nουδόλως μεταβάλλεται, ενώ το ύδωρ κινείται βαθύτατα, ο δε αήρ\r\nπλείστον πάντων δέχεται και μεταδίδει την κίνησιν, εάν διαμένη είς\r\nκαι φυλάττη την συνέχειαν αυτού. Διά τούτο εν τη ανακλάσει του φωτός\r\nκαλύτερον είναι να υπολαμβάνωμεν ουχί\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn405\" id=\"ref405\"\u003e405\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ότι η οπτική εικών\r\nεξερχόμενη εκ του οφθαλμού ανακλάται οπίσω εις αυτόν, αλλά ότι ο αήρ\r\nπάσχει υπό του σχήματος και του χρώματος εφ\u0027 όσον διατηρεί την\r\nενότητα αυτού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn406\" id=\"ref406\"\u003e406\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, είναι δε είς επί\r\nλείας επιφανείας. Διά τούτο πάλιν ο αήρ κινεί την όψιν ως εάν το επί\r\nτου κηρού χαραττόμενον σημείον διεδίδετο μέχρι του άκρου του\r\nκηρού\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn407\" id=\"ref407\"\u003e407\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΓ\u0027.\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΟυδέν ζώον δύναται να είναι εξ ενός στοιχείου. — Η αφή συνιστά το\r\nζώον ουσιωδώς.— Μόνον των απτικών ποιοτήτων αι υπερβολαί είναι\r\nολέθριαι εις το ζώον.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e1. Είναι φανερόν, ότι το σώμα του ζώου δεν δύναται να είναι απλούν\r\nλ. χ. μόνον εκ πυρός ή εξ αέρος. Τω όντι άνευ μεν αφής ουδεμία άλλη\r\nαίσθησις δύναται να υπάρξη, διότι παν σώμα έμψυχον έχει, ως είπομεν,\r\nτην αίσθησιν της αφής, τα άλλα στοιχεία, πλην της γης, δύνανται να\r\nγίνωνται όργανα αισθήσεως. Αλλά πάντα μεν τα αισθητήρια παράγουσιν\r\nαίσθημα διά των διαμέσων σωμάτων. Η αφή όμως αισθάνεται τα πράγματα\r\nαμέσως απτομένη αυτών και διά τούτο έχει και το όνομα τούτο. Και όμως\r\nκαι τα άλλα αισθητήρια όργανα διά της αφής αισθάνονται, αλλά δι\u0027\r\nάλλου τινός διαμέσου, μόνη δε αύτη φαίνεται ότι αισθάνεται δι\u0027 αμέσου\r\nεπαφής. Ώστε το σώμα του ζώου δεν δύναται ν\u0027 αποτελήται αποκλειστικώς\r\nαπό έν εκ των στοιχείων τούτων, ούτε αποκλειστικώς δύναται ν\u0027\r\nαποτελήται εκ γης. Διότι η αφή είναι ως μέσος τις όρος πάντων των\r\nαπτών αντικειμένων και το αισθητήριον όργανον αυτής δύναται να δεχθή\r\nου μόνον τας διαφόρους ιδιότητας ας έχει η γη, αλλά και τας του\r\nθερμού και ψυχρού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn408\" id=\"ref408\"\u003e408\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e και πάντων των άλλων\r\nαπτών. Και διά τούτο δεν αισθανόμεθα διά των οστών και των τριχών και\r\nτων τοιούτων μερών, διότι είναι εκ γης· διά τούτο και τα φυτά\r\nουδεμίαν έχουσιν αίσθησιν, διότι είναι εκ γης. Άνευ λοιπόν της αφής\r\nδεν είναι δυνατόν να υπάρχη καμμία άλλη αίσθησις, και το όργανον\r\nαυτής (η σαρξ) δεν είναι ούτε εκ γης αποκλειστικώς ούτε εξ ουδενός\r\nάλλου στοιχείου.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e2. Είναι άρα φανερόν, ότι τα ζώα κατ\u0027 ανάγκην αποθνήσκουσιν, εάν\r\nστερώνται μόνης ταύτης της αισθήσεως· διότι ούτε είναι δυνατόν να έχη\r\nαυτήν ον το οποίον δεν είναι ζώον, ούτε ον ζώον είναι ανάγκη να έχη\r\nάλλην αίσθησιν πλην ταύτης. Και διά τούτο αι μεν άλλαι αισθηταί\r\nποιότητες, το χρώμα, ο ήχος και η οσμή δεν καταστρέφουσι το ζώον διά\r\nτης υπερβολής αυτών, αλλά μόνον τα αισθητήρια όργανα αυτού\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn409\" id=\"ref409\"\u003e409\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e, εκτός εάν το\r\nκαταστρέφωσι κατά συμβεβηκός· π.χ. εάν μετά του ήχου γίνη βιαία\r\nώθησις και κτύπημα\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn410\" id=\"ref410\"\u003e410\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e ή αν υπό οπτικών\r\nαισθημάτων και οσμής κινώνται άλλα αντικείμενα, τα οποία\r\nκαταστρέφουσι το σώμα διά της αφής των\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn411\" id=\"ref411\"\u003e411\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Ο χυμός καταστρέφει\r\nτο ζώον καθ\u0027 όσον συμβαίνει να συνάπτηται με το της αφής όργανον (ο\r\nδηλητηριώδης χυμός λ.χ.)\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e3. Η υπερβολή όμως των απτών, ήτοι των θερμών και ψυχρών και\r\nσκληρών φονεύει το ζώον\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn412\" id=\"ref412\"\u003e412\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e. Διότι η υπερβολή\r\nπαντός αισθητού αντικειμένου καταστρέφει το όργανον της αισθήσεώς\r\nτου, ώστε και του απτού η υπερβολή καταστρέφει την αφήν, η αφή δε\r\nείναι η αίσθησις, δι\u0027 ης ορίζεται η ζωή, διότι απεδείχθη ότι άνευ\r\nαφής είναι αδύνατον να υπάρξη ζώον. Διά τούτο η υπερβολή των απτικών\r\nεντυπώσεων φθείρει ουχί μόνον το αισθητήριον, αλλά και αυτό το ζώον,\r\nδιότι ταύτην μόνην την αίσθησιν πρέπει να έχη αναγκαίως. Τας δε άλλας\r\nαισθήσεις έχει το ζώον, ως είπομεν, ουχί χάριν της υπάρξεως, αλλά\r\nχάριν της ευζωίας (του ευ είναι) αυτού· λ.χ. έχει την όψιν, ίνα\r\nδύναται να βλέπη, επειδή είναι εν τω αέρι και εν τω ύδατι, και εν\r\nγένει εντός μέσου διαφανούς, την δε γεύσιν έχει διά το ευάρεστον και\r\nδυσάρεστον, ίνα αισθάνηται τας ιδιότητας ταύτας εν τη τροφή του και\r\nεπιθυμή αυτήν και κινήται, ίνα την αποκτήση, την δε ακοήν έχει, όπως\r\nδηλούταί τι εις αυτό, την δε γλώσσαν, ίνα αυτό φανεροί τι εις άλλο\r\n\u003csup\u003e\u003ca href=\"#fn413\" id=\"ref413\"\u003e413\u003c/a\u003e\u003c/sup\u003e.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp style=\u0027text-align:center;\u0027\u003e\u003cb\u003e\r\nΤΕΛΟΣ\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003ch3 style=\"text-align: center; margin-top: 3em\"\u003eΠΡΟΣΘΕΤΟΙ\r\nΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\n\u003cb\u003eΠρος εξήγησιν θεωριών τινων και χωρίων του Αριστοτέλους\r\nεθεωρήσαμεν επάναγκες να προσθέσωμεν ενταύθα ολίγας έτι\r\nσημειώσεις.\u003c/b\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\nΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\nΚαίτοι πάντες οι κριτικοί παραδέχονται, ότι το βιβλίον τούτο είναι\r\nέργον του Αριστοτέλους, τινές όμως φρονούσιν, ότι η τάξις των\r\nΚεφαλαίων είναι έργον άλλης χειρός. Αλλά το αυτό δύναταί τις να είπη\r\nκαι περί των άλλων συγγραφών του φιλοσόφου, αίτινες πάσαι σχεδόν\r\nείναι συρραφαί αποσπασμάτων ή πραγματειών μεμονωμένων. O Αριστοτέλης\r\nσυνέτασσε σχέδια πραγματειών ή σημειώσεις προς διδασκαλίαν, αλλά δεν\r\nηδυνήθη να δώση εις ταύτα και την τελικήν μορφήν, ταλαιπωρηθείς κατά\r\nτα τελευταία έτη του βίου του υπό θρησκευτικού διωγμού και εξορίας.\r\nΤην διάταξιν των υλικών, άπερ κατέλιπεν ο Αριστοτέλης, εξετέλεσαν οι\r\nεκδόται αυτών, Ανδρόνικος ο Ρόδιος και άλλοι.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α, 1. σελ. 13.\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn1\"\u003e(Σημ 1)\u003cb\u003eΔιά την ακρίβειαν αυτής\u003c/b\u003e. Άλλοι εξηγούσι :\r\n«Διά την οξύνοιαν την απαιτουμένην προς εύρεσιν της γνώσεως».\r\nΙσχυρίζονται δ\u0027 ότι δεν πρόκειται ενταύθα περί αληθείας εξαγομένης εκ\r\nτων πρώτων αρχών, διότι ο Αριστοτέλης εθεώρει το υλικόν της\r\nψυχολογίας ως ανήκον εις τον φυσικοοργανικόν κόσμον, όστις δεν είναι\r\nο κόσμος της αναγκαίας και ακριβούς πραγματικότητος.\u003ca href=\"#re1\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α, 1. σελ. 14. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn2\"\u003e(Σημ 2) \u003cb\u003eΗ ψυχή αρχή των ζώντων\u003c/b\u003e. Η λέξις αρχή από\r\nτου Αριστοτέλους κατέστη σημαντικώτατος\r\nφιλοσοφικός όρος. Τας διαφόρους σημασίας της αρχής (όρα σελ. 14) οι\r\nνεώτεροι περιέλαβον εις την \u003cb\u003eαρχήν του\r\nείναι\u003c/b\u003e (λόγον πραγματικόν ή αιτιώδη) και εις την αρχήν της γνώσεως\r\n(γνωστικόν λόγον) ή κατ\u0027 Αριστοτέλην\r\n«αρχήν του γνώναι και της κινήσεως».\u003ca href=\"#re2\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 2. σελ. 14. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn3\"\u003e(Σημ 3) \u003cb\u003eΆλλαι αι αρχαί των αριθμών\u003c/b\u003e. Αι διάφοροι\r\nαρχαί, ων χρήσιν ποιούνται η αριθμητική και\r\nη γεωμετρία, είναι η Μονάς και η Έκτασις.\u003ca href=\"#re3\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α, 3. σελ. 14. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn4\"\u003e(Σημ 4) Αι κατηγορίαι, ήτοι οι διάφοροι τρόποι του είναι,\r\nεισί δέκα: ουσία (υπόστασις), ποσόν, ποιόν, σχέσις, τόπος, χρόνος,\r\nθέσις, έξις (κατοχή), ενέργεια, πάθος. Η ουσία είναι το υποκείμενον,\r\nαι δε λοιπαί εννέα είναι κατηγορούμενα.\u003ca href=\"#re4\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α, 5. σελ. 15. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn5\"\u003e(Σημ 5)\u003cb\u003eΠρέπει να προσέξωμεν\u003c/b\u003e. Η παράγραφος\r\nαπλούστερον μεταφραζομένη ορίζει, ότι ανάγκη να εξετασθή, αν υπάρχει\r\nείς μόνος ορισμός της ψυχής, όπως είς μόνος υπάρχει ορισμός του ζώου,\r\nή αν απαιτείται διάφορος ορισμός εκάστου είδους ψυχής, όπως διάφορος\r\nείναι ο ορισμός του ίππου κλπ. Εξεταστέον δε και αν η γενική έννοια\r\n\u003cb\u003eζώον\u003c/b\u003e ουδέν είναι πραγματικόν ή αν λαμβάνει ύπαρξιν μετά τα\r\nκαθ\u0027 έκαστα ζώα. Το αυτό δε εξεταστέον και περί πάσης άλλης γενικής\r\nεννοίας.\u003ca href=\"#re5\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α, 8. σελ. 16. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn6\"\u003e(Σημ 6) \u003cb\u003eΚατά τας εικόνας…των πραγμάτων\u003c/b\u003e. Κατά\r\nλάθος παρεισέφρησαν εις την μετάφρασιν δύο περιτταί λέξεις.\r\nΑναγνωστέον: Κατά τας εικόνας (των πραγμάτων τας σχηματιζομένας υπό\r\nτης) φαντασίας. Ο Αριστοτέλης λέγει μόνον: \u003cb\u003eκατά την\r\nφαντασίαν\u003c/b\u003e.\u003ca href=\"#re6\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 8 σ. 16. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn7\"\u003e(Σημ 7) \u003cb\u003eΑντιλογικώς και κενολογικώς\u003c/b\u003e. O Αριστοτ.\r\nλέγει ότι οι ορισμοί, δι\u0027 ων δεν είναι εύκολον να συλλάβη τις ούτε\r\nεικασίαν των ιδιοτήτων του οριζομένου πράγματος, είναι ορισμοί\r\nονοματικοί ή εριστικοί και κενοί εμπεριεχομένου.\u003ca href=\"#re7\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 9 σ. 17.\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn8\"\u003e(Σημ 8) Σημ. 1. \u003cb\u003eΗ νόησις δεν υπάρχει άνευ τον\r\nσώματος\u003c/b\u003e. O Αριστ. εκφράζεται ασαφώς. Η ψυχή λέγει, ότι είναι η\r\nδίδουσα εις φυσικόν τι σώμα την ατομικότητα και την σημασίαν αυτού\r\nκαι αποτελείται εκ της θρέψεως, κινήσεως κατά τόπον αισθήσεως,\r\nμνήμης, πάθους, φαντασίας και νου. Εκ των λειτουργιών τούτων της\r\nψυχής μόνος ο νους είναι ίδιος εις τον άνθρωπον, αλλά και ούτος εν τη\r\nπαθητική μορφή αυτού βάσιν έχει την πείραν και είναι συνδεδεμένος με\r\nτην ζωήν του σώματος. Ο ποιητικός όμως νους είναι όλως χωριστός από\r\nτου σώματος και αθάνατος, γινώσκει δε την αλήθειαν (τας αρχάς)\r\nεποπτικώς, αμέσως, ουχί ως ο παθητικός εμμέσως. Αλλ\u0027 ο τοιούτος νους\r\nδεν φαίνεται έχων θέσιν εν τω ορισμώ της ψυχής, καθ\u0027 ον αύτη είναι\r\nεντελέχεια σώματος φυσικού έχοντος την δύναμιν του ζην.\u003ca href=\"#re8\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 10. σ. 17. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn9\"\u003e(Σημ 9) \u003cb\u003eΚαι επομένως εκφράσεις τοιαύται\u003c/b\u003e. Το χωρίον\r\nμεταφράζεται και ούτως: Επομένως οι ορισμοί είναι τοιούτοι· λ.χ. το\r\nοργίζεσθαι είναι κίνησις του κ.λ.\u003ca href=\"#re9\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 11. σ. 18. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn10\"\u003e(Σημ 10) \u003cb\u003eΈργον του φυσικού\u003c/b\u003e. O φυσικός φιλόσοφος\r\nδέον να μελετήση την ψυχήν όλην ή μέρος αυτής συνδεδεμένον μετά του\r\nσώματος.\u003ca href=\"#re10\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 11. σ. 18. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn11\"\u003e(Σημ 11) \u003cb\u003eΗ μορφή της οικίας είναι τοιαύτη\u003c/b\u003e. Κατά\r\nλέξιν: Το είδος είναι εν (τοις υλικοίς) τούτοις και δι\u0027 αυτό (το\r\nείδος) είναι ταύτα.\u003ca href=\"#re11\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 11. σ. 18. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn12\"\u003e(Σημ 12) \u003cb\u003eΕίς τεχνίτης\u003c/b\u003e. Τεχνίτης εννοείται ουχί ο\r\nεμπειρικός απλώς, αλλ\u0027 ο μετά της πείρας κατέχων και την θεωρίαν, ο\r\nεπιστήμων τεχνίτης, ο ιατρός λ.χ., ή ο αρχιτέκτων.\u003ca href=\"#re12\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Β\u0027. 5. σ. 20 \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn13\"\u003e(Σημ 13) \u003cb\u003eΟμοίως και ο Αναξαγόρας\u003c/b\u003e. Οι ορισμοί της\r\nψυχής αποτελούσι τρεις τάξεις καθ\u0027 όσον θεωρούσι κύριον\r\nχαρακτηριστικόν αυτής α\u0027) την κίνησιν, β\u0027) την γνωστικήν δύναμιν, γ\u0027)\r\nαμφότερα, την τε κίνησιν ή ενέργειαν και την γνώσιν ή θεωρίαν.\u003ca\r\nhref=\"#re13\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Β\u0027. 5. σ. 21. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn14\"\u003e(Σημ 14) \u003cb\u003eΚατέκειτο αλλοφρονών\u003c/b\u003e. Τοιούτο χωρίον δεν\r\nαπαντά εν τη σωζόμενη μορφή των Ομηρικών επών· του αλλοφρονείν\r\nεναντίον είναι το φρονείν=ορθώς σκέπτεσθαι. Ο Έκτωρ κατέκειτο\r\nαναίσθητος εκ πληγής, είχεν άρα διατεταραγμένην και την διάνοιαν.\r\nΑλλ\u0027 όμως ο Δημόκριτος διακρίνει τον λόγον από της αισθήσεως. Καίτοι\r\nκαι ο μεν και η δε πηγάζουσιν έξωθεν, ουχί όμως αι αισθήσεις, αλλ\u0027 η\r\nλογική νόησις ευρίσκει την πραγματικήν φύσιν των όντων. Του κόσμου η\r\nαληθής φύσις αποτελείται εκ των \u003cb\u003eατόμων\u003c/b\u003e και του \u003cb\u003eκενού\u003c/b\u003e,\r\nταύτα όμως είναι στοιχεία \u003cb\u003eνοητά\u003c/b\u003e. Εν τούτοις τα δεδομένα προς\r\nτας λογικάς ταύτας αληθείας ευρίσκομεν εν ταις αισθητικαίς\r\nαντιλήψεσι.\u003ca href=\"#re14\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Β. 2. σ. 26. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn15\"\u003e(Σημ 15) \u003cb\u003eΑς εξετάσωμεν αν η ψυχή κινείται καθ\u0027 εαυτήν\r\nή μόνον μετέχει της κινήσεως\u003c/b\u003e. Αντί των δύο λέξεων της μεταφράσεως\r\nή \u003cb\u003eμόνον\u003c/b\u003e κατ\u0027 άλλους γραπτέον \u003cb\u003eκαι ούτω\u003c/b\u003e, δηλ. εξεταστέον\r\nαν η ψυχή ένεκα της ιδίας αυτής φύσεως μετέχει κινήσεως. O Αριστοτ.\r\nαπορρίπτει την θεωρίαν ταύτην του Πλάτωνος ισχυριζόμενος ότι α\u0027) αν η\r\nκίνησις είναι ουσιώδης φύσις της ψυχής, αύτη θα είναι εν τόπω, τ. έ.\r\nθα περιέχηται και θα περιορίζηται υπ\u0027 άλλου σώματος, διότι κατ\u0027\r\nΑριστ. τόπος είναι το πέρας του περιέχοντος σώματος, ή το πληρούμενον\r\nυπό του σώματος, β\u0027) η ψυχή αναγκαίως πρέπει να κινήται υπό\r\nεξωτερικής δυνάμεως, και γ\u0027) και αναγκαίως πρέπει να τηρήται εν\r\nηρεμία υπό εξωτερικής δυνάμεως· αλλ\u0027 αι βεβιασμέναι αυταί καταστάσεις\r\nκινήσεως και ηρεμίας είναι αδιανόητοι, δ\u0027) η σύστασις της ψυχής θα\r\nπροσδιορίζηται υπό της φύσεως των κινήσεών της, ε\u0027) η ψυχή θα εκτελή\r\nτας κινήσεις, ας δίδει και, επειδή δίδει τοπικήν κίνησιν, θα κάμνη\r\nκαι αύτη τοπικήν κίνησιν, και επομένως δύναται να εισέλθη εις το\r\nσώμα, όταν εξέλθη εξ αυτού, και τα ζώα άρα δύνανται να ανίστανται εκ\r\nνεκρών, ς\u0027) αν η κίνησις, ήτις είναι μετάθεσις του κινουμένου, είναι\r\nουσιώδης φύσις της ψυχής, τότε η κίνησις της ψυχής θα ήτο μετάστασις\r\nεκ της φύσεως αυτής.\u003ca href=\"#re15\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Γ. 23. σ. 32. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn16\"\u003e(Σημ 16) \u003cb\u003eΗ τεκτονική εισδύει εις τους αυλούς\u003c/b\u003e. Η\r\nτεκτονική την φυσικήν και υλικήν έκφρασιν αυτής ευρίσκει έν τινι\r\nοικία, ουχί δε εν αυλώ· προσέτι όργανον έχει πέλεκυν και ουχί αυλόν.\r\nΜερική τις οικία είναι η έκφρασις μερικής τέχνης ή ιδέας, ακριβώς\r\nόπως μερικόν τι σώμα είναι η έκφρασις ωρισμένης και ατομικής ψυχής. Η\r\nψυχή είναι η εντελέχεια και η δύναμις η διαμορφούσα το σώμα, και αυτή\r\nαποτελεί την ατομικότητα και την σημασίαν του ανθρώπου.\u003ca\r\nhref=\"#re16\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Δ. 2, 32. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn17\"\u003e(Σημ 17) \u003cb\u003eΑλλά καίτοι η αρμονία\u003c/b\u003e. Η περί αρμονίας\r\nθεωρία αύτη φαίνεται μεν πιθανή, λέγει ο Θεμίστιος (1, 4, σ. 44),\r\nανηρέθη όμως πολλαχώς και υπ\u0027 Αριστοτέλους και υπό Πλάτωνος. Διότι η\r\nψυχή είναι πρότερον του σώματος, η δε αρμονία ύστερον· η ψυχή άρχει\r\nτου σώματος και επιστατεί και μάχεται πολλάκις προς αυτό, η αρμονία\r\nόμως δεν μάχεται προς τα ηρμοσμένα πράγματα· η αρμονία δέχεται το\r\nμάλλον και το ήττον, η ψυχή όμως δεν δέχεται τοιαύτην αυξομείωσιν· η\r\nαρμονία δεν ανέχεται αναρμοστίαν, η ψυχή όμως δέχεται κακίαν χωρίς να\r\nκαταστρέφηται· προσέτι, αν του σώματος η αναρμοστία είναι νόσος, ή\r\nαίσχος, ή ασθένεια, η αρμονία αυτού θα είναι υγίεια και κάλλος και\r\nδύναμις, ουχί όμως η ψυχή κ.λ.\u003ca href=\"#re17\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Ε. 1. σ. 38. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn18\"\u003e(Σημ 18) \u003cb\u003eΗ ψυχή είναι αριθμός\u003c/b\u003e. O Αριστοτέλης την\r\nθεωρίαν του Ξενοκράτους αφομοιών προς την ατομολογίαν του Δημοκρίτου\r\nεφαρμόζει και επ\u0027 αυτής την κριτικήν της θεωρίας του Δημοκρίτου.\u003ca\r\nhref=\"#re18\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Ε. 2. σ. 38. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn19\"\u003e(Σημ 19) \u003cb\u003eO Δημόκριτος εξήγει την κίνησιν\u003c/b\u003e. Δηλ. το\r\nζώον κινείται υπό ψυχικών μονάδων, όπως κινείται υπό ψυχικών ατόμων\r\nεν τη θεωρία του Δημοκρίτου.\u003ca href=\"#re19\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Ε. 4. σ. 39. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn20\"\u003e(Σημ 20) \u003cb\u003eΤρεις τρόποι καθ\u0027 ους ορίζουσι την\r\nψυχήν\u003c/b\u003e. Αι θεωρίαι αύται είναι 1) η θεωρούσα την ψυχήν ως αριθμόν\r\nκινούντα εαυτόν (Ξενοκράτης), 2) η θεωρούσα αυτήν ως συνισταμένην εκ\r\nτων λεπτότατων και ευκινητοτάτων ατόμων (Δημόκριτος) ή εκ των\r\nλεπτοτάτων ουσιών (Αναξαγόρας) ή ίσως ως ούσαν αρμονίαν, (Πλάτων) 3)\r\nη θεωρούσα αυτήν ως αποτελουμένην εκ των στοιχείων.\u003ca href=\"#re20\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Ε. 24. σ. 45. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn21\"\u003e(Σημ 21) \u003cb\u003eΆλλο τι αίτιον της ζωής;\u003c/b\u003e Η ζωή είναι η\r\nπρώτη, στοιχειωδεστάτη λειτουργία της ψυχής και η αναγκαία\r\nπροϋπόθεσις των άλλων λειτουργιών αυτής.\u003ca href=\"#re21\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\nΒΙΒΛΙΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟΝ\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\nΚεφ. Α. 1. σ. 49. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn22\"\u003e(Σημ 22) \u003cb\u003eΟυσία\u003c/b\u003e. O παρά τω Αριστοτέλει όρος\r\n\u003cb\u003eουσία\u003c/b\u003e αντιστοιχεί προς τον όρον \u003cb\u003eΥπόστασις\u003c/b\u003e των νεωτέρων.\r\nΤο άμεσον και ατομικόν, τόδε το ον είναι η πρώτη ουσία. Το είδος και\r\nτα γένη είναι δεύτεραι ουσίαι, αλλά μάλλον τα είδη, ως εγγύτερα εις\r\nτο ατομικόν. Ενίοτε λέγει ουσίαν και την ύλην, διότι εκ ταύτης και\r\nτου είδους αποτελείται η πρώτη (στοιχειώδης) ουσία.\u003ca href=\"#re22\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. Α. 1. σ. 50. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn23\"\u003e(Σημ 23) \u003cb\u003eΗ πρώτη εντελέχεια\u003c/b\u003e. Εν τη προηγουμένη\r\nσημειώσει είδομεν ότι υπάρχει πρώτη και δευτέρα ουσία. Ωσαύτως\r\nυπάρχει ύλη πρώτη, ήτοι άμορφος και πρώτη ψυχή, ήτοι η στοιχειώδης\r\nμορφή ψυχής, η θρεπτική και πρώτη, εντελέχεια, ήτοι η στοιχειώδης ή\r\nαρχική μορφή της ψυχικής ζωής. Είναι πρώτη ως εγγυτάτη εις την απλήν\r\nδύναμιν, κατάταξιν δε αναπτύξεως, κείται αμέσως υπεράνω του σώματος\r\nκαι είναι θεμελιώδης όρος της αναπτύξεως των άλλων. Λοιπόν η πρώτη\r\nεντελέχεια σώματος είναι η πρώτη φανέρωσις ζωής, ην οργανισμός τις\r\nεκτυλίσσει και είναι απλή δύναμις η έξις ως προς τας υψηλοτέρας\r\nεκδηλώσεις της ζωής.\u003ca href=\"#re23\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. II 1. 53. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn24\"\u003e(Σημ 24) \u003cb\u003eΤο γνωριμώτερον κατά λόγον\u003c/b\u003e. Κατ\u0027 Αριστ.\r\nη μόνη βεβαία και επιστημονική γνώσις είναι η των εννοιών ή των\r\nκαθόλου. Και αυτή η αντίληψις των αισθητών δεν είναι παθητικόν\r\nδοχείον εξωτερικών εντυπώσεων. Αυταί μάλλον ως αφορμαί διεγείρουσι\r\nτην ψυχήν εις ενέργειαν. Η δε λογική νόησις είναι έτι μάλλον ελευθέρα\r\nενέργεια της ψυχής.\u003ca href=\"#re24\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. II 1. 54. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn25\"\u003e(Σημ 25) \u003cb\u003eΟρισμός του τετραγωνισμού\u003c/b\u003e. Εκ τούτων ο\r\nπρώτος περιγράφει το τετελεσμένον εξαγόμενον, ο δεύτερος το μέσον και\r\nτην μέθοδον της επιτελέσεως αυτού. O Αριστ. καίτοι αντέχεται των\r\nγεγονότων, επιμόνως εξαίρει την υπερτέραν σημασίαν των σχέσεων και\r\nαιτίων.\u003ca href=\"#re25\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. II 8. σελ. 54.\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn26\"\u003e(Σημ 26) \u003cb\u003eΚαθώς τινες λέγουσι\u003c/b\u003e. O Πλάτων λέγει ότι\r\nη ψυχή αποτελείται εκ τριών διακεκριμένων μερών, του λογικού, του\r\nθυμοειδούς και του επιθυμητικού, και ότι ο μεν λόγος κείται εν τη\r\nκεφαλή, το θυμοειδές εν τω θώρακι και το επιθυμητικόν εν τω\r\nυπογαστρίω (εν τω ήπατι).\u003ca href=\"#re26\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. I 29 σ. 89 \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn27\"\u003e(Σημ 27)\u003cb\u003eκαι να μη γίνηται (εσωτερικώς) υγρόν\u003c/b\u003e.\r\nΠάσα μεταβολή είναι μετάβασις από καταστάσεως εν δυνάμει εις\r\nκατάστασιν, εν η το πράγμα ευρίσκει το τέλος αυτού πεπραγματωμένον, ή\r\nεν τη πορεία της πραγματώσεως. Ούτως η γεύσις είναι μόνον δυνάμει\r\nγεύσις, εφ\u0027 όσον δεν ερεθίζεται. Εν τη πορεία όμως της ενεργοποιήσεως\r\nτο αισθητήριον αφομοιούται την αντικειμενικήν του πράγματος ποιότητα\r\nκαι μεταβάλλει αυτήν εις υποκειμενικήν. Ούτω το γευστικόν όργανον\r\nέχει την ικανότητα να υγραίνηται χωρίς να μεταβάλληται εις υγρόν.\u003ca\r\nhref=\"#re27\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. I 12. σ. 91./5 σ.90/ \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn28\"\u003e(Σημ 28) \u003cb\u003eΑύται είναι αι διαφοραί των χυμών\u003c/b\u003e. O\r\nΑριστοτέλης διακρίνει επτά χρώματα και επτά χυμούς. Εκ των δύο\r\nθεμελιωδών χρωμάτων, του λευκού και του μέλανος (εις ο περιλαμβάνεται\r\nτο φαιόν) γεννώνται διά μίξεως τα λοιπά πέντε, ξανθόν, φοινικούν,\r\nαλουργόν, πράσινον και κυανούν. Ούτω και εκ της μίξεως των δύο\r\nθεμελιωδών χυμών του γλυκέος και του πικρού γεννώνται πέντε διάμεσοι,\r\nαλμυρός, δριμύς, αυστηρός, στρυφνός και οξύς, του λιπαρού\r\nπεριλαμβανομένου εις τον γλυκύν. Σημειωτέον ενταύθα, ότι ο\r\nΑριστοτέλης τας αισθήσεις και εν γένει τα ψυχοφυσικά φαινόμενα\r\nεξετάζει και περιγράφει εκτενώς εν ταις θαυμασίαις εκείναις\r\nπραγματείαις του, ας οι σχολιασταί ήνωσαν υπό την επιγραφήν «Μικρά\r\nΦυσικά», και αίτινες συμπληρούσι την όλην ψυχολογίαν του.\u003ca\r\nhref=\"#re28\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\nΒΙΒΛΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003cbr /\u003e\r\nΚεφ. IV /Γ’/ σ. σ. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn29\"\u003e(Σημ 29) Η κεκλασμένη γραμμή παριστά τα συγκεκριμένα\r\nαισθητά πράγματα, η δε ευθεία την καθαράν έννοιαν, αμφότερα δε\r\nαντιστοιχούσι προς την διάκρισιν μεταξύ του \u003cb\u003eσαρκί είναι\u003c/b\u003e και\r\nτης \u003cb\u003eσαρκός\u003c/b\u003e. Τα εν αφαιρέσει όντα είναι αι μαθηματικαί έννοιαι,\r\nαίτινες είναι αφηρημέναι ως προς τα υλικά όντα, αλλά συγκεκριμέναι ως\r\nπρος τας καθαράς εννοίας. Αι μαθηματικαί έννοιαι και τα σχήματα, εν\r\nαις και το σιμόν, κατέχουσι μέσην θέσιν.\u003ca href=\"#re29\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΚεφ. VI σ. \u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"nn30\"\u003e(Σημ 30) /Αντιστοίχισα την σημείωση με το τέλος του\r\nκεφαλαίου ς’, μπορεί όμως και να πρέπει να αντιστοιχιστεί νωρίτερα/\r\nΑναγκαίον κρίνομεν να παραθέσωμεν ενταύθα τα κυριώτερα σημεία της υπό\r\nΘεμιστίου παραφράσεως των περί του νου χωρίων του Αριστοτέλους. Ο\r\nνους, λέγει, τελειούται μεταβαίνων εκ δυνάμεως εις ενέργειαν. Ότι\r\nείναι δύναμις αποδείκνυται εκ τούτων, ότι ούτε πάντοτε νοεί, ούτε τα\r\nαυτά νοεί πάντοτε, αλλά άλλοτε άλλα και, όταν συνεχώς νοή, αποκάμνει.\r\nΟύτως όνους ουσίαν και μορφήν έχει ταύτην, ότι \u003cb\u003eδύναται\u003c/b\u003e να\r\nπεριλάβη πάσας τας άλλας μορφάς. Και αν μη διέμενε τοιαύτη δύναμις,\r\nαλλ\u0027 είχεν ιδίαν ωρισμένην μορφήν, έν αποκλειστικόν είδος, δεν θα\r\nηδύνατο να μεταβαίνη εκ μιας εις άλλην ενέργειαν και να δέχηται πάντα\r\nτα είδη, διότι το ιδιαίτερον εκείνο είδος του θα ημπόδιζε και θα\r\nαντέφραττε τα άλλα ως αλλότρια. Δυνάμει ων ο νους είναι απαθής και\r\nαμιγής, διότι πάσχει και μίγνυται μόνον το ον, όπερ είναι τι εν\r\nενεργεία. Ων δε και ανεξάρτητος από του σώματος δύναται να νοή, όταν\r\nβούληται. Και είναι μεν δυνάμει πάντα τα όντα, ενεργεία όμως είναι\r\nουδέν πριν να νοήση αυτά. Αναπτύσσεται δε και τελειούται καθ\u0027 όσον\r\nαπό των αισθητικών αντιλήψεων και παραστάσεων υψούται εις τα καθόλου,\r\nτα όλως νοητά όντα. Και είναι μεν και τότε δυνάμει νους, αλλ\u0027 ουχί\r\nόπως ήτο πριν να μάθη, διότι ήδη κατέχει την νοητήν ουσίαν και τας\r\nαναφοράς των όντων. Επειδή δε ο νους ουδέν άλλο είναι ή τα νοήματα,\r\nνοών ταύτα νοεί εαυτόν. Όπως η επιστήμη, λ.χ. η γεωμετρία είναι τα\r\nεπιστητά θεωρήματα, ούτως ο νους είναι τα νοήματα και όταν μεν ηρεμή,\r\nλέγεται ότι έχει την έξιν των νοημάτων, όταν δε ενεργή περί έν\r\nτούτων, τότε είναι ο αυτός με το νοούμενον και είναι νους και\r\nνοητός.\u003ca href=\"#re30\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΟ νους όμως, όστις είναι απηλλαγμένος του δυνάμει και είναι\r\nπάντοτε νους άμα και νοητός, είναι ο ποιητικός νους, όστις ενεργεία\r\nκαι τέλειος ων συμπλέκεται προς τον δυνάμει και προάγει αυτόν εις\r\nενέργειαν. Οίαν σχέσιν έχει ο τεχνίτης προς την ύλην, τοιαύτην έχει ο\r\nποιητικός νους προς τον δυνάμει, τελειοποιών τούτον και ποιών έξιν\r\nτην προς το νοείν ευφυίαν της ψυχής και τα δυνάμει νοητά καθιστών\r\nενεργεία νοητά. O μεν ως είδος πάντα ποιεί, ο δε ως ύλη γίνεται\r\nπάντα· αλλ\u0027 εξ αμφοτέρων είς μόνος νους αποτελείται, πάντα γινόμενος\r\nκαι πάντα ποιών εν τη ψυχή. O ποιητικός όμως, νους μη προβαίνων εκ\r\nδυνάμεως είναι πάντοτε ενεργεία, όταν είναι αυτός καθ\u0027 εαυτόν, απαθής\r\nόντως αυτός και αμιγής, ενεργεία άπαυστος και ακάματος και αΐδιος,\r\nνους και νοητός όμοιος τω Θεώ. O μεν δυνάμει νους \u003cb\u003eδιανοείται\u003c/b\u003e,\r\nήτοι διαιρεί και συνθέτει τα νοήματα και εκ του ενός μεταβαίνει εις\r\nτο άλλο, ο ποιητικός όμως νοεί αμέσως έχων αθρόως πάντα τα είδη και\r\nάπαντα συνάμα προβεβλημένος (Θεμιστ. λόγος Ε\u0027 και ΣΤ\u0027 περί ψυχής).\r\nΚαι το φιλείν και μισείν και το μνημονεύειν είναι πάθη ουχί του\r\nποιητικού νου, όστις είναι μόνον είδος ειδών, αλλά του παθητικού,\r\nόστις είναι η ύλη του ποιητικού. O ποιητικός νους εν τω ανθρωπίνω\r\nμικροκόσμω είναι ως ο απόλυτος νους, ο Θεός, εν τω σύμπαντι. Την περί\r\nτου νου λοιπόν θεωρίαν ο Αριστ. συμπληροί πραγματευόμενος περί του\r\nαπολύτου νου εν τοις μεταφυσικοίς.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΕάν θελήσωμεν να μεταφράσωμεν την διδασκαλίαν ταύτην διά νεωτέρων\r\nεπιστημονικών όρων, θα είπωμεν ότι το πνεύμα είναι ον ουσιωδώς\r\nκαθολικόν και ελεύθερον, ότι είναι ύλη άμα και είδος, είναι η άπειρος\r\nμορφή, ήτις δημιουργεί παν περιεχόμενον, είναι υποκείμενον άμα και\r\nαντικείμενον και εν γένει είναι η ενότης πάντων των εναντίων. Εν τω\r\nνοητώ κόσμω ο νους είναι η αρχή, προς ην μόνην υπάρχει ο κόσμος\r\nούτος, και ουδέν δύναται να εμποδίση αυτήν από του να άρχη και να\r\nγινώσκη τον κόσμον της. Μελετών το αντικείμενόν του ο νους φαίνεται\r\nκατ\u0027 αρχάς ότι ερευνά αλλότριόν τι, πράγματι όμως μελετά, και\r\nεξελίσσει εαυτόν, στοιχεία της συνειδήσεώς του. Ώστε η εντελεχής\r\nγνώσις του αντικειμένου είναι το αυτό και η ανάπτυξις της νοήσεως εις\r\nτελείαν αυτοσυνειδησίαν, εις νόησιν νοήσεως. Ο νους όμως ούτος, ο\r\nσυνειδώς εαυτόν, δεν μνημονεύει και είναι όλως απαθής. Τω όντι η\r\nμνήμη αντικείμενον έχει το παρελθόν, ο νους όμως νοεί το αιωνίως\r\nπαρόν, το καθολικόν και το αναγκαίον. Ετέρωθι αι ιδέαι, η νοητή λ.χ.\r\nλύπη και ηδονή νοούσι μόνον, αλλά δεν αισθάνονται εαυτάς και ως όντα\r\nνοητά και καθολικά παράγουσι την επί μέρους λύπην και ηδονήν ημών.\r\nΟύτως ο Θεός είναι η πηγή της ζωής και του θανάτου, διότι αυτός είναι\r\nη ζωή και ο θάνατος.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΩς προς την πράξιν ο Αριστοτ. λέγει ότι, επειδή ο νους είναι το\r\nθείον εν τω ανθρώπω, ο βίος ο σύμφωνος προς τον νουν είναι βίος\r\nθείος. Και ο άνθρωπος δεν πρέπει, ώς τινες συμβουλεύουσι, να φρονή\r\nανθρώπινα και πρόσκαιρα ως άνθρωπος και θνητός, αλλ\u0027 εφ\u0027 όσον δύναται\r\nπρέπει να ζη ζωήν αθάνατον, καταβάλλων πάσαν προσπάθειαν, ίνα ζη\r\nσυμφώνως προς το άριστον και τιμιώτατον μέρος του, τον νουν. O βίος\r\nδε ούτος είναι όντως ευδαίμων και μακάριος. (Ηθ. Νικομ. Κ. 7).\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΤοιαύτη διά βραχέων η περί του νου εμβριθής διδασκαλία του\r\nΑριστοτέλους. Την αλήθειαν και την γονιμότητα αυτής απέδειξεν η μετά\r\nταύτα ιστορία. Η έκτοτε ανάπτυξις της θρησκείας, έτι δε μάλλον της\r\nφιλοσοφίας, είναι συνεχής ανάπτυξις, πραγμάτωσις και συμπλήρωσις των\r\nαρχών, ας εδίδαξεν ο Αριστοτέλης εν τω Γ\u0027 βιβλίω της περί ψυχής\r\nπραγματείας και εν τω β\u0027 μέρει του ΙΒ\u0027 βιβλίου των Μεταφυσικών.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003c\u003eΠΑΡΟΡΑΜΑΤΩΝ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ /τις οποίες δεν\r\nμπόρεσα να εντοπίσω/\u003c/h4\u003e\r\n\r\n\r\n\u003cp\u003e72 23 αισθητικότης… παθητικότης\u003cbr\r\n/\u003e\r\n88 10 αναίμων εναίμων\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003ch3 style=\"text-align: center; margin-top: 3em\"\u003eΠΙΝΑΞ\r\nΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ\u003c/h3\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;Προλεγόμενα\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;Αξία της περί ψυχής πραγματείας.\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;Ορισμοί.\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;Διαίρεσις.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΒΙΒΛΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ\u003cbr /\u003e\r\nΖητήματα και κριτική εξέτασις των προγενεστέρων ψυχολογικών\u003cbr /\u003e\r\nθεωριών.\u003c/b\u003e\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;Κεφ. Α\u0027. — Μέθοδοι ζητήσεως.— το χωριστόν της ψυχής. –\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Σχέσεις της ψυχής προς\r\nτο σώμα.: (1)-(17)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;Κεφ. Β\u0027.— Ιστορία των θεωριών Εμπεδοκλέους,\r\nΔημοκρίτου,\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Αναξαγόρου:\r\n(18)-(31)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Γ\u0027.— Η ψυχή και η κίνησις.:\r\n(32)-(52)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Δ\u0027.— Η ψυχή ως αρμονία. Η ψυχή και το\r\nσώμα.\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Μοναδολογία.:\r\n(53)-(71)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Ε\u0027.— Η ψυχή και τα στοιχεία. Η ψυχή και\r\nτα μέρη αυτής.\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;Διαιρετόν της ψυχής.:\r\n(72)-(93)\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u003cb\u003eΒΙΒΛΙΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟΝ\u003cbr /\u003e\r\nΑι δυνάμεις (μόρια) της ψυχής\u003c/b\u003e\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;Κεφ. Α\u0027.— Έννοια της ουσίας. Ορισμός της ψυχής.:\r\n(94)-(104)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Β\u0027.— Έμψυχον και άψυχον.\r\nΗ αρχή της ζωής. Η ψυχή\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;και το σώμα:(105)-(115)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Γ\u0027.— Αι διάφοροι\r\nεκδηλώσεις της ψυχής.: (116)-\r\n(123)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Δ\u0027.— Ψυχή και τελική\r\nαιτία. Η ψυχή και η θρέψις. Αρχή της\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;θρέψεως.:\r\n(124)-(137)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;Κεφ. Ε\u0027.— Δυνάμει και ενεργεία. Αίσθησις και νόησις: (138)-\r\n(152)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ς\u0027.— Αισθηταί ποιότητες.:\r\n(153)-(155)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Ζ\u0027.— Η όρασις και το διάμεσον αυτής.:\r\n(156)-(169)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Η\u0027.— Ήχος και το διάμεσον αυτού. Φωνή.:\r\n(170)-(185)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Θ\u0027.— Η αίσθησις της οσφρήσεως.:\r\n(186)-(187)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Ι\u0027.— Η αίσθησις της γεύσεως.:\r\n(188)-(189)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ΙΑ\u0027.— Η αίσθησις της αφής .:\r\n(190)-(197)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ΙΒ\u0027.— Σχέσις αισθητηρίου και αισθητού. Τα μεταξύ:\r\n(198)-(205)\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΒΙΒΛΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ\u003cbr /\u003e\r\nΑίσθησις. Φαντασία, Νους (θεωρητικός και πρακτικός).\u003c/b\u003e\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;Κεφ. Α\u0027.— Τα κοινά αισθητά.: (206)-\r\n(217)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Β\u0027.— Αντίληψις. Η κοινή αίσθησις.:\r\n(218)-(251)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Γ\u0027.— Η Φαντασία.:\r\n(252)-(266)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Δ\u0027.— O Νους (λόγος). Η αφηρημένη νόησις.:\r\n(267)-(297)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Ε\u0027.— Νους ποιητικός και παθητικός.:\r\n(298)-(307)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ς\u0027.— Νόησις και αλήθεια.:\r\n(308)-(326)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Ζ\u0027.— Νόησις. Εικόνες. Νοητόν αντικείμενον.:\r\n(327)-(346)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Η\u0027.— Ιδέαι και εικόνες.:\r\n(347)-(352)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Θ\u0027.— Δυνάμεις ψυχής. Νους και όρεξις.:\r\n(353)-(361)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» Ι\u0027.— Ορέξεως λειτουργία.:\r\n(362)-(384)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ΙΑ\u0027.— Το κοινόν αίτιον.:\r\n(385)-(395)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ΙΒ\u0027.— Αίσθησις. Θρέψις. Ευζωία.:\r\n(396)-(407)\u003cbr /\u003e\r\n\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;» ΙΓ\u0027.— Η αίσθησις της αφής.:\r\n(408)-(413)\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\u0026nbsp;\r\nΠρόσθετοι σημειώσεις.\u003c/p\u003e\r\n\u003cp style=\u0027text-align:center;\u0027\u003e——-\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003eΗ Σειρά των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων, των Εκδόσεων Φέξη, υπήρξεν\r\nένας σταθμός στα ελληνικά χρονικά. Για πρώτη φορά προσφερόταν\r\nσυστηματικά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, η αρχαία ελληνική σκέψη\r\n(ιστορία, φιλοσοφία, ποίηση, δράμα, δικανικός και πολιτικός λόγος) σε\r\nδημιουργικές μεταφορές της, από τους άριστους μεταφραστές του τόπου,\r\nστην πιο σύγχρονη μορφή που πήρε εξελισσόμενο το γλωσσικό της όργανο.\r\nO Όμηρος, οι Τραγικοί κι ο Αριστοφάνης, ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο\r\nΠλάτων, ο Ξενοφών, ο Αριστοτέλης, ο Θεόκριτος, ο Θεόφραστος, ο\r\nΕπίκτητος, ο Πλούταρχος, ο Λουκιανός κλπ. προσφέρονται και σήμερα,\r\nστις κλασικές πια μεταφράσεις των Πολυλά, Ραγκαβή, Μωραϊτίδη,\r\nΚονδυλάκη, Ποριώτη, Γρυπάρη, Τανάγρα, Πολέμη, Καμπάνη, Καζαντζάκη,\r\nΒάρναλη, Αυγέρη, Βουτιερίδη, Ζερβού, Φιλαδελφέως, Τσοκόπουλου,\r\nΣιγούρου, Κ. Χρηστομάνου κλπ, σε μια σύγχρονη σειρά εκδόσεων βιβλίου\r\nτσέπης, πράγμα που επίσης γίνεται για πρώτη φορά, συστηματικά, στην\r\nΕλλάδα.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u003cb\u003eΠερί ψυχής\u003c/b\u003e Εις το περιλάλητον τούτο έργον διετύπωσεν ο\r\nΑριστοτέλης τας μεταφυσικάς περί ψυχής θεωρίας του, βασιζόμενος επί\r\nτων δεδομένων του φυσικού κόσμου και του ορθού λόγου. Υπήρξαν δε\r\nαύται αφετηρία πλείστων εκ των νεωτέρων μεταφυσικών συστημάτων.\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\nΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΩΛΗΣΙΣ\u003cbr /\u003e\r\nΛΑΔΙΑΣ ΚΑΙ ΣΙΑ Ο.Ε.\u003cbr /\u003e\r\nΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 22 ΤΗΛ. 614.686, 634.506\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\nΤΙΜΑΤΑΙ ΔΡΧ. 10\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\r\n\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003cp\u003e\u0026nbsp;\u003c/p\u003e\r\n\r\n\u003chr\u003e\u003c/hr\u003e\r\n\u003cp id=\"fn1\"\u003e1. Πάθη ή συμβεβηκότα τα οποία αποτελούσι την ουσίαν της\r\nψυχής.\u003ca href=\"#ref1\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn2\"\u003e2. Διότι η ψυχή είναι η τελική αιτία του σώματος, του\r\nφυτού και του ζώου.\u003ca href=\"#ref2\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn3\"\u003e3. Μέθοδος Αριστοτελική.\u003ca href=\"#ref3\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn4\"\u003e4. Μέθοδος Πλατωνική.\u003ca href=\"#ref4\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn5\"\u003e5. Ότι η ψυχή είναι υπόστασις εδίδασκον οι Πυθαγορικοί\r\nκαι ο Πλάτων.\u003ca href=\"#ref5\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn6\"\u003e6. Ως έλεγον οι ιατροί οι ισχυριζόμενοι, ότι είναι\r\nαποτέλεσμα της κράσεως.\u003ca href=\"#ref6\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn7\"\u003e7. Ως έλεγεν ο Ξενοκράτης ορίζων ότι η ψυχή είναι\r\nαριθμός.\u003ca href=\"#ref7\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn8\"\u003e8. Διότι πρόκειται να αποδειχθή αν η ψυχή είναι σωματική\r\nή ασώματος, ήτοι καθαρά ενέργεια.\u003ca href=\"#ref8\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn9\"\u003e9. Αν η ψυχή είναι μία εις έκαστον όν, ή δύναται να\r\nδιαιρήται εις πολλάς άλλας ψυχάς.\u003ca href=\"#ref9\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn10\"\u003e10. O Αριστοτ. διακρίνει 3 ή μάλλον 4 είδη ψυχών, την\r\nθρεπτικήν ή φυτικήν, την αισθητικήν (ζωικήν), την κινητικήν και την\r\nνοητικήν (λογικήν).\u003ca href=\"#ref10\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn11\"\u003e11. Ήτοι ορισμός της εν πάσι τοις ζώοις ψυχής, όπερ\r\nφαίνεται αδύνατον, διότι η ψυχή του κυνός, ή του ανθρώπου και ή του\r\nθεού δεν δύνανται να ορισθώσιν ομοίως.\u003ca href=\"#ref11\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn12\"\u003e12. Το αυτόζωον του Πλάτωνος (όρα Τίμαιον).\u003ca\r\nhref=\"#ref12\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn13\"\u003e13. Η νόησις είναι ενεργεία νους, ούτω και τα άλλα.\u003ca\r\nhref=\"#ref13\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn14\"\u003e14. Κατά τον Αριστοτ. δεν υπάρχει φαντασία άνευ της\r\nαισθήσεως, αύτη δε δεν υπάρχει άνευ του σώματος· άρα και νόησις δεν\r\nυπάρχει άνευ του σώματος.\u003ca href=\"#ref14\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn15\"\u003e15. Ούτω και η ψυχή δεν δύναται να είναι χωριστή από\r\nτου σώματος.\u003ca href=\"#ref15\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn16\"\u003e16. Έννοιαι εν τη ύλη έχουσαι την ύπαρξιν αυτών,\r\nεκδηλούμεναι εν τω σώματι.\u003ca href=\"#ref16\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn17\"\u003e17. Η γραμμή και η επιφάνεια δύνανται να θεωρώνται\r\nχωριστά, κατά τρόπον αφηρημένον, και ούτως εξετάζονται υπό των\r\nμαθηματικών. Αλλά τα πάθη της ψυχής πρέπει να θεωρώνται εν ταις\r\nαναφοραίς των προς το σώμα, από του οποίου αυτή ουδέποτε χωρίζεται.\r\n\u003ca href=\"#ref17\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn18\"\u003e18. Αύτη είναι η αρχή των σοφιστών και ιδία του\r\nΠρωταγόρα.\u003ca href=\"#ref18\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn19\"\u003e19. O Όμηρος δήλα δη υπελάμβανεν ως ταυτόν τον νουν και\r\nτην ψυχήν.\u003ca href=\"#ref19\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn20\"\u003e20. Διότι άλλοτε διακρίνει και άλλοτε συγχέει νουν και\r\nψυχήν.\u003ca href=\"#ref20\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn21\"\u003e21. Ουχί εκ των τεσσάρων στοιχείων, αλλ\u0027 «εκ της\r\nαμερίστου φύσεως και αΰλου και ασωμάτου και εκ της σωματικής και\r\nμεριστής μέση μεταξύ αυτών συνεκράθη η ψυχή» λέγει ο Πλάτων εν τω\r\nΤιμαίω.\u003ca href=\"#ref21\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn22\"\u003e22. Άγνωστον είναι τοιούτον σύγγραμμα· ίσως εννοεί την\r\nπροφορικήν διδασκαλίαν του Πλάτωνος.\u003ca href=\"#ref22\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn23\"\u003e23. Το μήκος έχει μίαν διεύθυνσιν, το πλάτος δύο, και\r\nτο βάθος τρεις διευθύνσεις.\u003ca href=\"#ref23\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn24\"\u003e24. O Ξενοκράτης, ο οποίος διεδέχθη τον Σπεύσιππον ως\r\nσχολάρχης της Ακαδημίας.\u003ca href=\"#ref24\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn25\"\u003e25. Ότι κινεί εαυτήν και κινεί τα άλλα.\u003ca href=\"#ref25\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn26\"\u003e26. Επομένως και εκ της γης.\u003ca href=\"#ref26\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn27\"\u003e27. Προηγουμένως είπε μόνα τα δύο πρώτα, τώρα προσθέτει\r\nκαι το ασώματον.\u003ca href=\"#ref27\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn28\"\u003e28. Πιθανώς πλην του Αναξαγόρα.\u003ca href=\"#ref28\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn29\"\u003e29. Ως οι Ίωνες φιλόσοφοι.\u003ca href=\"#ref29\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn30\"\u003e30. Οι Πυθαγορικοί, οίτινες έλεγον, ότι η ψυχή είναι\r\nαρμονία εναντίων.\u003ca href=\"#ref30\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn31\"\u003e31. O Ηράκλειτος, ο Εμπεδοκλής, ο Ίππων, και ίσως ο\r\nπυθαγορίζων Αλκμαίων.\u003ca href=\"#ref31\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn32\"\u003e32. Ως ο Πλάτων.\u003ca href=\"#ref32\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn33\"\u003e33. O Αριστ. θεωρεί την ψυχήν ως κινούν ακίνητον, ως\r\nδίδουσαν την κίνησιν χωρίς αυτή να κινήται.\u003ca href=\"#ref33\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn34\"\u003e34. Εις τα Φυσικά του Αριστ.\u003ca href=\"#ref34\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn35\"\u003e35. Αλλαχού προσθέτει την γένεσιν και την φθοράν.\u003ca\r\nhref=\"#ref35\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn36\"\u003e36. Πρώτον λοιπόν επιχείρημα κατά της Πλατ.\r\nδιδασκαλίας, ότι η κίνησις είναι η ουσία της ψυχής, είναι ότι η ψυχή\r\nθα ήτο εν χώρω, υλική. Η ψυχή τότε ηδύνατο να κινήται υπό εξωτερικής\r\nδυνάμεως.\u003ca href=\"#ref36\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn37\"\u003e37. Δηλ. η παρά φύσιν κίνησις προϋποθέτει κίνησιν κατά\r\nφύσιν.\u003ca href=\"#ref37\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn38\"\u003e38. Η ψυχή πρέπει να τηρήται εις ηρεμίαν υπό εξωτερικής\r\nδυνάμεως, αλλ\u0027 αι βίαιαι αυταί καταστάσεις κινήσεως και ηρεμίας είναι\r\nακατανόητοι. Έπονται τρία έτι επιχειρήματα \u0026sect; 5—8.\u003ca\r\nhref=\"#ref38\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn39\"\u003e39. Νυν αναιρεί την κατά συμβεβηκός κίνησιν, αφού\r\nεπολέμησε την ιδιάζουσαν εις την ψυχήν κίνησιν.\u003ca href=\"#ref39\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn40\"\u003e40. Ούτω θα μετέδιδεν εις το σώμα την κίνησιν, ην\r\nελαβεν έξωθεν.\u003ca href=\"#ref40\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn41\"\u003e41. Διότι τα κινούντα την ψυχήν άτομα είναι αεικίνητα·\r\nπώς λοιπόν δύναται να ηρεμήση το σώμα;\u003ca href=\"#ref41\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn42\"\u003e42. Ο Πλάτων, ειπών ότι η ψυχή μερίζεται και\r\nυποδιαιρείται, είπεν ότι αυτή είναι μέγεθος. Βλέπε την Πλατωνικήν\r\nψυχογονίαν εν Τιμ. 34 Α, 36 C.\u003ca href=\"#ref42\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn43\"\u003e43. Ο νους δεν δύναται να θεωρηθή ως μέγεθος, ούτε\r\nομοιάζει με την αίσθησιν ή την επιθυμίαν, αίτινες κινούνται κατ\u0027\r\nευθείαν γραμμήν προς τι ή έκ τινος αντικειμένου. Ο νους όμως\r\nαντικείμενον έχων εαυτόν, τα νοητά, επιστρέφει εις εαυτόν και κάμνει\r\nκυκλικήν κίνησιν.\u003ca href=\"#ref43\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn44\"\u003e44. Αι μονάδες αι αποτελούσαι ένα αριθμόν είναι\r\nσυνεχείς, διότι αποτελούσι συνηνωμέναι έν όλον, όπερ είναι αυτός ο\r\nαριθμός.\u003ca href=\"#ref44\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn45\"\u003e45. Τα μέρη είναι συνεχή και συνέχονται προς άλληλα.\u003ca\r\nhref=\"#ref45\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn46\"\u003e46. Διότι υπάρχει εις τι μέγεθος άπειρος αριθμός\r\nσημείων, εν οις το μέγεθος τούτο δύναται να θίγηται και η νόησις θα\r\nπολλαπλασιάζηται τοσάκις όσα είναι τα σημεία, ενώ η ενέργεια της\r\nνοήσεως είναι ενιαία.\u003ca href=\"#ref46\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn47\"\u003e47. Επειδή κατά τον Τίμαιον η κίνησις του κύκλου του\r\nπαντός είναι αΐδιος, ανάγκη και η ενέργεια του νου, όστις\r\nσυνταυτίζεται με τον κύκλον τούτον, να είναι αΐδιος, ήτοι άπειρος και\r\nαπεριόριστος. Αλλά πάσα ενέργεια του νου είναι περιωρισμένη, άρα\r\nψευδής η θεωρία του Τιμαίου— O Πλάτων όμως ομιλεί περί της ψυχής του\r\nκόσμου.\u003ca href=\"#ref47\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn48\"\u003e48. Επομένως θα ήτο δυστυχής, διότι θα υφίστατο βίαν.\u003ca\r\nhref=\"#ref48\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn49\"\u003e49. Η ψυχή του κόσμου είναι ηνωμένη με το σώμα του\r\nκόσμου.\u003ca href=\"#ref49\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn50\"\u003e50. Αλλ\u0027 ο Πλάτων θεωρεί την ψυχήν ως την αιτίαν της\r\nκινήσεως αναφορικώς προς το σώμα του κόσμου.\u003ca href=\"#ref50\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn51\"\u003e51. O Πλάτων όμως εξηγείται περί τούτου.\u003ca\r\nhref=\"#ref51\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn52\"\u003e52. Περί μετεμψυχώσεως.\u003ca href=\"#ref52\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn53\"\u003e53. λ.χ. θερμών και ψυχρών, υγρών και ξηρών, σκληρών\r\nκαι μαλακών κ.λ.\u003ca href=\"#ref53\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn54\"\u003e54. λ.χ. ξύλα, λίθοι και άλλα χρησιμεύοντα εις την\r\nκατασκευήν οικίας.\u003ca href=\"#ref54\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn55\"\u003e55. λ.χ. την μουσικήν αρμονίαν έχομεν μόνον, όταν δεν\r\nευρίσκηται μεταξύ των φθόγγων αναλογία δυναμένη να καταστήση\r\nωραιοτέραν την συμφωνίαν αυτών.\u003ca href=\"#ref55\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn56\"\u003e56. O Εμπεδοκλής είπεν ότι πάντα τα σώματα αποτελούνται\r\nεκ των αυτών στοιχείων, και μόνον εκ της διαφόρου αναλογίας των\r\nστοιχείων προέρχεται η διαφορά των σωμάτων.\u003ca href=\"#ref56\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn57\"\u003e57. Η ψυχή κινεί το σώμα. Τούτου κινουμένου συμβαίνει\r\nνα κινήται και η ψυχή κατά τόπον.\u003ca href=\"#ref57\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn58\"\u003e58. Ότι δηλ. η ψυχή κινείται καθ\u0027 ον τρόπον επίστευον\r\nοι αρχαιότεροι.\u003ca href=\"#ref58\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn59\"\u003e59. Το αισθητόν κινεί το σώμα, τα αισθητήρια, και εκ\r\nτούτου γεννάται η αίσθησις. Εν τη αναμνήσει αντιθέτως, η ψυχή πρώτη\r\nανακαλεί τας εικόνας ας φυλάττει, και ούτω πολλάκις κινεί το σώμα.\u003ca\r\nhref=\"#ref59\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn60\"\u003e60. Ταύτα δεν είναι πάθη του ποιητικού νου αλλά του\r\nεμψύχου σώματος.\u003ca href=\"#ref60\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn61\"\u003e61. Δηλαδή της ενώσεως της ψυχής και του σώματος.\u003ca\r\nhref=\"#ref61\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn62\"\u003e62. Θα αποδείξη περαιτέρω ότι ο νους είναι θείος και\r\nαθάνατος και όλως απαθής.\u003ca href=\"#ref62\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn63\"\u003e63. Ούτως ο Ξενοκράτης εθεώρησε τα στοιχεία της ψυχής\r\nως μεμιγμένα κατά λόγον, ώστε να παράγωσιν αρμονίαν. Αλλ\u0027 η αρμονία\r\nπροέρχεται εξ αριθμητικού λόγου. Άρα η φύσις της ψυχής είναι αριθμός,\r\nεις ον ο Ξενοκράτης προσέθηκε και την έννοιαν της αυτοκινησίας.\u003ca\r\nhref=\"#ref63\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn64\"\u003e64. Η ψυχή είναι μονάς, αριθμός. Η μονάς και το σημείον\r\nσυμπίπτουσι πολλαχώς. Και επειδή η κίνησις σημείου γεννά γραμμάς,\r\nλοιπόν και αι κινήσεις της μονάδος, ως ψυχής, θα γεννώσι γραμμάς.\r\nΑύται δε αι γραμμαί θα είναι αυταί αι κινήσεις της ψυχής, οργή, λύπη\r\nκ.λ.\u003ca href=\"#ref64\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn65\"\u003e65. Τα πολύποδα εν γένει και τα ζωόφυτα.\u003ca\r\nhref=\"#ref65\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn66\"\u003e66. Άτομα άτινα μη έχοντα μέγεθος είναι ως μονάδες και\r\nσημεία άπειρα τον αριθμόν.\u003ca href=\"#ref66\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn67\"\u003e67. Όπερ μένει εις τα άτομα.\u003ca href=\"#ref67\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn68\"\u003e68. Έν σημείον δεν δύναται να διαφέρη άλλου σημείου\r\nειμή διά της θέσεώς του. Άτοπον δε είναι να λέγηται ότι αριθμητική\r\nμονάς διαφέρει ούτω άλλης αριθμητικής μονάδος, διότι ο αριθμός δεν\r\nέχει θέσιν. Αλλ\u0027 ο αριθμός όστις αποτελεί την ψυχήν κατά τον\r\nΞενοκράτην δεν είναι πλέον ειμή έν σημείον κατά την αναίρεσιν του\r\nΑριστοτέλους.\u003ca href=\"#ref68\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn69\"\u003e69. Ενταύθα αναιρεί την γνώμην ότι τα σημεία του\r\nσώματος είναι τα αυτά με τα της ψυχής. Ανωτέρω εξήτασε την γνώμην,\r\nότι τα υλικά σημεία του σώματος είναι διάφορα από τα σημεία τα\r\nαποτελούντα την ψυχήν.\u003ca href=\"#ref69\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn70\"\u003e70. Εν τη σχολή του Ξενοκράτους επιστεύετο ότι η ψυχή\r\nδύναται να χωρίζηται από του σώματος. Αλλά αφού κατ\u0027 αυτούς η ψυχή\r\nείναι αριθμός αναγόμενος εις σημεία, πώς δύναται να χωρίζηται του\r\nσώματος, αφού το σημείον είναι αχώριστον της γραμμής;\u003ca href=\"#ref70\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn71\"\u003e71. Τα σημεία δεν είναι μέρη των γραμμών, αλλά μόνον\r\nωρισμέναι θέσεις ή όρια. Η γραμμή άμα διαιρεθή εις σημεία δεν υπάρχει\r\nπλέον.\u003ca href=\"#ref71\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn72\"\u003e72. Είτε τα υλικά σύνθετα όντα, είτε αι αναφοραί των\r\nπραγμάτων.\u003ca href=\"#ref72\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn73\"\u003e73. Τα τέσσαρα, γην, πυρ, αέρα, ύδωρ. O Αριστοτέλης\r\nπαρεδέχετο και πέμπτον στοιχείον, τον αιθέρα.\u003ca href=\"#ref73\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn74\"\u003e74. O Εμπεδοκλής λέγει ότι τα οστά έχουσι δύο μέρη γης,\r\nδύο ύδατος και τέσσαρα πυρός. (Όρα και Μ. Ευαγγελίδου, Σύνοψις της\r\nΙστορίας της Φιλοσοφίας Α. 1904).\u003ca href=\"#ref74\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn75\"\u003e75. Το αγαθόν δεν είναι στοιχείον, αλλ\u0027 είναι αναφορά ή\r\nσχέσις. Είναι το μέσον μεταξύ δύο κακιών, της υπερβολής και της\r\nελλείψεως.\u003ca href=\"#ref75\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn76\"\u003e76. Κατά τον Αριστοτέλην αι κατηγορίαι ουδέν κοινόν\r\nέχουσι, και δεν δύνανται να αναχθώσιν εις έν γένος.\u003ca href=\"#ref76\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn77\"\u003e77. Αλλά τότε τι γίνεται η ενότης αυτής, ης άνευ ούτε\r\nνα νοηθή δύναται;\u003ca href=\"#ref77\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn78\"\u003e78. O Εμπεδοκλής ορμάται εκ της αρχής ότι το όμοιον\r\nγινώσκεται υπό του ομοίου. Επομένως ίνα γινώσκηται η αισθητή\r\nπραγματικότης, ήτις σύγκειται εκ των 4 στοιχείων, πυρός, αέρος,\r\nύδατος και γης, πρέπει η γινώσκουσα ψυχή ν\u0027 αποτελήται εκ των ομοίων\r\nστοιχείων. O Αριστοτέλης φέρει τας ακολούθους αντιρρήσεις: (1) η ψυχή\r\nγινώσκει ου μόνον τα στοιχεία, αλλά και πλείστα άλλα πράγματα, περί\r\nτων οποίων η αρχή «ομοίω το όμοιον» ουδέν εξηγεί. (2) ουδεμίαν έχει\r\nαξίαν το ότι η ψυχή συνίσταται εκ των στοιχείων, εάν μη συνίσταται\r\nκαι εκ των αναφορών και συνδυασμών των στοιχείων τούτων. Διότι πώς\r\nδύναται να γινώσκηται ο άνθρωπος λ.χ. ή ο λίθος, αφού ουδείς υποθέτει\r\nότι ταύτα είναι εν τη ψυχή; (3) Εις ποίαν κατηγορίαν δύναται να\r\nυπαχθή η ψυχή; Αι γενικώταται κατηγορίαι είναι 10, δηλ. ουσία, ποσόν,\r\nποιόν, σχέσις, τόπος, χρόνος, κείσθαι, έχειν, ποιείν, πάσχειν. Αλλ\u0027 η\r\nψυχή δεν δύναται να είναι πάσαι αι κατηγορίαι, διότι αυταί δεν έχουσι\r\nκοινά στοιχεία· ούτε δύναται να είναι μία εξ αυτών, διότι τότε θα\r\nγινώσκη μόνον τα αντικείμενα, άτινα ανήκουσιν εις την κατηγορίαν\r\nταύτην, θα αγνοή δε τα άλλα. (4) O Εμπεδοκλής εμπλέκεται εις το\r\nδίλημμα να καταστήση τον Θεόν αμαθέστατον ον, διότι αποκλείει από της\r\nφύσεως τούτου μίαν των στοιχειωδών κοσμικών αρχών, την έριν (την\r\nδιάκρισιν, την διαλεκτικήν). (5) Προσέτι διατί παν στοιχείον ή πας\r\nσυνδυασμός στοιχείων δεν έχει ψυχήν; (6) η εν λόγω θεωρία ουδεμίαν\r\nπαρέχει συνεκτικήν και ενωτικήν αρχήν.\u003ca href=\"#ref78\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn79\"\u003e79. Ίσως είπε νεύρα αντί να είπη μύες.\u003ca href=\"#ref79\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn80\"\u003e80. θα γινώσκη το όμοιον αυτής εξ\u0027 ου και συνίσταται.\u003ca\r\nhref=\"#ref80\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn81\"\u003e81. Ποίον το στοιχείον όπερ δίδει εις τα άλλα στοιχεία\r\nτην δύναμιν να μένωσιν ηνωμένα και ούτω ποιεί όντα ατομικά και\r\nχωριστά;\u003ca href=\"#ref81\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn82\"\u003e82. Ενώ η ψυχή ή η μορφή τα ενώνει εις έν όλον.\u003ca\r\nhref=\"#ref82\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn83\"\u003e83. Ως τα ζωόφυτα. Κατά τον Αριστ. το διακριτικόν\r\nγνώρισμα του ζώου είναι η αισθητικότης, η αισθητική ψυχή. Η κίνησις\r\nδεν δύναται να ανήκη εις την ουσιώδη φύσιν της ψυχής, διότι\r\nαισθανόμενά τινα όντα είναι στάσιμα και ακίνητα. Η αντίρρησις λοιπόν\r\nστρέφεται κατά Δημοκρίτου και Ξενοκράτους.\u003ca href=\"#ref83\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn84\"\u003e84. Και τα φυτά έχουσι ψυχήν, αλλά την θρεπτικήν\r\nμόνην.\u003ca href=\"#ref84\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn85\"\u003e85. Ήτοι εν τοις σώμασι τα οποία σύγκεινται εκ διαφόρων\r\nστοιχείων αναμεμιγμένων μεταξύ των.\u003ca href=\"#ref85\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn86\"\u003e86. Αν τα στοιχεία αποτελούσι την ψυχήν, πρέπει και ο\r\nαήρ και το πυρ να έχωσι την ψυχήν. Και αφού τα μέρη των έχουσι ψυχήν\r\nπρέπει και τα όλον αυτών να έχη ψυχήν.\u003ca href=\"#ref86\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn87\"\u003e87. Όπερ αδύνατον, αν η ψυχή σύγκειται εκ των\r\nστοιχείων, τα οποία δεν είναι όμοια.\u003ca href=\"#ref87\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn88\"\u003e88. Κατά τον Αριστοτέλην η ζωή και η ψυχή είναι τα\r\nαυτά· διά τούτο αποδίδει ψυχήν και εις τα φυτά.\u003ca href=\"#ref88\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn89\"\u003e89. Το λογικόν.\u003ca href=\"#ref89\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn90\"\u003e90. Το επιθυμητικόν.\u003ca href=\"#ref90\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn91\"\u003e91. Αριθμητικώς υπάρχουσι πολλαί ατομικαί ψυχαί,\r\nειδικώς δε (κατ\u0027 είδος) η ψυχή είναι η αυτή εις τε τα μέρη και εις το\r\nόλον σώμα.\u003ca href=\"#ref91\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn92\"\u003e92. Ως εάν η ψυχή ανευρίσκετο ολόκληρος εν εκάστω των\r\nμερών, εις τα οποία διηρέθη το ζώον.\u003ca href=\"#ref92\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn93\"\u003e93. Την θρεπτικήν.\u003ca href=\"#ref93\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn94\"\u003e94. Όστις θα περιλαμβάνη πάντα τα έχοντα ζωήν, ήτοι\r\nφυτά και ζώα.\u003ca href=\"#ref94\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn95\"\u003e95. Η ύλη είναι ακόμη ουδέν, και δύναται να είναι\r\nπάντα, πριν ή η μορφή διορίση αυτήν ειδικώς.\u003ca href=\"#ref95\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn96\"\u003e96. Όπερ δύναται να δεχθή την ζωήν ή έχει την ικανότητα\r\nνα ζη.\u003ca href=\"#ref96\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn97\"\u003e97. Προηγείται η έξις ή κατοχή γνώσεως ή άλλης\r\nικανότητος, και έπεται η χρήσις ή ενεργοποίησις αυτών.\u003ca\r\nhref=\"#ref97\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn98\"\u003e98. Ως έξις και κατοχή, οία η θρεπτική ψυχή, ήτις είναι\r\nέξις και ενέργεια και προϋπόθεσις των άλλων.\u003ca href=\"#ref98\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn99\"\u003e99. Πραγματικόν ον, τόδε τι, είναι εκείνο, εν ω\r\nσυνηνώθησαν πάντα τα συστατικά στοιχεία του. Το σώμα άνευ της ψυχής\r\nείναι πτώμα και ανάπαλιν η ψυχή άνευ του σώματος είναι απλή αφαίρεσις\r\nεν τη διάνοια ημών.\u003ca href=\"#ref99\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn100\"\u003e100. Όπως το σώμα είναι η ύλη της ψυχής.\u003ca\r\nhref=\"#ref100\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn101\"\u003e101. Εκ της εν τω οφθαλμώ αισθητικότητος μεταβαίνει\r\nεις την του όλου σώματος. Η ψυχή η ποιούσα αισθητικόν το σώμα\r\nομοιάζει προς την όψιν του οφθαλμού και την τμήσιν του πελέκεως.\u003ca\r\nhref=\"#ref101\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn102\"\u003e102. Διακρίνει την εν τω εμψύχω σώματι πραγματικήν\r\nδύναμιν του ζην και την εν τω σπέρματι, όπερ δύναται να γίνη σώμα,\r\nδένδρον κλπ. \u003ca href=\"#ref102\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn103\"\u003e103. Όψις είναι η απλή δύναμις, όρασις η ενέργεια της\r\nόψεως.\u003ca href=\"#ref103\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn104\"\u003e104. Μόνη η ψυχή είναι η τελείωσις του σώματος. Μέρη ή\r\nλειτουργίαι αυτής δύνανται να χωρίζονται του σώματος, ως ο ποιητικός\r\nνους.\u003ca href=\"#ref104\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn105\"\u003e105. Τότε μόνον γινώσκεται αληθώς πράγμα τι, ότε\r\nγινώσκεται και η αιτία αυτού, το διότι του ότι.\u003ca href=\"#ref105\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn106\"\u003e106. Δεδομένου ορθογωνίου;\u003ca href=\"#ref106\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn107\"\u003e107. Ούτος είναι ο αληθής ορισμός και τοιούτον θέλει\r\nνα δώση ο Αριστοτ. ορισμόν της ψυχής.\u003ca href=\"#ref107\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn108\"\u003e108. Η θρέψις είναι πρώτη, διότι δεν εξαρτάται από\r\nουδεμίαν των άλλων λειτουργιών, ενώ αι άλλαι εξαρτώνται εξ αυτής.\u003ca\r\nhref=\"#ref108\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn109\"\u003e109. Το αισθητικόν είναι το ιδιάζον χαρακτηριστικόν,\r\nδι\u0027 ου διακρίνεται το ζώον από των φυτών και των άλλων όντων.\u003ca\r\nhref=\"#ref109\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn110\"\u003e110. Περαιτέρω εν τω Γ\u0027 βιβλίω θα είπη ότι\r\nχωρίζεται.\u003ca href=\"#ref110\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn111\"\u003e111. Η μεν επιστήμη είναι εκείνο το οποίον δεχόμεθα, η\r\nδε ψυχή εκείνο διά του οποίου δεχόμεθα την επιστήμην. Ούτω και περί\r\nυγιείας και σώματος.\u003ca href=\"#ref111\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn112\"\u003e112. Το αισθητόν ενεργεί επί του αισθητικού, το\r\nεπιστητόν επί του επιστημονικού κ.λ.\u003ca href=\"#ref112\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn113\"\u003e113. Εννοεί το δόγμα της μετεμψυχώσεως. Το ότι μία\r\nψυχή εισδύει εις διάφορα σώματα είναι τόσον αδύνατον, όσον το ότι μία\r\nτέχνη δύναται να μεταχειρίζεται τα εργαλεία άλλων τεχνών αδιαφόρως.\u003ca\r\nhref=\"#ref113\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn114\"\u003e114. Το χωρίον μεταφράζουσιν άλλοι ούτω· «Εις το αυτό\r\nφθάνομεν και δι\u0027 αναλύσεως αυτής της εννοίας».\u003ca href=\"#ref114\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn115\"\u003e115. Πάσα ψυχή δεν είναι είδος παντός σώματος, αλλά\r\nτου σώματος του έχοντος όργανα και διαθέσεις επιτηδείας και\r\nκαταλλήλους προς αυτήν και τας δυνάμεις αυτής της ψυχής.\u003ca\r\nhref=\"#ref115\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn116\"\u003e116. Τα ζωόφυτα μόνον την αφήν έχουσι.\u003ca\r\nhref=\"#ref116\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn117\"\u003e117. Της τροφής αίσθησις είναι η γεύσις, αλλ\u0027 η γεύσις\r\nείναι είδος αφής, ως θα είπη κατωτέρω ο Αριστοτ. Και άνευ αφής δεν\r\nδύναται να υπάρχη ζώον. Η αφή είναι η θεμελιωδεστάτη των αισθήσεων.\u003ca\r\nhref=\"#ref117\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn118\"\u003e118. Εμμέσως διακρίνει το ζώον την τροφήν δι\u0027 άλλων\r\nαισθητών ιδιοτήτων.\u003ca href=\"#ref118\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn119\"\u003e119. Το τρίγωνον αποτελεί πάντα τα άλλα ευθύγραμμα\r\nπολύγωνα, άτινα είναι διαιρετά εις τρίγωνα.\u003ca href=\"#ref119\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn120\"\u003e120. Ταύτα είναι αι θρεπτικαί, αι αισθητικαί κλπ.\r\nψυχαί. Ψυχή όμως καθόλου, γενική δεν υπάρχει.\u003ca href=\"#ref120\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn121\"\u003e121. Αναιρεί εμμέσως την Πλατωνικήν θεωρίαν περί ιδεών\r\nκαι διδάσκει, ότι δεν πρέπει να ζητώμεν γενικόν ορισμόν της ψυχής ως\r\nνα υπήρχε μία φύσις απάσης της ψυχής, αλλά να ορίζωμεν μίαν εκάστην\r\nτων μορφών αυτής. Τοιούτοι γενικοί ορισμοί είναι κενοί σημασίας,\r\nδιότι δεν εφαρμόζουσιν εις μερικόν τι είδος όντων.\u003ca href=\"#ref121\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn122\"\u003e122. Εννοεί το λογικώς πρότερον.\u003ca href=\"#ref122\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn123\"\u003e123. Η φαντασία είναι 1) \u003cb\u003eαισθητική\u003c/b\u003e, ήτοι η\r\nδύναμις του αναπλάττειν αισθητάς εικόνας ή του ζωογονείν νεκρά\r\nαισθήματα. 2) \u003cb\u003eβουλευτική\u003c/b\u003e ή \u003cb\u003eλογιστική\u003c/b\u003e, ήτοι η δύναμις\r\nτου πλάττειν τας την νόησιν συνοδευούσας εικόνας εκ στοιχείων\r\nπάντοτε, τα οποία παρέχει η αίσθησις.\u003ca href=\"#ref123\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn124\"\u003e124. Πρώτας ευρίσκομεν τας ενεργείας, και εκ τούτων\r\nνοούμεν έπειτα τας δυνάμεις. Φύσει όμως προηγείται η δύναμις.\r\nΣαφέστερα όμως και των ενεργειών είναι τα αντικείμενα, λ.χ. η\r\nτροφή.\u003ca href=\"#ref124\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn125\"\u003e125. Εάν λ.χ. η ευδαιμονία είναι σκοπός, ο σκοπός\r\nούτος πραγματοποιείται εν εκάστω ημών και ούτω έκαστος ημών είναι ο\r\nτελικός σκοπός.\u003ca href=\"#ref125\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn126\"\u003e126. Διά της γεννήσεως αναγεννάται και διαμένει τα\r\nέμψυχον ον, ούτω δε διαιωνίζεται ουχί άτομόν τι δεδομένον, αλλά το\r\nείδος.\u003ca href=\"#ref126\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn127\"\u003e127. Η ψυχή λοιπόν δεν είναι υλική αιτία. Ύλη αυτής\r\nείναι το σώμα.\u003ca href=\"#ref127\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn128\"\u003e128. Καθώς εις τα ζώα είναι άνω η κεφαλή εν η το στόμα\r\nκαι τα όργανα προς τροφήν, ούτω εις τα φυτά είναι άνω αι ρίζαι, δι\u0027\r\nων έλκουσι την τροφήν (Θεμίστιος).\u003ca href=\"#ref128\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn129\"\u003e129. Συνεργεί με άλλα αίτια.\u003ca href=\"#ref129\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn130\"\u003e130. Και η έννοια της υγιείας δεν νοείται ειμή διά της\r\nεναντίας ιδέας της νόσου και αντιστρόφως.\u003ca href=\"#ref130\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn131\"\u003e131. Τα υγρά, οίον το έλαιον, κλπ. τρέφουσι το πυρ.\u003ca\r\nhref=\"#ref131\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn132\"\u003e132. Εννοεί το λογικώς πρότερον.\u003ca href=\"#ref132\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn133\"\u003e133. Η φαντασία είναι 1) \u003cb\u003eαισθητική\u003c/b\u003e, ήτοι η\r\nδύναμις του αναπλάττειν αισθητάς εικόνας ή του ζωογονείν νεκρά\r\nαισθήματα. 2) \u003cb\u003eβουλευτική\u003c/b\u003e ή \u003cb\u003eλογιστική\u003c/b\u003e, ήτοι η δύναμις\r\nτου πλάττειν τας την νόησιν συνοδευούσας εικόνας εκ στοιχείων\r\nπάντοτε, τα οποία παρέχει η αίσθησις.\u003ca href=\"#ref133\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn134\"\u003e134. Το ζώον τροφής χρήζει πάντοτε, ουχί όμως και\r\nαυξήσεως· ως ίππος ή άνθρωπος χρήζει τροφής, ως πώλος δε ή παις\r\nχρήζει και αυξήσεως, έως ου έλθη εις ακμήν, τότε δε την αύξησιν\r\nδιαδέχεται η γέννησις ομοίων όντων.\u003ca href=\"#ref134\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn135\"\u003e135. Τρεις είναι και αι ενέργειαι του θρεπτικού,\r\nθρέψις, αύξησις, γέννησις.\u003ca href=\"#ref135\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn136\"\u003e136. Ομοίου με το έχον αυτήν σώμα.\u003ca href=\"#ref136\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn137\"\u003e137. Η ψυχή τρέφει το σώμα διά της συμφυούς θρεπτικής\r\nκαι πεπτικής δυνάμεως και διά του θερμού, όπως ο κυβερνήτης κυβερνά\r\nτο πλοίον διά της συμφυούς χειρός αυτού και διά του χωριστού\r\nπηδαλίου. Η θερμότης, ως η χειρ, κινουμένη υπό της δυνάμεως κινεί την\r\nτροφήν, αναλογούσαν προς το πηδάλιον.\u003ca href=\"#ref137\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn138\"\u003e138. Διότι πάσα αλλοίωσις γίνεται διά πάθους και\r\nκινήσεώς τινος.\u003ca href=\"#ref138\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn139\"\u003e139. Ή των αισθητηρίων, ταύτα όμως είναι δυνάμει το\r\nαισθητόν και η αίσθησις. Το χωρίον εξηγείται και ούτω: διατί αι\r\nαντιλήψεις δεν πηγάζουσιν εξ αυτών των αισθήσεων.\u003ca href=\"#ref139\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn140\"\u003e140. Η αίσθησις δεν είναι πράγματι και διαρκώς εν\r\nενεργεία, αλλά δυνάμει ούσα γίνεται ενεργός, όταν ερεθίζηται\r\nέξωθεν.\u003ca href=\"#ref140\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn141\"\u003e141. Η ύλη και η δύναμις χρήζουσι πάντοτε, ως\r\nποιητικού αιτίου, ενός πραγματικού και ενεργεία όντος, ίνα κινηθώσι\r\nκαι γίνωσιν ωρισμένον τι. Ιδού διατί το είδος είναι πρότερον της\r\nύλης.\u003ca href=\"#ref141\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn142\"\u003e142. Το αισθητικόν, ακίνητον ον και απαθές κατ\u0027 αρχάς,\r\nείναι απλώς εν δυνάμει· άμα όμως πάθη και κινηθή υπό των εκτός, τότε\r\nείναι ενεργεία.\u003ca href=\"#ref142\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn143\"\u003e143. Η κίνησις γίνεται χάριν του τέλους (της οικίας\r\nλ.χ. η κατασκευή), όταν δε πραγματοποιηθή ο σκοπός, τότε η ενέργεια\r\nείναι τελεία.\u003ca href=\"#ref143\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn144\"\u003e144. Η αίσθησις, πριν ή αντιληφθή το αισθητόν, είναι\r\nδυνάμει αυτό, ουχί ενεργεία, άρα ταύτα είναι ανόμοια· αφού όμως\r\nαντιληφθή, αφωμοιώθη αυτό και είναι ομοία με αυτά.\u003ca href=\"#ref144\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn145\"\u003e145. Ήτοι α\u0027) ο δυνάμενος να γίνη επιστήμων, διότι\r\nείναι άνθρωπος, λ.χ. ο παις, β\u0027) ο μαθών την επιστήμην, αλλά μη\r\nχρησιμοποιών αυτήν, δυνάμενος όμως να την μεταχειρισθή, όταν θελήση,\r\nγ\u0027) ο ενεργεία μεταχειριζόμενος τα μεμαθημένα.\u003ca href=\"#ref145\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn146\"\u003e146. Φθοράν πάσχει του προϋπάρχοντος ο εξ επιστήμης\r\nμεταβαίνων εις άγνοιαν. O δε εξ αγνοίας μεταβαίνων εις επιστήμην\r\nπροβαίνει εις την τελείωσιν της φύσεως αυτού.\u003ca href=\"#ref146\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn147\"\u003e147. Όπερ τέλος έχει να είναι επιστήμων, Ή άλλως·\r\nδιότι το προστιθέμενον στοιχείον ανήκει εις αυτήν την φύσιν αυτού και\r\nτείνει εις την εντελέχειαν αυτού.\u003ca href=\"#ref147\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn148\"\u003e148. \u003cb\u003eΔιάθεσις\u003c/b\u003e δηλοί μεταβατικήν κατάστασιν,\r\n\u003cb\u003eέξις\u003c/b\u003e δε έμμονον, κατάστασιν. Η διάθεσις είναι απλή δύναμις ή\r\nατελής βαθμίς πράγματός τινος προς την εντελέχειαν του, είναι λοιπόν\r\nστέρησις, άρνησις εν συγκρίσει προς την έξιν ή την εντελέχειαν. Ούτως\r\nο μεν άρτι μανθάνων αποβάλλει ην έχει διάθεσιν, δηλ. την άγνοιαν, και\r\nενεργεί πρώτην μεταβολήν (εκ του μη όντος εις το είναι). O δε μαθών\r\nέχει μεν ήδη την έξιν, κατέχει την επιστήμην, χρήζει δε ενεργείας\r\nπρος τελείωσιν.\u003ca href=\"#ref148\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn149\"\u003e149. Ως πρώτη μεταβολή εννοείται το ότι γεννάται ο\r\nπαις έχων την δύναμιν να αισθάνηται και να γινώσκη.\u003ca href=\"#ref149\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn150\"\u003e150. Ήτοι μόνον νοητά όντα ή τα καθαρά νοήματα, τα\r\nοποία δεν είναι, όπως τα αισθητά, έργα της φύσεως.\u003ca href=\"#ref150\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn151\"\u003e151. Ουχί όπως ο παις λέγεται δυνάμει στρατηγός, αλλ\u0027\r\nόπως ο ενήλιξ και κατέχων (έξις) την στρατηγίαν.\u003ca href=\"#ref151\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn152\"\u003e152. Εν τω Γ\u0027 βιβλίω αναπτύσσει κάλλιον την ταυτότητα\r\nτου υποκειμένου και του αντικειμένου, της ψυχής και του αισθητού. Η\r\nαίσθησις δέχεται τα είδη και τας εννοίας των αισθητών, χωρίς να πάσχη\r\nκαι να αλλοιούται, τουναντίον μάλιστα γινομένη ενεργός τελειοποιεί\r\nτην προτέραν κατάστασιν αυτής.\u003ca href=\"#ref152\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn153\"\u003e153. Η αφή, ήτις διακρίνει τας ιδιότητας του σώματος\r\nως σώματος, έχει πολλά αντικείμενα: σκληρά και μαλακά, λεία και\r\nτραχέα, θερμά και ψυχρά, υγρά και ξηρά. Είδος αφής είναι η γεύσις.\u003ca\r\nhref=\"#ref153\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn154\"\u003e154. Ή άλλως διότι εις τον υιόν Διάρους συνέβη να\r\nείναι λευκός το χρώμα.\u003ca href=\"#ref154\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn155\"\u003e155. Δηλ. υιός Διάρους.\u003ca href=\"#ref155\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn156\"\u003e156. Όρασις είναι η εν ενεργεία όψις.\u003ca href=\"#ref156\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn157\"\u003e157. Εννοεί τα εν τω σκότει φωσφορίζοντα σώματα, άτινα\r\nδεν έχουσιν ίδιον όνομα.\u003ca href=\"#ref157\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn158\"\u003e158. Το χρώμα είναι ορατόν, ουχί καθ\u0027 εαυτό, διότι δεν\r\nείναι ουσία, υπόστασις, αλλά είναι πάντοτε εν σώματι ως ιδιότης\r\nαυτού.\u003ca href=\"#ref158\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn159\"\u003e159. Διότι ούτε ο ορισμός αυτής περιέχει το ορατόν,\r\nούτε ο του ορατού περιέχει αυτήν.\u003ca href=\"#ref159\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn160\"\u003e160. Το αίτιον τούτο είναι το χρώμα.\u003ca href=\"#ref160\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn161\"\u003e161. Διαφανή είναι ο αήρ, το ύδωρ κλπ., αλλά καθ\u0027\r\nεαυτά είναι δυνάμει διαφανή και διά τούτο είναι σκοτεινά· δρώντος\r\nόμως του φωτός γίνονται διαφανή. Το φως κάμνει το διαφανές ενεργεία\r\nδιαφανές, όταν το διαπερά και το κινή. Το διαφανές είναι άχρουν,\r\nδέχεται δε χρώμα εξ άλλων εγχρώμων σωμάτων.\u003ca href=\"#ref161\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn162\"\u003e162. Όπερ είναι ο ουρανός ή ο αιθήρ.\u003ca href=\"#ref162\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn163\"\u003e163. Ουχί δε ως εκτεταμένου ή χρωματιστού κλπ.\u003ca\r\nhref=\"#ref163\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn164\"\u003e164. Το διαφανές και το φως, εάν ήσαν σώματα, θα ήσαν\r\nεν τω αυτώ τόπω και θα απετέλουν έν σώμα.\u003ca href=\"#ref164\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn165\"\u003e165. Διά την ταχύτητα της κινήσεώς του.\u003ca\r\nhref=\"#ref165\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn166\"\u003e166. Η όψις διακρίνει και το σκότος. Και εν γένει πάσα\r\nαίσθησις την στέρησιν του ιδίου αυτής αισθητού αντικειμένου\r\nαισθάνεται.\u003ca href=\"#ref166\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn167\"\u003e167. Διότι πάντα έχουσι την αυτήν όψιν, καθ\u0027 όσον\r\nπάντα είναι λαμπρά και φωσφορικά.\u003ca href=\"#ref167\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn168\"\u003e168. Άλλως πολλώ μάλλον θα έπασχεν η αίσθησις, εάν το\r\nχρώμα επετίθετο επί του αισθητηρίου.\u003ca href=\"#ref168\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn169\"\u003e169. Φαίνεται ότι υποθέτει ειδικόν τι διάμεσον της\r\nοσμής (δίοσμον) και τούτο λέγει πάθος του αέρος και του ύδατος, όπερ\r\nδιαβιβάζει την οσμήν, όπως έτερον κοινόν πάθος, το διαφανές,\r\nδιαβιβάζει το φως. Της όψεως το διάμεσον, το διαφανές, είναι ιδιότης\r\nτου αέρος και του ύδατος. Το της ακοής, το διηχές, είναι ωσαύτως\r\nιδιότης του αέρος και του ύδατος. Της αφής διάμεσον είναι η σαρξ και\r\nτης οσφρήσεως είναι ο αήρ, και μόνον εις τους ιχθύς είναι το ύδωρ.\u003ca\r\nhref=\"#ref169\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn170\"\u003e170. Του αέρος.\u003ca href=\"#ref170\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn171\"\u003e171. Ίνα ούτω αντιτάξη αντίστασιν σώματος στερεού κατά\r\nτου πλήττοντος σώματος και ούτω παραχθή ήχος.\u003ca href=\"#ref171\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn172\"\u003e172. Όστις αποτελεί σώμα έν και συνεχές εξ αιτίας των\r\nορίων του αγγείου.\u003ca href=\"#ref172\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn173\"\u003e173. Ήτις αναπηδά ή αναρρίπτεται· ή ως σφαίρα, εξ ης\r\nουδαμόθεν δύναται να εκφύγη ο αήρ.\u003ca href=\"#ref173\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn174\"\u003e174. Το φως εξ ανακλάσεως εις ανάκλασιν πληροί πάντα\r\nτον φωτιζόμενον χώρον.\u003ca href=\"#ref174\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn175\"\u003e175. Το μέρος του αέρος, όπερ άπτεται της ηχηράς\r\nεπιφανείας, δέχεται εξ αυτής παραχρήμα κίνησιν, ήτις τον καθιστά\r\nενότητα διακρινομένην από της μάζης του κύκλου αέρος. O αήρ εκείνος\r\nπαλλόμενος γίνεται εις και αντηχεί διά της επιδράσεως της επιφανείας\r\nτου ηχούντος σώματος.\u003ca href=\"#ref175\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn176\"\u003e176. Τουναντίον, η τραχύτης διαιρεί και ποιεί πολλάς\r\nεπιφανείας.\u003ca href=\"#ref176\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn177\"\u003e177. Κατά τον Αριστοτ. υπάρχει εν τω ωτί μέρος έχον\r\nκίνησιν ιδίαν και συνεχή, ως ο αήρ έχει την ιδικήν του, όταν κινήται\r\nυπό του ήχου.\u003ca href=\"#ref177\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn178\"\u003e178. Ο αήρ ο υπάρχων εις τα βάθη του ωτός έχει άμεσον\r\nσχέσιν προς τον ήχον, όστις φέρεται υπό του εξωτερικού αέρος.\u003ca\r\nhref=\"#ref178\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn179\"\u003e179. Ή: καθώς όταν πλησιάσωμεν εις αυτό κέρας.\u003ca\r\nhref=\"#ref179\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn180\"\u003e180. Έξωθεν ερχόμενος.\u003ca href=\"#ref180\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn181\"\u003e181. Η μάζα του αέρος, ήτις είναι εις επαφήν με την\r\nεπιφάνειαν του ηχούντος σώματος.\u003ca href=\"#ref181\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn182\"\u003e182. Μεταφορικώς· διότι η χειρ ή η πνοή του ανθρώπου\r\nείναι η δίδουσα εις τα άψυχα μέλος και γλώσσαν.\u003ca href=\"#ref182\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn183\"\u003e183. Έντομα, οστρακόδερμα, μαλακόστρακα, ήτοι τα\r\nέχοντα λευκόν αίμα.\u003ca href=\"#ref183\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn184\"\u003e184. Εις την πέψιν.\u003ca href=\"#ref184\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn185\"\u003e185. Τα όργανα της ψύξεως είναι ο εγκέφαλος και οι\r\nπνεύμονες εις τα χερσαία, τα βράγχια δε εις τους ιχθύς. Η ψύξις είναι\r\nαπαραίτητος προς μετριασμόν της εκ των τροφών και του αίματος\r\nαναπτυσσόμενης θερμότητος. Το θερμότατον των οργάνων είναι η\r\nκαρδία.\u003ca href=\"#ref185\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn186\"\u003e186. Τα έντομα, λ, χ., τα οστρακόδερμα και τα ζώα, των\r\nοποίων ο οφθαλμός δεν καλύπτεται υπό μεμβράνης ή βλεφάρου.\u003ca\r\nhref=\"#ref186\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn187\"\u003e187. Διότι ανάλογος είναι και η γεύσις ή ο χυμός των\r\nπραγμάτων τούτων.\u003ca href=\"#ref187\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn188\"\u003e188. Ως είπομεν πρότερον, η όψις, η ακοή και η\r\nόσφρησις έχουσι χρείαν της μεσολαβήσεως ξένου τινός, ίνα\r\nλειτουργήσωσι, και όπερ είναι χωριστόν απ\u0027 αυτών. Είναι δε ταύτα (το\r\nδιαφανές το διηχές και το δίοσμον) πάθη του αέρος και του ύδατος. Της\r\nαφής όμως, ης είδος είναι η γεύσις, το μεταξύ ή διάμεσον τούτο πράγμα\r\nδεν είναι εκτός των οικείων αισθητηρίων, αλλ\u0027 ανήκει εις αυτά ταύτα,\r\nείναι η σαρξ ή ανάλογόν τι και προσέτι ο αήρ και το ύδωρ, υφ\u0027 ων\r\nπερικυκλούται το αισθητόν. Το κυρίως αισθητήριον της αφής κείται\r\nμάλλον εσωτερικώς κατά τον Αριστοτέλη, είναι δηλ. η καρδία.\u003ca\r\nhref=\"#ref188\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn189\"\u003e189. Άπουν λέγομεν ζώον τι ίνα δηλώσωμεν και ότι έχει\r\nκακούς πόδας. Ομοίως π.χ. απύρηνος λέγεται και χώρα παράγουσα ολίγα\r\nσπέρματα.\u003ca href=\"#ref189\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn190\"\u003e190. Του θερμού ή ψυχρού κλπ.\u003ca href=\"#ref190\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn191\"\u003e191. Ούτως η σαρξ αποτελεί περί το αισθητήριον της\r\nαφής κυκλικόν σκέπασμα.\u003ca href=\"#ref191\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn192\"\u003e192. Η γεύσις αισθάνεται τα απτά όπως και τους χυμούς.\r\nΑλλ\u0027 η αφή δεν αισθάνεται αντιστρόφως τους χυμούς όπως τα απτά.\u003ca\r\nhref=\"#ref192\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn193\"\u003e193. Αι διαστάσεις είναι μήκος, πλάτος, βάθος.\u003ca\r\nhref=\"#ref193\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn194\"\u003e194. Το ρευστόν είναι ο αήρ, όστις κατά τον Αριστ.\r\nσυνίσταται εξ ύδατος. \u003ca href=\"#ref194\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn195\"\u003e195. Το όργανον (πρώτον) της γεύσεως και της αφής\r\nείναι η καρδία, το διάμεσον δε είναι η γλώσσα και η σαρξ.\u003ca\r\nhref=\"#ref195\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn196\"\u003e196. Ούτω και το αισθητόν μεταδίδον την ποιότητά του\r\nεις την αίσθησιν, την κάμνει ομοίαν προς εαυτό, διότι αύτη έχει ήδη\r\nτην φύσιν του πράγματος.\u003ca href=\"#ref196\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn197\"\u003e197. Διότι τότε είμεθα ενεργεία ό,τι είναι το\r\nαντικείμενον, το οποίον μας /εκ παροράματος λείπει η συνέχεια της\r\nφράσης/\u003ca href=\"#ref197\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn198\"\u003e198. O κηρός δέχεται τον τύπον του χρυσού, αλλά δεν\r\nγίνεται διά τούτο χρυσούς· ούτω και η αίσθησις.\u003ca href=\"#ref198\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn199\"\u003e199. Κατά την λειτουργίαν εκάστου αισθητηρίου.\u003ca\r\nhref=\"#ref199\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn200\"\u003e200. λ.χ. το ύδωρ, ίνα δεχθή σταγόνα μέλιτος, πρέπει\r\nνα δεχθή \u003cb\u003eυλικώς\u003c/b\u003e το μέλι. \u003ca href=\"#ref200\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn201\"\u003e201. Αίσθησίς τις δεν δύναται να αντιλαμβάνηται τα\r\nειδικά αισθήματα άλλης, λ.χ. η όψις τους ήχους· ούτω δεν δύνανται να\r\nοσφραίνωνται αι άλλαι αισθήσεις και εκείνα τα όντα, άτινα δεν\r\nέχουσιν όσφρησιν.\u003ca href=\"#ref201\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn202\"\u003e202. Όσφρησις είναι η ενέργεια, οσμή η δύναμις.\u003ca\r\nhref=\"#ref202\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn203\"\u003e203. Δεν έχουσι μορφάς ακριβείς απτάς ή ορατάς.\u003ca\r\nhref=\"#ref203\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn204\"\u003e204. Ο αήρ όζει, αλλά δεν οσφραίνεται.\u003ca\r\nhref=\"#ref204\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn205\"\u003e205. O Έγελος (Ιστορία της Φιλοσ.) παρατηρεί ότι\r\nπαρενοήθη πολλάκις η εν αρχή του κεφαλαίου τούτου ομοίωσις του Αριστ.\r\nλέγοντος, ότι η αίσθησις δέχεται τα αισθητά είδη άνευ ύλης, ως ο\r\nκηρός δέχεται το σημείον του (σφραγιστικού) δακτυλίου άνευ του\r\nμετάλλου. Εκ της παρανοήσεως ταύτης εγεννήθησαν πολλαί άτοποι\r\nθεωρίαι. Αλλά το είδος είναι το αισθητόν αντικείμενον θεωρούμενον ως\r\nκαθολικόν· εν τη θεωρία εξυψούμεθα υπεράνω του ατομικού και αισθητού\r\nεις το καθολικόν (το άυλον και νοητόν). Διάφορος είναι η θέσις ημών\r\nεις τας πρακτικάς σχέσεις, καθ\u0027 ας ως υλικά μεμονωμένα άτομα\r\nσχετιζόμεθα ολικώς προς υλικά πράγματα και η ολική ημών ύπαρξις\r\nτίθεται εις ενέργειαν. Ούτω λέγει ο Αριστ. περί της φυτικής ψυχής,\r\nότι με υλικόν τρόπον μόνον σχετίζεται προς την ύλην (καθώς ημείς όταν\r\nτρώγωμεν και πίνωμεν), και διά τούτο δεν δύναται να δεχθή τα είδη των\r\nαισθητών. Όταν όμως η ψυχή δέχηται είδη (τους αισθητούς διορισμούς ή\r\nποιότητας του πράγματος, χρώματα, σχήματα κλπ.), τότε αφανίζεται η\r\nύλη, ήτις δεν είναι θετικόν τι παρέχον αντίστασιν προς την ψυχήν.\u003cbr\r\n/\u003e\u003cbr /\u003e\r\nΤω όντι η ψυχή αισθάνεται, διότι είναι φύσις καθολική, ήτις\r\nαναφέρεται μεν είς τι εξωτερικόν πράγμα και έχει εν εαυτή διορισμόν\r\nτινα, αλλά μένει πάντοτε μεθ\u0027 εαυτής και δύναται να αισθάνηται και\r\nάλλο τι και πάντα χωρίς να ταυτίζηται με ουδέν αποκλειστικώς. Το\r\nάψυχον όμως ον απορροφάται όλως εις τον διορισμόν του. Το έγχρωμον\r\nύδωρ λ.χ. μόνον υφ\u0027 ημών διακρίνεται ως έγχρωμον και άχρωμον ύδωρ. Αν\r\nόμως το εν γένει ύδωρ και το ειδικόν, το έγχρωμον ύδωρ, ήσαν έν και\r\nτο αυτό ύδωρ, η ειδοποιός αύτη διαφορά θα ήτο προς αυτό το ύδωρ και\r\nτο ύδωρ θα ησθάνετο. Και αν και εγώ δεν ηδυνάμην να βλέπω ειμή μόνον\r\nτο κυανούν, ο περιορισμός ούτος θα ήτο ποιότης, ήτις θα εταυτίζετο με\r\nεμέ, θα απερρόφα το είναι μου. Αλλ\u0027 επειδή είμαι ον καθολικόν,\r\nδύναμαι να βλέπω το χρώμα εν γένει, ή κάλλιον ειπείν τα χρώματα\r\nπάντα.\u003cbr /\u003e\u003cbr /\u003e\r\nΥλικών σχέσεων εκφράσεις δύνανται βεβαίως να χρησιμεύσωσι προς\r\nδιασάφησιν πνευματικών σχέσεων. Αλλά δεν έπεται, ότι παν ό,τι\r\nεμπεριέχεται εις τας αισθητάς σχέσεις αληθεύει και εις τας\r\nπνευματικάς. Η ψυχή δεν είναι πίναξ, εφ\u0027 ου τα αισθητά χαράττουσι τας\r\nμορφάς των ως επί του κηρού. Ο δε Αριστοτέλης διά της παρομοιώσεως\r\nτου κηρού ηθέλησε να δηλώση μόνον την παθητικότητα του αισθητικού,\r\nόπερ δέχεται μόνον το είδος. Αλλ\u0027 εξ άλλου η αίσθησις δεν μένει ως\r\nπρος το είδος εις την σχέσιν, την οποίαν έχει το είδος με τον κηρόν.\r\nO κηρός δεν δέχεται εντός εαυτού το είδος. Η εντύπωσις του δακτυλίου\r\nμένει όλως εξωτερική και επιπολαία χωρίς να γίνηται μορφή του\r\nπραγματικού όντος του κηρού. Άλλως θα έπαυεν ούτος να είναι κηρός. Η\r\nψυχή όμως αφομοιοί το είδος εις ιδίαν αυτής ουσίαν, ούτως ώστε αύτη\r\nείναι εν εαυτή τρόπον τινά πάντα τα αισθητά. Και ως ανωτέρω είπομεν\r\n(σελ. 52 /δηλ. Βιβλίο Δεύτερο – τέλος κεφαλαίου Α’/, αν ο πέλεκυς\r\nείχε το είδος αυτού διωρισμένον ως ουσίαν του, το είδος τούτο θα ήτο\r\nη ψυχή αυτού. Η ψυχή όμως δεν είναι παθητική ως ο κηρός, ούτε\r\nδέχεται τους προσδιορισμούς της έξωθεν. Η ψυχή είναι το είδος, η\r\nμορφή, ήτις είναι το καθολικόν. Η ψυχή, ως λέγει κατωτέρω ο\r\nΑριστοτέλης αναπτύσσων έτι μάλλον ταύτα, απωθεί αφ\u0027 εαυτής\r\n(αντιφράττει) την ύλην και διατηρεί εαυτήν κατά της ύλης ούτως ώστε\r\nδεχομένη το είδος ε ν ε ρ γ ε ί συνάμα, διότι αναιρεί την\r\nπαθητικότητα και ούτω μένει ελευθέρα. Η ψυχή μεταβάλλει την μορφήν\r\n(τας ποιότητας) των εξωτερικών σωμάτων εις ιδία αυτής στοιχεία και\r\nσυνταυτίζεται μετ\u0027 αυτών (ελευθερούται), διότι αυτή είναι το\r\nκαθολικόν, είναι είδος ειδών. (Όρα και I. Caird. Φιλοσ. της\r\nθρησκείας. Μετάφρασις Π. Γρατσιάτου, σελ. 73-74 «Φιλοσοφ. και\r\nΚοινωνιολ. Βιβλιοθήκη Φέξη»). \u003ca href=\"#ref205\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn206\"\u003e206. Τα επιχειρήματα του Αριστ. είναι σκοτεινά. Εν\r\nολίγοις, ισχυρίζεται ότι τα ζώα έχουσι μόνας τας συνήθεις 5\r\nαισθήσεις, διότι 5 αισθήσεις έχει το τελειότατον ζώον, ο άνθρωπος.\u003ca\r\nhref=\"#ref206\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn207\"\u003e207. Το ον, όπερ αισθάνεται διά μέσου του αέρος,\r\nπρέπει να δύναται να αισθάνηται και τους ήχους και τα χρώματα, ων\r\nαναγκαίον διάμεσον είναι ο αήρ.\u003ca href=\"#ref207\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn208\"\u003e208. Η θερμότης είναι απαραιτήτως αναγκαία εις την\r\nπέψιν και την θρέψιν.\u003ca href=\"#ref208\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn209\"\u003e209. Δύνανται δήλα δή ταύτα να αισθάνωνται διά δύο\r\nδιαμέσων σωμάτων, του αέρος και του ύδατος.\u003ca href=\"#ref209\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn210\"\u003e210. Διάφορον των δύο, αέρος και ύδατος, ή, κατ\u0027\r\nάλλους σχολιαστάς, διάφορον των 5 στοιχείων αέρος, πυρός, ύδατος, γης\r\nκαι αιθέρος.\u003ca href=\"#ref210\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn211\"\u003e211. Η κίνησις αντιληπτή ούσα υπό πασών των αισθήσεων\r\nχρησιμεύει ως μέσον προς αντίληψιν πάντων των κοινών.\u003ca\r\nhref=\"#ref211\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn212\"\u003e212. Αισθάνεται την μονάδα και επομένως τον αριθμόν, ο\r\nοποίος είναι ένωσις μονάδων. \u003ca href=\"#ref212\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn213\"\u003e213. Τα κοινά θα ήσαν αισθητά υπό εκάστης των\r\nαισθήσεων. Ούτως η όψις, ήτις, καίπερ ειδική ούσα, αντιλαμβάνεται\r\nαλλότρια. Βλέποντες σώμα ξανθόν (όπερ διά της αισθήσεως γνωρίζομεν\r\nότι είναι μέλι) γνωρίζομεν και ότι είναι γλυκύ. Ούτω δε βλέπομεν την\r\nγεύσιν αυτού, όπως το χρώμα του. Αλλά την γεύσιν μόνον κατά\r\nσυμβεβηκός γνωρίζομεν. Ούτω, και αν τα κοινά ήσαν αισθητά δι\u0027\r\nειδικής αισθήσεως, τότε κατά συμβεβηκός μόνον θα εγνωρίζομεν αυτά\r\nδιά των άλλων αισθήσεων.\u003ca href=\"#ref213\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn214\"\u003e214. Ούτω βλέποντές τινα ενδεδυμένον λευκά\r\nενθυμούμεθα, ότι είναι υιός του Κλέωνος. Η παρούσα αίσθησις γνωρίζει\r\nημίν άνθρωπον ενδεδυμένον λευκά και αφυπνίζει την μνήμην, ήτις\r\nπληροφορεί, ότι ούτος είναι υιός του Κλέωνος.\u003ca href=\"#ref214\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn215\"\u003e215. Αισθητήν υπό των 5 αισθήσεων, και η ενότης των 5\r\nαισθήσεων αποτελεί την ενότητα της αντιλήψεως των κοινών.\u003ca\r\nhref=\"#ref215\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn216\"\u003e216. Ούτε η όψις δύναται να είπη ότι η χολή είναι\r\nξανθή, ουδέ ότι αι δύο ιδιότητες ανήκουσιν εις το αυτό\r\nαντικείμενον.\u003ca href=\"#ref216\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn217\"\u003e217. Τα όντα και αι ιδιότητες, ας αισθανόμεθα δι\u0027\r\nεκάστης των άλλων αισθήσεων.\u003ca href=\"#ref217\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn218\"\u003e218. Η ενέργεια της αισθητικής αντιλήψεως δεν\r\nτελειούται εν τοις εξωτερικοίς αισθητηρίοις, αλλ\u0027 εν τη κοινή\r\nαισθήσει. Εκάστη ατομική αίσθησις αντιλαμβάνεται ίδιον αισθητόν,\r\nχρώμα η όρασις, ήχον η ακοή, οσμήν η όσφρησις κτλ.· αλλά ταύτα είναι\r\nαισθηταί ποιότητες, ουχί αντιλήψεις. Διά της όψεως λ.χ. έχομεν το\r\nαίσθημα του πρασίνου, αλλ\u0027 ουχί την παράστασιν μήλου, ήτις\r\nαποτελείται εκ διαφόρων διορισμών χρώματος, σκληρότητος, γεύσεως,\r\nμεγέθους κλπ. Οι διορισμοί όμως ούτοι ενούνται είτα εις έν και\r\nαποτελούσι συγκεκριμένον τι αντικείμενον, το μήλον. Την λειτουργίαν\r\nταύτην της ενώσεως των διαφόρων ποιοτήτων εκτελεί η κ ο ι ν ή α ί σ\r\nθ η σ ι ς . Επομένως μία των λειτουργιών ταύτης είναι, ο σχηματισμός\r\nαντιλήψεων ή παραστάσεων. Δι\u0027 αυτής πάλιν αναγνωρίζομεν ότι μερικά\r\nαισθήματα ανήκουσιν εις ημάς, δι\u0027 αυτής γινώσκομεν ό,τι βλέπομεν,\r\nακούομεν κτλ. Ούτως η συνείδησις είναι άλλη λειτουργία της κοινής\r\nαισθήσεως. Αυτή πάλιν αντιλαμβάνεται τα κοινά αισθητά αντικείμενα,\r\nήτοι στάσιν, κίνησιν, αριθμόν, σχήμα και μέγεθος, τα οποία καλούνται\r\nκοινά, διότι είναι αντιληπτά αμέσως υπό της κοινής αισθήσεως και\r\nεμμέσως υπό των ατομικών αισθήσεων. Πάλιν αι ατομικαί αισθήσεις\r\nδίδουσιν ημίν χρώμα, ήχον κλπ., αλλά δεν διακρίνουσι μεταξύ ηδέος\r\nλ.χ. και λευκού, ούτε διαστέλλουσι διαφόρους βαθμούς πικρίας. Τούτο\r\nείναι έργον κρίσεως και αποδίδεται υπό του Αριστοτέλους εις την\r\nκοινήν αίσθησιν. Η διάκρισις μεταξύ αληθούς και ψευδούς, μεταξύ\r\nπραγματικού και μη πραγματικού εις τας αντιλήψεις ημών γίνεται υπό\r\nτης κοινής αισθήσεως. Το αίσθημα, επειδή είναι γεγονός μόνον και ως\r\nαισθητική κίνησις δεν ποιεί κρίσιν, είναι πάντοτε αληθές, αλλά όταν η\r\nαισθητή ποιότης κατηγορήται κατά τινος και σχηματίζηται κρίσις, τότε\r\nείναι δυνατή η πλάνη.— Της κοινής αισθήσεως το διάμεσον είναι το αίμα\r\nκαι τα μερικά αισθητήρια, όργανον δε είναι η καρδία.\u003ca href=\"#ref218\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn219\"\u003e219. Τα χρώμα θα βλέπη 1ον η συνήθης όψις και 2ον η\r\nόψις της όψεως.\u003ca href=\"#ref219\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn220\"\u003e220. Υποτιθεμένου ότι η νέα αίσθησις η βλέπουσα την\r\nόψιν θα βλέπηται και αυτή από την άλλην. Άλλως η νέα αίσθησις, εκείνη\r\nήτις ορά την όψιν, δεν θα οράται υπό άλλης, αλλά θα ορά αύτη\r\nεαυτήν.\u003ca href=\"#ref220\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn221\"\u003e221. Ότι δηλ. η συνήθης όψις ορά και εαυτήν και το\r\nχρώμα.\u003ca href=\"#ref221\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn222\"\u003e222. Ούτως, η όψις δεν έχει ανάγκην να βλέπη ως\r\nσυνήθως, διά να ίδη πράγματά τινα, λ.χ. εαυτήν.\u003ca href=\"#ref222\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn223\"\u003e223. Επειδή η ενέργεια του αισθητικού είναι η αυτή και\r\nτου αισθητού, διότι, αν η αίσθησις αντιληφθή το αισθητόν τούτο, δέον\r\nνα αντιληφθή και εαυτήν.\u003ca href=\"#ref223\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn224\"\u003e224. Διότι είναι διάφορα αυτά τα πράγματα, εις α αι\r\nενέργειαι ανήκουσιν· εκατέρα δε είναι όρος της ετέρας.\u003ca\r\nhref=\"#ref224\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn225\"\u003e225. λ.χ. ο κώδων δεν ηχεί, ειμή ότε κρούεται.\u003ca\r\nhref=\"#ref225\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn226\"\u003e226. Εν δυναμική καταστάσει.\u003ca href=\"#ref226\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn227\"\u003e227. Η ενέργεια γίνεται επί όρου τινός εν δυνάμει\r\nόντος.\u003ca href=\"#ref227\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn228\"\u003e228. Δυνάμει και ενεργεία.\u003ca href=\"#ref228\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn229\"\u003e229. Η ενέργεια.\u003ca href=\"#ref229\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn230\"\u003e230. Η δύναμις του ενός δεν είναι αναγκαίως\r\nσυνδεδεμένη με την του άλλου. Το έν δύναται να διατηρή την δύναμιν\r\nτου και το άλλο όχι. Αλλ\u0027 η ε ν έ ρ γ ε ι α του ενός είναι\r\nαναποσπάστως συνδεδεμένη με την του άλλου.\u003ca href=\"#ref230\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn231\"\u003e231. Ίσως ο Εμπεδοκλής, ο Δημόκριτος και ο\r\nΠρωταγόρας.\u003ca href=\"#ref231\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn232\"\u003e232. Ενεργεία όντα είναι έν, δυνάμει όμως όντα είναι\r\nδιάφορα.\u003ca href=\"#ref232\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn233\"\u003e233. Και τι άλλο είναι η αίσθησις ειμή αναφορά και\r\nσχέσις του αισθητού και της αισθήσεως, εάν δε ο είς των όρων τούτων\r\nπάθη ή εκλείψη, συμπάσχει ή συνεκλείπει το όλον, η αναφορά.\u003ca\r\nhref=\"#ref233\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn234\"\u003e234. Κρίνει ομοειδή, ήτοι χρώματα, όπως και η γεύσις\r\nπάλιν ομοειδή, ήτοι χυμούς.\u003ca href=\"#ref234\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn235\"\u003e235. Ταύτα είναι ετεροειδή. Το λευκόν γνωρίζει η όψις,\r\nουχί η γεύσις, ήτις πάλιν μόνον το γλυκύ γνωρίζει. Απαιτείται λοιπόν\r\nάλλο τι, ίνα συγκρίνη και διακρίνη τας ετεροειδείς αντιλήψεις. Τούτο\r\nδε το κρίνον είναι η κοινή εσωτερική αίσθησις κατ\u0027 Αριστοτέλην.\u003ca\r\nhref=\"#ref235\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn236\"\u003e236. Αι αναφοραί όπως και αι διαφοραί των αισθητών δεν\r\nείναι αισθηταί και μόνον το πνεύμα συλλαμβάνει αυτάς. Αν λ.χ. πολλαί\r\nαντιλήψεις αποτελώσιν ενότητα, αν η μία είναι αίτιον και η άλλη\r\nαποτέλεσμα, η ενότης και η σχέσις της αιτιότητος είναι μόνον προς την\r\nσυνείδησιν, η δε αίσθησις είναι όλως ξένη προς αυτάς.\u003ca\r\nhref=\"#ref236\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn237\"\u003e237. Αλλά πώς να κρίνη η αφή το χρώμα και τον ήχον;\r\nΑλλά ούτε και τα άλλα όργανα είναι τα έσχατα αισθητήρια. Ταύτα\r\nμεσολαβούσιν. Έσχατον μόνον είναι η εσωτερική αίσθησις.\u003ca\r\nhref=\"#ref237\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn238\"\u003e238. Η κρίνουσα αίσθησις ή δύναμις.\u003ca href=\"#ref238\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn239\"\u003e239. λ.χ. περί του λευκού και του γλυκέος.\u003ca\r\nhref=\"#ref239\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn240\"\u003e240. Η εσωτερική αίσθησις είναι μία και αδιαίρετος\r\nσχετικώς προς τας ειδικάς αισθήσεις και προς τον χρόνον. Εν μια και\r\nαδιαιρέτω στιγμή διακρίνει και κρίνει τας διαφόρους αντιλήψεις.\u003ca\r\nhref=\"#ref240\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn241\"\u003e241. Η ουσία δέχεται τα εναντία δυνάμει, ουχί όμως\r\nσυγχρόνως (ενεργεία).\u003ca href=\"#ref241\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn242\"\u003e242. Διότι το πικρόν είναι εναντίον του γλυκέος, ενώ\r\nτο λευκόν είναι απλώς διάφορον.\u003ca href=\"#ref242\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn243\"\u003e243. Είναι δηλ. έν.\u003ca href=\"#ref243\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn244\"\u003e244. Είναι διαιρετόν, καθ\u0027 όσον δύναται να γινώσκη\r\nσυγχρόνως πολλάς αντιλήψεις, ας συγκρίνει μεταξύ των.\u003ca\r\nhref=\"#ref244\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn245\"\u003e245. Τας διαφόρους αντιλήψεις.\u003ca href=\"#ref245\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn246\"\u003e246. Καθ\u0027 ην στιγμήν τας ενώνει.\u003ca href=\"#ref246\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn247\"\u003e247. Η καθό ύλη.\u003ca href=\"#ref247\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn248\"\u003e248. Το σημείον είναι δύο και άρα διαιρετόν, διότι ον\r\nεν τω άκρω μιας γραμμής δύναται να θεωρηθή και ως αρχή άλλης\u0027 ή άλλως\r\nτο σημείον, ως κέντρον κύκλου, είναι αρχή και τέλος πασών των\r\nακτίνων, αίτινες άγονται από του κέντρου εις την περιφέρειαν και\r\nτανάπαλιν.\u003ca href=\"#ref248\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn249\"\u003e249. Η κυρία και πρώτη αίσθησις, ενιαίον κέντρον\r\nπάντων των αισθημάτων, δέχεται τας διαφόρους αντιλήψεις διά των 5\r\nαισθητηρίων και συγκρίνει και διακρίνει αυτάς. Διά ταύτης λοιπόν\r\nαισθανόμεθα και ότι ορώμεν διά της όψεως και ότι ακούομεν διά της\r\nακοής, διότι διά της δυνάμεως, δι\u0027 ης αισθανόμεθα τας διαφοράς των\r\nενεργειών, διά ταύτης αισθανόμεθα και αυτάς τας ενεργείας.\u003ca\r\nhref=\"#ref249\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn250\"\u003e250. Καθ\u0027 όσον η ψυχή θεωρεί το ενιαίον τούτο πράγμα\r\nεκ δυο απόψεων, ως αρχήν και τέλος, ενεργεί κατά τρόπον διάφορον της\r\nαντιλήψεως, αλλά καθ\u0027 όσον το θεωρεί ως έν αντικείμενον, άνευ\r\nδιαφορών, συμπίπτει με την ενέργειαν της αντιλήψεως.\u003ca href=\"#ref250\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn251\"\u003e251. Το αίσθημα λοιπόν είναι και αποτελείται καθ\u0027 όσον\r\nη ενέργεια του αισθητικού και του αισθητού τίθενται ως έν. Το οράν,\r\nακούειν κλπ. είναι μ ί α ενέργεια, αλλά κατά την άμεσον ύπαρξιν είναι\r\nδιαφορά δύο στοιχείων. Υπάρχει έν σώμα, όπερ λ.χ. ηχεί, και εν\r\nυποκείμενον, όπερ ακούει· η ύπαρξις λοιπόν είναι διπλή, αλλά η ακοή\r\nείναι έν και είναι μία μόνη ενέργεια αμφοτέρων. Ομοίως έχω το αίσθημα\r\nτου σκληρού, του ερυθρού τ. έ. το αίσθημα μου είναι σκληρόν ερυθρόν.\r\nΕυρίσκω εμαυτόν ούτω διωρισμένον. Καίτοι η σκέψις λέγει ορθώς ότι\r\nεκτός εμού υπάρχει ερυθρόν σκληρόν πράγμα και ότι τούτο και ο\r\nδάκτυλός μου είναι δύο διάφορα, αλλ\u0027 είναι και έν· ο οφθαλμός μου, η\r\nόρασίς μου είναι ερυθρά και το πράγμα. Την διαφοράν και την ταυτότητα\r\nταύτην αποδεικνύει ο Αριστ. και επιμένει εις αυτήν. Τω όντι η\r\nαίσθησις είναι μορφή ταυτότητος, είναι η κατάλυσις της διακρίσεως,\r\nτου χωρισμού του υποκειμενικού και του αντικειμενικού. Το απλούν, η\r\nατομική ψυχή ή το εγώ αισθανόμενον είναι ενότης διαφορών ή εν ταις\r\nδιαφοραίς. (Εγέλου Ιστορία της Φιλοσ. σελ. 382 έκδ. 1833.)\u003ca\r\nhref=\"#ref251\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn252\"\u003e252. Ώφειλον να μη είπωσι μόνον πως η ψυχή γινώσκει,\r\nθίγουσα το όμοιον, αλλά και πως εξαπατάται.\u003ca href=\"#ref252\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn253\"\u003e253. Επειδή τα εναντία είναι αχώριστα, ο γινώσκων το\r\nέν αυτών γινώσκει και το άλλο, και ο απατώμενος περί του ενός\r\nαπατάται και περί του άλλου.\u003ca href=\"#ref253\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn254\"\u003e254. Οι άνθρωποι μόνοι και εκ τούτων ουχί πάντες\r\nέχουσι νόησιν.\u003ca href=\"#ref254\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn255\"\u003e255. Του νοείν είδη είναι α\u0027) φρόνησις, όταν έχη\r\nαντικείμενον πρακτικόν σκοπόν· β\u0027) επιστήμη, όταν η νόησις είναι\r\nθεωρητική και το συμπέρασμα αποδεικτόν· γ\u0027) δόξα αληθής, όταν το\r\nσυμπέρασμα (η κρίσις) είναι αληθές, αλλά δεν προκύπτει δι\u0027\r\nεπιστημονικής πορείας ή δεν είναι αποδεικτόν.\u003ca href=\"#ref255\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn256\"\u003e256. Υπόληψιν λέγει ο Αριστοτέλης. Είδη της υπολήψεως\r\nείναι επιστήμη, δόξα, φρόνησις και τα εναντία αυτών.\u003ca href=\"#ref256\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn257\"\u003e257. Να φέρωμεν κρίσιν επί αντιλήψεως.\u003ca\r\nhref=\"#ref257\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn258\"\u003e258. Η φαντασία είναι ελευθέρα εις την μόρφωσιν\r\nεικόνων, η κρίσις όμως δεν είναι αυθαίρετος. Δι\u0027 ο η κρίσις είναι\r\nαναγκαίως αληθής ή ψευδής, οφείλει δε να είναι αληθής.\u003ca\r\nhref=\"#ref258\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn259\"\u003e259. Δεν υπάρχει δύναμις, διότι βλέπομεν υπνώττοντες\r\nτην εικόνα, αλλ\u0027 ούτε και ενεργεία όψις υπάρχει, διότι κοιμώμεθα.\u003ca\r\nhref=\"#ref259\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn260\"\u003e260. Αναιρεί την διδασκαλίαν του Πλάτωνος, λέγοντος\r\nότι, όταν αισθανώμεθά τι και προσέτι έχωμεν την δόξαν ότι τούτο ούτως\r\nέχει, τότε αυτό είναι η φαντασία.\u003ca href=\"#ref260\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn261\"\u003e261. Πρέπει άρα η αίσθησις και η δόξα να συμφωνώσι και\r\nνα μη αντιμάχωνται, ίνα ενωθώσι και αποτελέσωσι την φαντασίαν, αλλ\u0027\r\nαν η μία αληθεύη και η άλλη ψεύδηται, ως εν τω παρατιθεμένω\r\nπαραδείγματι του ηλίου, αδύνατον να συμπλακώσιν εις μίαν φαντασίαν.\u003ca\r\nhref=\"#ref261\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn262\"\u003e262. Όπερ αδύνατον.\u003ca href=\"#ref262\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn263\"\u003e263. Ανάγκη ή να αποβάλη τις την αληθινήν δόξαν περί\r\nηλίου, ή φυλάττων αυτήν να αμελή της αισθήσεως. Αλλά είναι αδύνατον\r\nνα αποβάλη την δόξαν, ενώ και το πράγμα δεν μετεβλήθη, αλλά\r\nδιατηρείται και αυτό ομοίως, ως και ο δοξάζων· ούτε πάλιν φυλάττων\r\nτην δόξαν δύναται να πιστεύη εις την φαντασίαν, ότι είναι ποδιαίος ο\r\nήλιος.\u003ca href=\"#ref263\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn264\"\u003e264. Το να είναι αληθής ή ψευδής η φαντασία.\u003ca\r\nhref=\"#ref264\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn265\"\u003e265. Της αντιλήψεως των ιδιαζόντων εις έκαστον, ως\r\nλ.χ. το φως είναι ίδιον της όψεως.\u003ca href=\"#ref265\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn266\"\u003e266. Τα στάδια της γνώσεως είναι τρία: Πρώτον είναι η\r\nαίσθησις, δεύτερον η φαντασία, η δύναμις της χρήσεως εικόνων απόντων\r\nαντικειμένων, και τρίτον ο νους. Η φαντασία προϋποθέτει αναγκαίως την\r\nαίσθησιν και ο νους την φαντασίαν. Η αίσθησις χορηγεί εις την ψυχήν\r\nπληθύν εντυπώσεων και εικόνων του εξωτερικού κόσμου, και αναφέρεται\r\nεις παρόν αντικείμενον. Η φαντασία είναι η δύναμις του φυλάττειν και\r\nαναπλάττειν τας εντυπώσεις και τας εικόνας, όταν τα αντικείμενα δεν\r\nείναι παρόντα. Είναι δε φανερόν, ότι άνευ της φαντασίας ούτε μνήμη\r\nούτε νόησις δύνανται να λειτουργήσωσιν. Η λέξις φαντασία δηλοί και\r\nτην δύναμιν και το φάντασμα, ήτοι την εσωτερικήν εικόνα απόντος\r\nαισθητού αντικειμένου. Προσέτι δηλοί και την εμφάνειαν και το ψευδές\r\nφάσμα. Η πιστή εικών του πραγματικού είναι τόσον αληθής, όσον και το\r\nαίσθημα. Ούτως η φαντασία παρέχει εικόνα και φως εντός της ψυχής.\r\nΕίναι δε διττή, φαντασία αισθητική, ήτοι αναπλαστική των εικόνων του\r\nπραγματικού κόσμου, και φαντασία λογιστική, ήτοι πλαστική ή\r\nδημιουργική, ήτις ανήκει μόνον εις τον άνθρωπον, ενώ την πρώτην\r\nέχουσι και τα κτήνη.\u003cbr /\u003eΗ φαντασία, ως δύναμις δεχόμενη ή τηρούσα\r\nτας εικόνας, είναι η πηγή της μνήμης και της αναμνήσεως. — Φαντασία\r\nκαι μνήμη διαφέρουσι κατά δύο τινά· α\u0027) η μνήμη θεωρεί το φάντασμα ως\r\nεικόνα, ως αντίτυπον πράγματίς τινος, ενώ η φαντασία θεωρεί αυτό\r\nαπλώς ως εικόνα, β\u0027) η μνήμη θεωρεί ότι το πράγμα, ου αντίτυπον είναι\r\nτο φάντασμα, έχομεν ίδει ή μάθει, αναγνωρίζομεν αυτό ως μέρος\r\nπαρελθούσης εμπειρίας.— Ανάμνησις είναι η βεβουλευμένη και συνειδητή\r\nαναπόλησις της εικόνος, εξαρτάται δε εκ του αρχικού συνειρμού των\r\nκινήσεων ή των στοιχείων. Δυνάμει του συνειρμού τούτου μία εικών\r\nαναπλάττεται υπ\u0027 άλλης πρότερον συνδεθείσης μετ\u0027 αυτής. Οι νόμοι\r\nαυτού είναι 1) ο του ομοίου, 2) ο του εναντίου, 3) ο του σύνεγγυς ή\r\nσυνεχομένου. Η δημιουργική φαντασία πλάττει εικόνας, αίτινες δεν\r\nαντιστοιχούσι προς παρελθούσας εμπειρίας ή αισθήσεις, αλλ\u0027 έχουσι\r\nμόνον ιδανικήν ή υποκειμενικήν ύπαρξιν. Τοιαύται εικόνες είναι και αι\r\nφαντασίαι καθ\u0027 ύπνους και εν παραφροσύνη, αλλά και αι της\r\nκαλλιτεχνίας κλπ. Η φαντασία αύτη χορηγεί εις τον νουν γενικάς\r\nεικόνας προς σχηματισμόν γενικών εννοιών. \u003ca href=\"#ref266\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn267\"\u003e267. Το παρόν κεφάλαιον είναι το σπουδαιότερον της\r\nόλης συγγραφής.\u003ca href=\"#ref267\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn268\"\u003e268. Κατά τόπον.\u003ca href=\"#ref268\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn269\"\u003e269. Από των άλλων μερών της ψυχής.\u003ca href=\"#ref269\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn270\"\u003e270. Ουχί κυρίως πάθημα, αλλά προαγωγή εκ δυνάμεως εις\r\nενέργειαν και τελείωσιν.\u003ca href=\"#ref270\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn271\"\u003e271. Ούτε να υφίσταται κυριολεκτικώς πάθος, ούτε να\r\nέχη ίδιον είδος, αλλά να είναι δυνάμει πάντα τα είδη.\u003ca\r\nhref=\"#ref271\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn272\"\u003e272. Ο νους μόνον αφού νοήση γίνεται ως τα πράγματα α\r\nνοεί, όπως και η αίσθησις γίνεται ως τα αισθητά, όταν αισθανθή\r\nαυτά.\u003ca href=\"#ref272\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn273\"\u003e273. Μόνον σώμα μίγνυται με σώμα.\u003ca href=\"#ref273\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn274\"\u003e274. O Πλάτων και η Ακαδημία.\u003ca href=\"#ref274\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn275\"\u003e275. Μεταφορικώς λέγεται η ψυχή τόπος ειδών, ουχί όλη,\r\nαλλά μόνον η αισθητική και η νοητική δύναμις αυτής, και ουχί διότι η\r\nψυχή περιέχει, αλλά διότι γίνεται τα νοητά και τα αισθητά. Ο νους\r\nόμως είναι δυνάμει τα νοητά (αι ιδέαι), ενεργεία δε νοών ταύτα νοεί\r\nεαυτόν.\u003ca href=\"#ref275\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn276\"\u003e276. Δεν έχει όργανα ειδικά ως η αίσθησις, αλλά\r\nλειτουργεί ανεξάρτητος από του σώματος.\u003ca href=\"#ref276\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn277\"\u003e277. O αμαθής είναι δυνάμει επιστήμων, έχει την\r\nδύναμιν να γείνη επιστήμων. Όταν όμως μάθη την επιστήμην, κατέχει\r\n(έξις) αυτήν, και είναι μεν και τότε δυνάμει, αλλ\u0027 όχι όπως πριν να\r\nμάθη. Όταν δε ενεργοποιή την επιστήμην ην έχει (λ.χ. ο ιατρός την\r\nιατρικήν), τότε είναι ενεργεία ή εντελέχεια επιστήμων.\u003ca\r\nhref=\"#ref277\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn278\"\u003e278. Τότε δεν έχει ανάγκην διδασκαλίας, αλλ\u0027 εξ ιδίας\r\nενεργείας νοεί τα πράγματα και εαυτόν.\u003ca href=\"#ref278\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn279\"\u003e279. Πρότερον ήτο απλή δύναμις, πριν να νοήση ήτο\r\nμηδέν. Πριν να μάθη= διδαχθή. Πριν να εύρη=ανακαλύψη τι εξ ιδίας\r\nενεργείας. \u003ca href=\"#ref279\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn280\"\u003e280. Ο νους νοήσας ήδη έγεινεν αυτά τα πράγματα, τα\r\nοποία νοεί, και τώρα νοών αυτά νοεί εαυτόν.\u003ca href=\"#ref280\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn281\"\u003e281. Μία δύναμις διαφόρως διατιθεμένη, ήτοι υπό\r\nδιαφόρους όρους δρώσα, δύναται να γινώσκη ότε μεν το αισθητόν, λ.χ.\r\nτούτο το ύδωρ, ότε δε το καθόλου, την ουσίαν και το είδος των\r\nπραγμάτων, το ύδωρ εν γένει. Αλλ\u0027 εις μεν τα φυσικά πράγματα η\r\nύπαρξις του πράγματος και το είδος ή η έννοια αυτού είναι χωριστά,\r\nενώ εις τα άυλα, τα νοητά, λ. χ. εις το άπειρον, τα δύο στοιχεία,\r\nείναι αχώριστα.\u003ca href=\"#ref281\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn282\"\u003e282. Η σαρξ αύτη ην βλέπομεν ή εγγίζομεν, είναι\r\nαισθητή, καθ\u0027 όσον σύγκειται εξ υλικών στοιχείων.\u003ca href=\"#ref282\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn283\"\u003e283. Η σιμότης δεν είναι άνευ της ρινός, διότι είναι\r\nμορφή αυτής.\u003ca href=\"#ref283\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn284\"\u003e284. Λογικώς χωριστή, ο νους.\u003ca href=\"#ref284\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn285\"\u003e285. λ.χ. η ευθεία γραμμή.\u003ca href=\"#ref285\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn286\"\u003e286. Το κοινόν των δύο όρων είναι η αναφορά η ενούσα\r\nαυτούς, των οποίων ο πρώτος είναι ικανός να δρα επί του δευτέρου,\r\nούτος δε να δέχηται την ενέργειαν του πρώτου, ων δυνάμει ό,τι είναι ο\r\nπρώτος ενεργεία.\u003ca href=\"#ref286\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn287\"\u003e287. Τα νοητά. Ο νους νοών εαυτόν νοεί ή δι\u0027 εαυτού ή\r\nδι\u0027 άλλου. Εάν νοή δι\u0027 εαυτού, τότε νοών άλλα νοητά ανευρίσκει εαυτόν\r\nεις ταύτα, άτινα τότε γίνονται αυτά νωούντα άμα και νοητά.\u003ca\r\nhref=\"#ref287\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn288\"\u003e288. Εν η το έν είναι το νοούν και το άλλο είναι το\r\nνοούμενον.\u003ca href=\"#ref288\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn289\"\u003e289. Τα οποία δεν είναι ο νους, αλλά νοούνται μόνον\r\nυπ\u0027 αυτού.\u003ca href=\"#ref289\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn290\"\u003e290. Καθ\u0027 ην ο νους είναι δυνάμει ό,τι τα νοητά είναι\r\nενεργεία.\u003ca href=\"#ref290\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn291\"\u003e291. Αι τοιαύται μεταφοραί υλικών σχέσεων εις τα όλως\r\nνοητά δεν πρέπει να λαμβάνονται κατά γράμμα, άλλως γίνονται παραίτιαι\r\nπαρεξηγήσεων. Ο νους είναι δύναμις άμα και ενέργεια, είναι μορφή άμα\r\nκαι περιεχόμενον.\u003ca href=\"#ref291\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn292\"\u003e292. Αι έννοιαι του νου, τα καθ\u0027 όλου, και αι\r\nμαθηματικαί αφαιρέσεις.\u003ca href=\"#ref292\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn293\"\u003e293. Ήτοι η νόησις, ήτις θεωρεί τα όλως νοητά και\r\nαπηλλαγμένα παντός υλικού στοιχείου.\u003ca href=\"#ref293\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn294\"\u003e294. Δεν νοεί συνεχώς (πάντοτε) ως ων απλή δύναμις.\u003ca\r\nhref=\"#ref294\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn295\"\u003e295. Το νοητόν υπάρχει μόνον δυνάμει εις τα υλικά\r\nόντα, ενεργεία δε υπάρχει μόνον εν τω νω.\u003ca href=\"#ref295\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn296\"\u003e296. Δεν είναι υλικός ο νους.\u003ca href=\"#ref296\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn297\"\u003e297. Η διάνοια λοιπόν είναι δυνάμει το περιεχόμενον\r\nτου νοητού αντικειμένου, και ενεργούσα ταυτίζεται προς εαυτήν· αλλ\u0027 ο\r\nαυτοσυνειδώς νους είναι ουσιωδώς ενεργεία τοιούτος, αφού είναι πάντα\r\nεν εαυτώ. Ούτως ο Αριστοτέλης είναι καθαρός ιδεοκρατικός και ουχί\r\nεμπειρικός. Κακώς δε ενοήθη η παρομοίωσις του νου προς βιβλίον, εις\r\nτο οποίον ουδέν ακόμη έχει γραφή. Η παθητικότης του νου σημαίνει\r\nμόνον την δύναμιν προ της ενεργείας. Ο νους δεν είναι βέβαια πράγμα\r\nτι αισθητόν, δεν έχει την παθητικότητα γραμματείου ή χάρτου αγράφου.\r\nΟ νους είναι α υ τ ή – η – ε ν έ ρ γ ε ι α, ήτις άρα δεν είναι\r\nεξωτερική προς αυτόν, ως συμβαίνει προς τον χάρτην. Η παρομοίωσις\r\nλοιπόν περιορίζεται μόνον εις τούτο: ότι η ψυχή περιεχόμενον έχει\r\nμόνον καθ\u0027 όσον πραγματικώς ενεργεί η νόησις. Η ψυχή είναι το άγραφον\r\nτούτο βιβλίον· τ. έ. Η ψυχή είναι δυνάμει πάντα, αλλά δεν είναι εν\r\nεαυτή η ολότης αύτη· είναι ως βιβλίον, όπερ περιέχει δυνάμει πάντα,\r\nαλλ\u0027 ουδέν ακόμη ενεργεία πριν ή ενεργηθή γραφή επ\u0027 αυτού. Προ της\r\nπραγματικής ενεργείας ουδέν αληθώς υπάρχει· αλλ\u0027 αυτός ο νους είναι\r\nνοητός, όπως τα νοητά εν γένει αντικείμενα, διότι εις το μη έχον ύλην\r\n(εις τον νουν) το νοούν (υποκείμενον) και το νοούμενον (αντικείμενον)\r\nείναι το αυτό. Η θεωρητική επιστήμη και το αντικείμενον αυτής, το\r\nεπιστητόν, είναι το αυτό. Αλλ\u0027 εις το έχον ύλην η νόησις είναι μόνον\r\nδυνάμει, ούτως ώστε ο νους δεν ανήκει εις αυτό, διότι ο νους είναι\r\nδύναμις άνευ ύλης, αλλά το νοητόν υπάρχει εν αυτώ. Ο νους είναι πάντα\r\nτα νοητά εν εαυτώ· εν ω η φύσις περιέχει μεν την ιδέαν, είναι ν ο υ\r\nς, αλλά μόνον εν δυνάμει, εν αυτή ο νους δεν γίνεται προς εαυτόν, δεν\r\nγινώσκει εαυτόν. O νους όμως δεν είναι υλικόν, αλλά το καθολικόν, η\r\nκαθολική δύναμις άνευ ύλης και είναι ενεργεία μόνον όταν νοή. Εκ\r\nτούτων είναι φανερόν, ότι η παρομοίωση εξηγήθη όλως αντιθέτως προς\r\nτον νουν του Αριστοτέλους. (Έγελος Ιστορ. Φιλοσοφ. σελ. 387).\u003ca\r\nhref=\"#ref297\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn298\"\u003e298. Δεν εννοεί την αισθητήν και εξωτερικήν ύλην. Παν\r\nον έχει δύο στοιχεία, την ύλην (δύναμιν) και το είδος (ενέργεια),\r\nόπερ είναι και το αίτιον (ειδικόν, και ποιητικόν και τελικόν). Και ο\r\nνους είναι νους παθητικός ως ύλη, και νους ποιητικός είναι ως\r\nαίτιον.\u003ca href=\"#ref298\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn299\"\u003e299. Τη νοητική ψυχή.\u003ca href=\"#ref299\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn300\"\u003e300. O δυνάμει νου γίνεται ενεργεία πάντα, όσα νοεί.\u003ca\r\nhref=\"#ref300\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn301\"\u003e301. Βλέπε Βιβλίον Δεύτερον 71./δεν βρίσκω την\r\nαντιστοιχηση – ίσως παράγραφοι 5 και 6/\u003ca href=\"#ref301\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn302\"\u003e302. Ουχί υλικώς. Αλλά νοητώς.\u003ca href=\"#ref302\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn303\"\u003e303. Ο ποιητικός νους είναι υπέρτερος του παθητικού\r\nκαι λόγω χρονικής προτερότητος. Η ενέργεια είναι προτέρα της\r\nδυνάμεως, διότι η δύναμις δεν γίνεται ενεργεία τι ειμή δι\u0027 αιτίου\r\nενεργεία υπάρχοντος, οίον είναι η τέχνη ή η φύσις (άνθρωπος γεννά\r\nάνθρωπον).\u003ca href=\"#ref303\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn304\"\u003e304. Τούτο συμβαίνει μόνον εις τον παθητικόν νουν.\u003ca\r\nhref=\"#ref304\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn305\"\u003e305. Η μνήμη είναι μνήμη εικόνων ή άλλων παθημάτων\r\nπροτεροχρόνων. Αλλ\u0027 ο ποιητικός νους είναι απαθής και αΐδιος, δεν\r\nέχει λοιπόν πρότερον και ύστερον χρονικώς.\u003ca href=\"#ref305\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn306\"\u003e306. O παθητικός νους διαλύεται και δεν υφίσταται εν\r\nτη νέα ζωή, εις ην εισέρχεται η νοούσα ψυχή.\u003ca href=\"#ref306\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn307\"\u003e307. Πάσα γνώσις είναι κατά πρώτον γνώσις άμεσος,\r\nδεδομένη, εμπειρική, και ως τοιαύτη είναι ατελεστάτη, ίνα δε\r\nμεταβληθή εις επιστημονικήν γνώσιν, απαιτείται η ενέργεια του\r\nποιητικού νου ή του λόγου, όστις τας εποπτείας και παραστάσεις του\r\nπαθητικού νου μετατρέπει εις καθαρά νοήματα. Ούτω προέρχεται νέος\r\nκόσμος, όλως νοερός. O ποιητικός λοιπόν νους είναι προς τον παθητικόν\r\nως είδος προς ύλην. Ο νους, ως παθητικός μεν, γίνεται ή δέχεται πάσαν\r\nπραγματικότητα, ως ποιητικός δε δημιουργεί πάσαν πραγματικότητα,\r\nπαρέχων αυτή είδος λογικόν, νοητόν (διακοσμών την ύλην). Η νόησις και\r\nη αισθητική αντίληψις δεν είναι το αυτό, αλλά δεν είναι όλως\r\nκεχωρισμέναι. Εν τη νοήσει νοούμεν ό,τι δίδοται δυνάμει εν τη\r\nαντιλήψει, αλλά το αντικείμενον τούτο της νοήσεως πρέπει πρώτον να\r\nγείνη νοητόν διά δημιουργικής ενεργείας του νου. Ο νους δημιουργεί,\r\nτον κόσμον του εις όρους ιδικούς του (τ. έ. νοητόν κόσμον), και\r\nεπειδή τα υλικά του είναι νοήματα, νοεί εαυτόν, και ούτως υποκείμενον\r\nκαι αντικείμενον είναι ταύτα. O Αριστοτέλης ενιαχού φαίνεται δοξάζων,\r\nότι πάσα η γνώσις ημών είναι εκ των υστέρων. Εν τοις Αναλυτικοίς όμως\r\nθεωρεί τας υψίστας αρχάς της γνώσεως ως αμέσους και ως προϋποθέσεις\r\nτης εμμέσου και παραγωγού γνώσεως. Αι έσχατοι αύται αρχαί είναι\r\nπροτάσεις, ων τα κατηγορούμενα είναι δεδομένα εν τω υποκειμένω, και\r\nείναι αναγκαίως αληθείς. O αποδεικτικός συλλογισμός ως προκειμένας\r\nέχει τας εσχάτας ταύτας αρχάς του νου. Της επαγωγής υπερτέρα είναι η\r\nεξαγωγή, διότι είναι η ερμηνεία των φαινομένων διά των εσχάτων αρχών\r\nτης γνώσεως και της υπάρξεως, ήτοι διά καθολικών νόμων και αιτίων.\u003cbr\r\n/\u003e\u003cbr /\u003eΑι αρχαί και τα νοητά είδη είναι και εν τω νω και εν τοις\r\nπράγμασιν, ανακαλύπτονται δε υπό του νου εν τω φαινομενικώ κόσμω.\r\nΟύτως ο νους ανευρίσκει εαυτόν εν τω κόσμω, και νοών το αντικείμενον\r\nνοεί εαυτόν. Όπως δε το φως ποιεί ορατά τα χρώματα, ούτως ο νους\r\nποιεί νοητά τα καθόλου είδη. Το υλικόν αυτού, όπερ διαπλάσσει ως\r\nκαλλιτέχνης, είναι τα περιεχόμενον της παραστατικής συνειδήσεως.\r\nΑντίληψις και νόησις συμπληρούσιν αλλήλας· η μεν νόησις απαιτεί την\r\nφαντασίαν, η δε αντίληψις μένει τυφλή, εάν δεν φωτίζηται και δεν\r\nανυψούται εις έννοιαν υπό του νου.\u003cbr /\u003e\u003cbr /\u003e\r\nΟ ποιητικός νους είναι το θείον εν τω ανθρώπω, είναι χωριστός από της\r\nοργανικής ζωής και τρόπον τινά εισέρχεται εις το σώμα έξωθεν. Μη\r\nανήκων δε εις τον φυσικόν οργανισμόν, δεν απόλλυται μετ\u0027 αυτού και\r\nδεν είναι ατομικός, αλλ\u0027 είναι απαθής και αμιγής, αναλλοίωτος και\r\nαθάνατος. \u003ca href=\"#ref307\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn308\"\u003e308. Τοιαύτη είναι η πρότασις, ήτις καίτοι έχει\r\nδιάφορα στοιχεία είναι μία ενότης.\u003ca href=\"#ref308\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn309\"\u003e309. Διάμετρος νοείται η διαγώνιος του τετραγώνου ή\r\nκαι η διάμετρος του κύκλου. Διότι και εκείνη είναι ασύμμετρος προς\r\nτην πλευράν του ορθογωνίου τριγώνου και η διάμετρος προς την\r\nπεριφέρειαν. Ούτως: η διάμετρος είναι ασύμμετρος είναι πρότασις\r\nαληθής. Η διάμετρος δεν είναι ασύμμετρος: είναι ψεύδος.\u003ca\r\nhref=\"#ref309\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn310\"\u003e310. Είτε εις το παρελθόν είτε εις το μέλλον\r\nαναφέρεται νυν.\u003ca href=\"#ref310\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn311\"\u003e311. Η έκτασις δύναται να διαιρήται, αλλ\u0027 εφ\u0027 όσον δεν\r\nδιαιρείται, η συνέχεια αυτής δύναται να παριστάνηται ως αδιαίρετος\r\nκαι ως ολότης εις τα όμματα της διανοίας.\u003ca href=\"#ref311\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn312\"\u003e312. Μη διηρημένη.\u003ca href=\"#ref312\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn313\"\u003e313. O νους νοεί το μήκος ως αδιαίρετον υλικώς και\r\nχρονικώς.\u003ca href=\"#ref313\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn314\"\u003e314. Το μήκος, καίτοι αδιαίρετον ενεργεία, είναι όμως\r\nδιαιρετόν δυνάμει.\u003ca href=\"#ref314\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn315\"\u003e315. Ο νους νοεί το μήκος (την γραμμήν) ως έν και νοεί\r\nουχί τούτο μεν εις τον ήμισυν χρόνον, τούτο δε εις άλλον ήμισυν\r\nχρόνον, διότι ούτω θα είναι δύο μήκη και ουχί έν μήκος, διαιρών δε το\r\nμήκος εις μήκη θα διήρει και τον χρόνον.\u003ca href=\"#ref315\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn316\"\u003e316. Το υλικόν ον είναι διαιρετόν ποσοτικώς ουχί κατά\r\nτο είδος του, όπερ είναι έν και αδιαίρετον.\u003ca href=\"#ref316\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn317\"\u003e317. Ενεργείας ή δυνάμεως.\u003ca href=\"#ref317\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn318\"\u003e318. Το είδος εις το υλικόν ον, και η συνέχεια εις τον\r\nχρόνον.\u003ca href=\"#ref318\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn319\"\u003e319. Οία η γραμμή, ην ορίζει: μήκος άνευ πλάτους, και\r\nη επιφάνεια, ην επίσης στερητικώς ορίζει: μήκος και πλάτος άνευ\r\nβάθους.\u003ca href=\"#ref319\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn320\"\u003e320. Όπως η στιγμή, ήτις είναι αδιαίρετος δυνάμει και\r\nενεργεία.\u003ca href=\"#ref320\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn321\"\u003e321. Η μεν στιγμή δεν έχει μήκος ούτε πλάτος ούτε\r\nβάθος, η γραμμή δεν έχει μήκος και βάθος, αλλά κλπ.\u003ca href=\"#ref321\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn322\"\u003e322. Το κακόν γινώσκεται διά του εναντίου του, του\r\nαγαθού, το μέλαν διά του λευκού, ούτω δε και τα απλά και αδιαίρετα.\u003ca\r\nhref=\"#ref322\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn323\"\u003e323. Εις το οποίον δεν λείπει έν των εναντίων, ίνα νοή\r\nτο έτερον (επομένως) όπερ νοεί και γινώσκει τα δύο εναντία συνάμα.\u003ca\r\nhref=\"#ref323\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn324\"\u003e324. Τοιούτος είναι ο νους του ανθρώπου.\u003ca\r\nhref=\"#ref324\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn325\"\u003e325. Διότι ούτω γίνεται συμπλοκή, εις ην δύναται να\r\nσυμβή απάτη.\u003ca href=\"#ref325\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn326\"\u003e326. Ομοίως βλέπομεν την αλήθειαν εις πάντα τα άυλα,\r\nτα είδη δηλ. και τα νοητά.\u003ca href=\"#ref326\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn327\"\u003e327. Το κεφάλαιον τούτο έχει πολλά τα ασυνάρτητα,\r\nφαίνεται δε ότι συγκρίνει τον θεωρητικόν και τον πρακτικόν νουν.\u003ca\r\nhref=\"#ref327\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn328\"\u003e328. Ούτως η επιστήμη έρχεται τω μαθητή εκ διδασκάλου\r\nκατέχοντος και διδάσκοντος ή εφαρμόζοντος αυτήν.\u003ca href=\"#ref328\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn329\"\u003e329. Το τετελεσμένον δεν χρήζει πλέον κινήσεως, ίνα\r\nφθάση εις τα τέλος του, εις την τελειότητα του, αλλ\u0027 ενεργεί άλλως.\u003ca\r\nhref=\"#ref329\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn330\"\u003e330. Χωρίς να καταφάσκωμεν ή να αρνώμεθα την ύπαρξιν ή\r\nτα προσόντα αυτών (απλούν αίσθημα).\u003ca href=\"#ref330\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn331\"\u003e331. Δεύτερος βαθμός του αισθητικού (συναίσθημα).\u003ca\r\nhref=\"#ref331\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn332\"\u003e332. Τρίτος βαθμός του αισθητικού (ορμή προς\r\nενέργειαν), ότε η απλή έννοια μεταβάλλεται εις κρίσιν, λαμβάνει\r\nθεωρητικώς την μορφήν καταφάσεως ή αρνήσεως, πρακτικώς δε την της\r\nδιώξεως ή φυγής. Εκεί έχομεν αλήθειαν ή ψεύδος, εδώ δε αγαθόν ή\r\nκακόν.\u003ca href=\"#ref332\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn333\"\u003e333. Εξακολουθεί την σύγκρισιν νου και αισθήσεως.\u003ca\r\nhref=\"#ref333\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn334\"\u003e334. Ουχί πλέον εξωτερικόν τι, αλλ\u0027 εικών την οποίαν η\r\nψυχή έχει εν εαυτή.\u003ca href=\"#ref334\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn335\"\u003e335. Αι εικόνες είναι προς τον νουν ό,τι αι μεταβολαί\r\nτης κόρης είναι προς την όρασιν, και ό,τι αι του ωτός είναι προς την\r\nακοήν. Αι εικόνες μεσολαβούσιν ως διάμεσα, όπως η κόρη ή το ους.\u003ca\r\nhref=\"#ref335\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn336\"\u003e336. Είναι η κοινή αίσθησις, η συνενούσα απάσας τας\r\nαντιλήψεις και δρώσα επί των αισθημάτων ως ο νους επί των εικόνων.\u003ca\r\nhref=\"#ref336\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn337\"\u003e337. Όπως η κοινή αίσθησις είναι ως κέντρον ή όριον,\r\nένθα συγχέονται αι διάφοροι αισθήσεις, ούτω και ο νους είναι το\r\nόριον, ένθα συνενούνται αι διάφοροι εικόνες ή παραστάσεις.\u003ca\r\nhref=\"#ref337\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn338\"\u003e338. Διά τούτων ο Αριστοτέλης φαίνεται εξηγών, ότι,\r\nόπως αι ποιότητες συμπλέκονται έν τινι πράγματι και αποτελούσιν\r\nενιαίον τι αντικείμενον, ούτως υποκειμενικώς αποτελούσι μίαν και την\r\nαυτήν έννοιαν ή σύλληψιν. Κατά την σημασίαν είναι αι αυταί,\r\nδιαφέρουσι δε μόνον κατά τον τρόπον της υπάρξεως.\u003ca href=\"#ref338\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn339\"\u003e339. Τα οποία η αίσθησις αμέσως αντιλαμβάνεται.\u003ca\r\nhref=\"#ref339\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn340\"\u003e340. Πρώτος βαθμός, η όψις.\u003ca href=\"#ref340\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn341\"\u003e341. Δεύτερος βαθμός, η κοινή αίσθησις γνωρίζουσα την\r\nκίνησιν.\u003ca href=\"#ref341\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn342\"\u003e342. Τρίτος βαθμός, ο νους.\u003ca href=\"#ref342\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn343\"\u003e343. Τον οποίον δέον ν\u0027 αποφύγη, και ο νους αποφασίζει\r\nν\u0027 αποφύγη.\u003ca href=\"#ref343\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn344\"\u003e344. Ουχί πλέον διά των εικόνων παρόντων\r\nαντικειμένων.\u003ca href=\"#ref344\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn345\"\u003e345. Την γραμμήν, επιφάνειαν κλπ., τα οποία νοούνται\r\nάνευ των φυσικών σωμάτων, των οποίων είναι πέρατα.\u003ca href=\"#ref345\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn346\"\u003e346. Σιμή λέγεται η ανασεσυρμένη και κοίλη ρις,\r\nτουναντίον δε λέγεται γρυπή.\u003ca href=\"#ref346\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn347\"\u003e347. Και επομένως ψυχικά.\u003ca href=\"#ref347\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn348\"\u003e348. Όταν η αίσθησις ή ο νους είναι μόνον δυνάμει, δεν\r\nαισθάνονται ούτε νοούσι πράγματι τα όντα. Ταύτα λοιπόν, καθό αισθητά\r\nκαι νοητά, δεν είναι τότε, ειμή δυνάμει.\u003ca href=\"#ref348\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn349\"\u003e349. Ο νους είναι προς τα αισθητά είδη, τα οποία\r\nδέχεται η αίσθησις, ό,τι η αίσθησις είναι προς τα αισθητά\r\nαντικείμενα, των οποίων δέχεται το είδος.\u003ca href=\"#ref349\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn350\"\u003e350. Τα είδη δεν είναι χωριστά. O Πλάτων όμως\r\nεδίδασκεν ότι αι ιδέαι έχουσι χωριστήν ύπαρξιν.\u003ca href=\"#ref350\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn351\"\u003e351. Ήτις είναι έργον του νου.\u003ca href=\"#ref351\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn352\"\u003e352. Τα πρώτα νοήματα του νου, τα απλά και αδιαίρετα,\r\nχρονικώς είναι ύστερα των εικόνων, αφού είναι ταύτα αναπόσπαστα από\r\nτων εικόνων. Κατ\u0027 ουσίαν όμως τα νοήματα είναι υπέρτερα των εικόνων,\r\nόσω ο νους είναι υπέρτερος της φαντασίας και της αισθήσεως. Τα\r\nνοήματα είναι ενέργειαι του νου περί τας υποκειμένας εικόνας. Αι\r\nεικόνες καθ\u0027 εαυτάς δεν είναι ούτε αληθείς, ούτε ψευδείς. Αλήθεια και\r\nψεύδος ανήκει μόνον εις τας κρίσεις ή εις εικόνα, όταν κατηγορήται τι\r\nκατ\u0027 αυτής.\u003ca href=\"#ref352\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn353\"\u003e353. το κριτικόν λοιπόν, περιλαμβάνει το αισθητικόν,\r\nτο φανταστικόν και το διανοητικόν.\u003ca href=\"#ref353\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn354\"\u003e354. Περί του θρεπτικού θα ομιλήση έπειτα.\u003ca\r\nhref=\"#ref354\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn355\"\u003e355. O Πλάτων.\u003ca href=\"#ref355\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn356\"\u003e356. O Πλάτων ως βάσιν των διαιρέσεων τούτων της ψυχής\r\nελάμβανε τας χρείας του σώματος.\u003ca href=\"#ref356\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn357\"\u003e357. O Πλάτων θέτει το λογιστικόν εις την κεφαλήν, τον\r\nθυμόν εις το στήθος και την επιθυμίαν εις το υπογάστριον.\u003ca\r\nhref=\"#ref357\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn358\"\u003e358. Αν η θρέψις ήτο η αιτία της τοπικής κινήσεως,\r\nέπρεπε και τα φυτά να κινώνται, διότι και αυτά τρέφονται.\u003ca\r\nhref=\"#ref358\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn359\"\u003e359. Όστις μόνον έργον έχει το νοείν.\u003ca href=\"#ref359\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn360\"\u003e360. Ουχί η επιστήμη αλλ\u0027 η φύσις θεραπεύει. Η\r\nεπιστήμη εξηγεί τας αρχάς και τους νόμους της ενεργείας της φύσεως.\u003ca\r\nhref=\"#ref360\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn361\"\u003e361. Ούτε η όρεξις ούτε ο λόγος κεχωρισμένοι, αλλά\r\nμόνον ηνωμένοι (η λογική όρεξις) είναι η αρχή της κινήσεως [του\r\nπράττειν] εν τοις ανθρώποις.\u003ca href=\"#ref361\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn362\"\u003e362. Το πρώτον αίτιον της κινήσεως είναι το\r\nαντικείμενον της ορέξεως, το ορεκτόν πράγμα.\u003ca href=\"#ref362\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn363\"\u003e363. Ουχί νους, αλλ\u0027 ενέργεια του νου.\u003ca\r\nhref=\"#ref363\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn364\"\u003e364. Διότι, ως είπεν ανωτέρω, ο νους του ανθρώπου\r\nουδέν δύναται να συλλάβη άνευ εικόνος.\u003ca href=\"#ref364\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn365\"\u003e365. Ήτις αναπληρούσα τον νουν γεννά την κίνησιν.\u003ca\r\nhref=\"#ref365\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn366\"\u003e366. Ούτος είναι ο επιτακτικός λόγος (φρόνησις\r\nεπιτακτική. Ηθ. Νικομ., VI 102.) O θεωρητικός λόγος αντικείμενον έχει\r\nτην αναγκαίαν αλήθειαν, ο δε πρακτικός το ενδεχόμενον και αιρετόν.\u003ca\r\nhref=\"#ref366\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn367\"\u003e367. Το τέλος της πράξεως είναι ελατήριον ή\r\nαφετηρία.\u003ca href=\"#ref367\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn368\"\u003e368. Η βούλησις είναι όρεξις διανοητική ή ορθή ή μετά\r\nλόγου.\u003ca href=\"#ref368\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn369\"\u003e369. Και διά τούτο όρεξις και λόγος δεν παράγουσι\r\nκίνησιν κατά κοινήν μορφήν.\u003ca href=\"#ref369\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn370\"\u003e370. Ζωηρά όρεξις.\u003ca href=\"#ref370\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn371\"\u003e371. Όπερ κινεί τον νουν.\u003ca href=\"#ref371\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn372\"\u003e372. Όπερ κινεί την επιθυμίαν και τον θυμόν.\u003ca\r\nhref=\"#ref372\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn373\"\u003e373. Δεν είναι το απόλυτον και το αΐδιον αγαθόν.\u003ca\r\nhref=\"#ref373\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn374\"\u003e374. Είναι το μερικόν αγαθόν, όπερ δύναται να γίνη και\r\nνα μη γίνη, και είναι αγαθόν πρός τινα και ουχί πάντοτε αγαθόν.\u003ca\r\nhref=\"#ref374\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn375\"\u003e375. Εν τη ψυχή· πρώτη δε αιτία είναι το ορεκτόν.\u003ca\r\nhref=\"#ref375\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn376\"\u003e376. Και ανωτέρω ερρήθη: Καθ\u0027 όσον η όρεξις γεννάται\r\nεκ του λόγου, ή του θυμικού, ή της επιθυμίας, εμφανίζεται υπό τρεις\r\nενεργείας.\u003ca href=\"#ref376\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn377\"\u003e377. Μόνος ο άνθρωπος έχει συνείδησιν του χρόνου κατά\r\nτας τρεις διαστάσεις, τα άλλα δε ζώα κατά συμβεβηκός αισθάνονται τον\r\nχρόνον, αισθανόμενα πρότερα παθήματα.\u003ca href=\"#ref377\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn378\"\u003e378. Πρέπει πρώτον να νοήση τις ή να παραστήση εαυτώ\r\nαντικείμενον, ίνα έπειτα ορεχθή αυτού.\u003ca href=\"#ref378\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn379\"\u003e379. Αντιθέτως προς το κατ\u0027 αριθμόν.\u003ca href=\"#ref379\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn380\"\u003e380. Ούτω πηγή της ορέξεως είναι ο νους ή η αίσθησις ή\r\nη φαντασία.\u003ca href=\"#ref380\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn381\"\u003e381. Γιγγλυμός λέγεται, ως γνωστόν, η διάρθρωσις των\r\nοστών, καθ\u0027 ην το μέλος κινείται κατά μίαν διεύθυνσιν, ως είναι η του\r\nαγκώνος και της κνήμης.\u003ca href=\"#ref381\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn382\"\u003e382. Ούτω και εν τω ζώω ανάγκη να μένη τι εν τω μέσω\r\nκαι από τούτου να γίνηται η κίνησις των μερών.\u003ca href=\"#ref382\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn383\"\u003e383. Η αισθητική υπάρχει και εις τα άλογα ζώα, η δε\r\nλογική μόνον εις τους ανθρώπους, οίτινες αντεξετάζουσι διαφόρους\r\nπαραστάσεις και κρίνουσι ποία είναι η προτιμοτέρα. Ο νους είναι το\r\nακίνητον, όπερ κινεί και ωθεί. Το ορεκτόν αντικείμενον έλκει την\r\nόρεξιν\u003ca href=\"#ref383\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn384\"\u003e384. O λόγος ή ο νους καθ\u0027 όσον ενεργεί εν τω κύκλω\r\nτης γνώσεως λέγεται θεωρητικός, ενεργών δ\u0027 εν τω κύκλω της ηθικότητας\r\nλέγεται πρακτικός. Έργον του μεν θεωρητικού είναι να κρίνη μεταξύ\r\nαληθείας και ψεύδους, του δε πρακτικού μεταξύ αγαθών και κακών.\r\nΕκείνος γινώσκει μόνον, ούτος κρίνει, σταθμίζει, εκτιμά, βουλεύεται,\r\nαποφασίζει και προστάττει. Η αρετή τούτου είναι η φ ρ ό ν η σ ι ς,\r\nαντικείμενον δε τα πρακτά αγαθά, τα καθ\u0027 έκαστον, αντιθέτως προς τον\r\nθεωρητικόν, όστις αντικείμενον έχει τα καθ\u0027 όλου, τας αρχάς και τους\r\nνόμους. O πρακτικός λόγος και τα προστάγματα αυτού είναι αχώριστα από\r\nτης βουλήσεως. Ως νομοθετική δύναμις ούτος οδηγεί και φωτίζει την\r\nβούλησιν, ήτοι την προς το αγαθόν προσπάθειαν, ης κατωτάτη μορφή\r\nείναι η ορμή, υψίστη δε η λογική όρεξις. Τα συστατικά στοιχεία της\r\nηθικής βουλήσεως είναι ο πρακτικός λόγος ή νους και η όρεξις, της\r\nορέξεως ή επιθυμίας συστατικά στοιχεία είναι: 1) παράστασίς τις ή\r\nγνώσις, «το ορεκτικόν ουκ άνευ φαντασίας»· 2) συναίσθημα ηδονής ή\r\nάλγους· 3) προσπάθεια ή ενέργεια. Η όρεξις περιέχει αίρεσιν ή φυγήν,\r\nτο αντικείμενον δ\u0027 αυτής είναι το ελατήριον της πράξεως. Αλλ\u0027 όπως\r\nμόνος ο λόγος δεν γεννά πράξιν, ούτως η επιθυμία μόνη δεν είναι\r\nλογική και ηθική. Διά τούτο ο Αριστοτέλης ορίζει την προαίρεσιν\r\nόρεξιν διανοητικήν ή νουν ορεκτικόν, ορίζει δηλ. ότι η ηθική βούλησις\r\nείναι σύνθετος εκ λόγου και ορέξεως. Και ο λόγος ενταύθα ενεργεί εν\r\nμορφή πρακτικού συλλογισμού, ου το συμπέρασμα είναι επιτακτικόν· λ.\r\nχ. «πάντες οι πολίται οφείλουσι να υπακούωσι τοις νόμοις». Εγώ είμαι\r\nπολίτης, άρα οφείλω κλπ. Εκ των όρων του συλλογισμού τούτου, ουχί ο\r\nμείζων και γενικός, αλλ\u0027 ο ελάσσων, η μερική έννοια είναι η κινούσα\r\nεις πράξιν· ο λόγος, δι\u0027 ον υπακούω τοις νόμοις, είναι ότι εγώ ειμι\r\nπολίτης (Όρα το τέλος του επομένου κεφαλαίου).\u003ca href=\"#ref384\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn385\"\u003e385. λ.χ. των ζωοφύτων, των μαλακίων κλπ.\u003ca\r\nhref=\"#ref385\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn386\"\u003e386. Άρα έχουσι και όρεξιν επομένως και φαντασίαν.\u003ca\r\nhref=\"#ref386\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn387\"\u003e387. Προδήλως νοεί κίνησιν εν τη ψυχή. Το ζώον\r\nαισθάνεται μόνον, ότι αντικείμενόν τι προξενεί αυτώ ηδονήν ή λύπην,\r\nαλλ\u0027 ουδέν γινώσκει περί του αντικειμένου τούτου, δι\u0027 ο πάντα είναι\r\nαδιόριστα εν τω ζώω.\u003ca href=\"#ref387\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn388\"\u003e388. Οίον είναι η ηδονή, ή το συμφέρον ή το καθήκον.\u003ca\r\nhref=\"#ref388\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn389\"\u003e389. O Αριστ. ακολουθών την έννοιαν του μέτρου λέγει\r\nτο «μεγαλύτερον».\u003ca href=\"#ref389\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn390\"\u003e390. Το λογικόν αντεξετάζει τας παραστάσεις προς το\r\nμέτρον, κρίνει πολλάκις, και ούτως εκ πολλών συμπεραίνεται έν, μία\r\nαπόφασις.\u003ca href=\"#ref390\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn391\"\u003e391. Η πράξις του αλόγου κινείται υπό απλής φαντασίας,\r\nάνευ συλλογισμού, άνευ κρίσεως (δόξης). Αλλ\u0027 η όρεξις του λογικού\r\nζώου είναι και μετά δόξης και άνευ δόξης, αλλά διά τούτο ουχί πάσα\r\nόρεξις είναι βούλησις (λογική όρεξις).\u003ca href=\"#ref391\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn392\"\u003e392. Η νικώσα.\u003ca href=\"#ref392\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn393\"\u003e393. 1ον ο λόγος κινεί την όρεξιν, 2ον η όρεξις τον\r\nλόγον, 3ον όρεξις την όρεξιν. Ή άλλως. Υπάρχει α\u0027) Το παράγγελμα του\r\nαπαθούς νου, όπερ ενεργεί επί της ορέξεως κίνησιν ωθιστικήν· β\u0027) όταν\r\nαντικείμενόν τι διεγείρη την όρεξιν και διά ταύτης εξεγείρεται ο\r\nνους, η κίνησις είναι ανάλογος προς έλξιν· γ\u0027) η πλήρης κίνησις\r\nκαταλήγει εις πράξιν σωματικής ή φυσικής κινήσεως.\u003ca href=\"#ref393\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn394\"\u003e394. Η μερική έννοια κινεί εις πράξιν. Όρα Ηθ. Νικ.\r\nVII, 3. 6.\u003ca href=\"#ref394\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn395\"\u003e395. /Λείπει η υποσημείωσις/\u003ca href=\"#ref395\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn396\"\u003e396. Η αφή απαιτεί α\u0027) Την αισθανομένην ψυχήν, β\u0027) Το\r\nαισθητόν σώμα. Ή άλλως· απλούν είναι το σώμα το εξ ενός μόνου\r\nστοιχείου, πυρός, αέρος κ.λ. αποτελούμενον.\u003ca href=\"#ref396\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn397\"\u003e397. Ακριβώς διότι η αίσθησις είναι η δύναμις του\r\nδέχεσθαι τα είδη άνευ της ύλης.\u003ca href=\"#ref397\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn398\"\u003e398. Το ζώον, εάν μη είχεν αισθήσεις, ίνα διακρίνη τα\r\nωφέλιμα και τα επιβλαβή, και ίνα κινήται προς εύρεσιν των μεν και\r\nαποφυγήν των άλλων, δεν θα έφθανεν εις το τέλος του, δηλ. να γεννά\r\nόμοια αυτού όντα.\u003ca href=\"#ref398\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn399\"\u003e399. Και αυτά τα αγέννητα και αΐδια σώματα, τα άστρα,\r\nέχουσι την δύναμιν της αισθήσεως (Αριστοτ. περί Ουρανού 285 α 29, 292\r\nβ 2).\u003ca href=\"#ref399\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn400\"\u003e400. Δι\u0027 ης κρίνει τα ωφελούντα και τα βλάπτοντα\r\nαυτό.\u003ca href=\"#ref400\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn401\"\u003e401. Είναι ωφέλιμοι αι αισθήσεις αυταί, αλλ\u0027 ουχί\r\nαπαραίτητοι όσον η αφή.\u003ca href=\"#ref401\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn402\"\u003e402. Η αφή και η γεύσις.\u003ca href=\"#ref402\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn403\"\u003e403. Τα ζωόφυτα π.χ. μένοντα ακίνητα δεν έχουσι χρείαν\r\nτων αισθήσεων τούτων.\u003ca href=\"#ref403\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn404\"\u003e404. Οίον είναι ο αήρ ή το ύδωρ.\u003ca href=\"#ref404\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn405\"\u003e405. Ως ο Πλάτων και ο Εμπεδοκλής, όστις παρεδέχετο\r\nδιττήν απορροήν εκ του όμματος και εκ του αισθήματος.\u003ca\r\nhref=\"#ref405\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn406\"\u003e406. Εφ\u0027 όσον διάστημα είναι μία συνεχής μάζα.\u003ca\r\nhref=\"#ref406\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn407\"\u003e407. Η οπτική δηλ. εικών διαχωρεί διά της μάζης του\r\nαέρος μέχρι του αντιθέτου άκρου αυτής και ούτω μεταβαίνει εις το\r\nοπτικόν όργανον, καθ\u0027 ον τρόπον δύναταί τις να συλλάβη την σφραγίδα\r\nμετά του σημείου αυτής διαπερώσαν διά της μάζης του κηρού εις τι\r\nπράγμα ικανόν να δεχθή αυτήν.\u003ca href=\"#ref407\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn408\"\u003e408. Αίτινες δεν είναι πλέον διαφοραί της γης, αλλά\r\nτου πυρός.\u003ca href=\"#ref408\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn409\"\u003e409. Την ενέργειαν του οργάνου και ενίοτε αυτό το\r\nόργανον. Φως λίαν ζωηρόν δύναται να τυφλώση και ήχος λίαν ισχυρός\r\nφέρει κώφωσιν.\u003ca href=\"#ref409\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn410\"\u003e410. Ουχί π.χ. η βροντή δύναται να φονεύση τα ζώον,\r\nαλλ\u0027 ο αήρ και ο άνεμος ο συνοδεύων αυτήν.\u003ca href=\"#ref410\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn411\"\u003e411. Αι άλλαι αισθήσεις είναι τροποποιήσεις της\r\nαφής.\u003ca href=\"#ref411\" title=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn412\"\u003e412. Υπερβολικόν ψύχος κλπ. φονεύει.\u003ca href=\"#ref412\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003cp id=\"fn413\"\u003e413. Ουχί δε μόνον προς την γεύσιν. \u003ca href=\"#ref413\"\r\ntitle=\"Πίσω\"\u003e\u0026#8617;\u003c/a\u003e\u003c/p\u003e\r\n\u003c/article\u003e"}],"SectionSequence":["Back Link","Work Title","Deck","Author","Period","Era","Composition","Date Note","Region","Terra Avita","Terra Avita Region","Modern Country","Original Title","Language","Primary Discipline","Secondary Discipline","Tradition","Full Versions","Core Thesis","Classification","Arguments","Influence","Significance","Evidence Note","Full Text"],"Counts":{"ContextCards":3,"GeoCards":4,"DisciplineCards":2,"Links":11,"Sections":25,"Styles":3,"Scripts":1}}